Vandaag werd plots een agendapunt toegevoegd aan het Zaanstad Beraad van vanavond:
‘Mededeling burgemeester Hamming n.a.v. de explosies in de afgelopen periode’.
Negen geweldsincidenten in negen weken, negen aanhoudingen en vier tot vijf verschillende conflicten. En, zojuist nog, ‘mochten’ we berichten over de aanhouding van een minderjarige knul uit Assendelft die een volwassen explosief bij een woning in Hillegom zou hebben geplaatst.
Serieuze zaken die we als Orkaan zo goed mogelijk volgen en vastleggen, maar waarover we niet altijd weten wat de verbanden zijn, wie zich zorgen moet maken, wat, waarom, wanneer… kortom over alles wat we journalistiek zouden willen vertellen.
Vanmiddag nodigde de woordvoerder van de politie ons uit op het bureau in Zaandijk om iets meer duiding te geven, maar ook omdat zij de hulp van ‘de media’ kunnen gebruiken. En door die media natuurlijk van jou, ja, jou!
Eerst de duiding.
Geen willekeurig geweld
De reeks explosies, beschietingen en autobranden in de Zaanstreek is volgens de politie geen bendeoorlog en ook geen willekeurig geweld. Maar zorgwekkend is het wel. Vooral omdat jonge uitvoerders, soms nog minderjarig, onder meer via sociale media worden geronseld om het vuile werk op te knappen.
De explosie aan het Hof van Zaenden, aanslagen op de Zuiddijk, de beschieting met een Kalasjnikov in de Elzenstraat in Wormerveer: wie het nieuws van de afgelopen weken volgt, kan gemakkelijk de indruk krijgen dat één groot crimineel conflict in de Zaanstreek wordt uitgevochten. Volgens de teamchefs van politie Zaanstad, Patricia Mulder en Rick Janssen, ligt het anders.
‘In de beeldvorming worden alle incidenten snel aan elkaar gekoppeld’, zegt Janssen. ‘Maar dat is absoluut niet aan de orde.’
De politie ziet op dit moment vier tot vijf verschillende conflicten die tegelijkertijd spelen. Die bevinden zich volgens Janssen en Mulder in het criminele, relationele en zakelijke circuit.
Dat betekent ook dat de politie vrijwel alle recente incidenten kan koppelen aan een conflict. Huizen worden volgens hen niet willekeurig uitgekozen.
Voor omwonenden maakt dat de knal niet minder hard. Zij wonen wel naast een huis dat wordt beschoten of waar zwaar vuurwerk voor de deur wordt gelegd. De politie erkent dat de impact en de angst in een buurt groot zijn.
Saenredamstraat, Zaandam
Negen aanhoudingen
In negen geweldsincidenten in de afgelopen weken zijn negen verdachten aangehouden. Zes van hen worden gezien als uitvoerders: degenen die met een explosief of vuurwapen op pad gingen.
Drie andere verdachten zouden dichter bij de conflicten zelf staan. Twee van hen werden aangehouden in het onderzoek naar de Zuiddijk, één in verband met de beschieting in de Elzenstraat.
Daarnaast kwamen in een Amsterdams onderzoek nog twee verdachten in beeld die een relatie hebben met de zaak in Wormerveer.
Een van hen is een 26-jarige vrouw uit Amsterdam-West. Zij wordt ervan verdacht als tussenpersoon criminele klussen te hebben uitgezet en uitvoerders te hebben geregeld. Volgens het onderzoek ronselde ze ook een 13-jarige jongen die met een vuurwapen naar Hamburg werd gestuurd.
Voor de politie is die zaak een voorbeeld van hoe zo’n netwerk werkt. Bovenaan staan opdrachtgevers die zelf buiten beeld proberen te blijven. Daaronder zitten tussenpersonen die wapens, vervoer en uitvoerders regelen.
En helemaal onderaan staan degenen die uiteindelijk bij een voordeur belanden met een explosief in hun handen.
Zuiddijk, Zaandam
€ 2.000 verdienen?
Juist over die laatste groep maken Mulder en Janssen zich grote zorgen. Het gaat vaak om minderjarigen en jongvolwassenen. Het contact met hen wordt vooral online gelegd, onder meer via Snapchat.
Dat kan beginnen met een simpel bericht: wie wil snel € 2.000 verdienen?
Of met het verzoek een pakketje weg te brengen in ruil voor geld, dure schoenen of een jas. Volgens Mulder worden jongeren soms ook verleid om gevoelige foto’s van zichzelf te sturen. Daarmee kan de toon snel omslaan. Wie eenmaal heeft meegedaan, kan worden gechanteerd of bedreigd. Ook bedreigingen tegen familieleden komen voor.
‘We weten wie je bent en wat je hebt gedaan’, is volgens Mulder de boodschap waarmee jongeren vervolgens onder druk kunnen worden gezet.
Een relatief kleine eerste klus kan zo worden gevolgd door steeds zwaardere opdrachten. Uiteindelijk kan een jongere met zwaar vuurwerk of een wapen op pad worden gestuurd.
Mulder noemt het een ‘wurggreep’.
Geld? Vaak niet
Het snelle geld waarmee jongeren worden gelokt, blijkt volgens de politie bovendien vaak helemaal niet te bestaan. De uitvoerder krijgt weinig of niets, terwijl tussenpersonen aan een klus veel meer kunnen verdienen. Het risico ligt ondertussen vrijwel volledig bij degene die de opdracht uitvoert. En een uitgewerkt vluchtplan krijgen ze er kennelijk ook niet bij.
Volgens Mulder raken jonge uitvoerders na een aanslag geregeld in paniek. Ze bestellen een taxi, lopen naar een station of proberen op een andere weinig doordachte manier weg te komen. Dat maakt de pakkans groot.
Bij de explosie aan het Hof van Zaenden werden twee minderjarige verdachten kort daarna aangehouden in een taxi. Een alerte getuige had informatie doorgegeven waarmee de politie hen op het spoor kwam.
Een aanhouding betekent nog niet dat de politie automatisch bij de opdrachtgever uitkomt. Volgens Mulder zijn jonge verdachten soms hevig geëmotioneerd of hebben ze spijt, maar vertellen ze desondanks niet wie hen heeft gestuurd.
Angst speelt daarbij volgens de politie een belangrijke rol. Jongeren vrezen voor zichzelf of hun familie als bekend wordt dat ze hebben gepraat.
Dat maakt het voor rechercheurs lastig om vanaf de uitvoerder verder omhoog te komen in het netwerk.
Hof van Zaenden, Zaandam
Ouders: kijk mee
Camera’s, surveillance en extra politie-inzet kunnen helpen. In Wormer kon volgens de politie dankzij cameratoezicht een aanslag aan de Knollendammerstraat worden voorkomen. Een verdachte werd daar met een explosief aangehouden.
Maar de politie denkt dat het probleem niet alleen met camera’s en arrestaties kan worden aangepakt.
Mulder en Janssen vragen vooral ouders goed te kijken naar wat hun kinderen online doen. Een kind dat thuis op zijn slaapkamer zit, zit niet automatisch buiten bereik van criminelen.
Plotseling dure kleding of schoenen, onverklaarbaar veel geld, ’s nachts verdwijnen of opvallende stress kunnen signalen zijn om door te vragen.
Ook buurtbewoners kunnen helpen. Een auto die ’s nachts telkens kort in dezelfde straat stopt, iemand die opvallend lang bij een woning rondhangt: voor een bewoner misschien een detail, voor de politie mogelijk een stukje van een grotere puzzel.
Melden kan bij de politie of wijkagent en anoniem via Meld Misdaad Anoniem.
Want hoewel de recente explosies, brandstichtingen en beschietingen geen willekeurige terreur vormen, zit er aan de onderkant van die conflicten wel een groep die bijzonder gemakkelijk te vervangen lijkt: jongeren die voor een paar honderd euro worden geronseld en soms zelfs dat geld nooit zien.
Kaaikhof, Assendelft
‘Buitengewoon ernstig’
Burgemeester Jan Hamming bracht ook de gemeenteraad op de hoogte van de arrestaties en de stand van zaken bij het onderzoek. Hij noemde de incidenten ‘buitengewoon ernstig, met excessief geweld’. Ook hij benadrukte dat het om meerdere afzonderlijke conflicten ging met verschillen achtergronden met verschillende betrokkenen. De meest incidenten hebben een criminele achtergrond, maar er zijn ook relationele en zakelijk conflicten.
De maatregelen van de gemeente liggen in de bestuurlijke sfeer: cameratoezicht, instellen van een veiligheidsrisicogebied en pandsluitingen. De burgemeester toonde zich bezorgt over het feit dat ook kinderen worden ingezet voor geweld. Hij wil laten onderzoeken welke aanvullende maatregelen de gemeente kan nemen: ‘de jeugd hoort ’s nachts in bed te liggen om ’s morgens naar school te gaan. Wij zoeken naar maatregelen om te voorkomen dat jongeren gerekruteerd worden. We maken ons grote zorgen.’
Morgen – 4 september – gaat Hamming in gesprek met bewoners van de Zuiddijk: ‘Niemand zou ’s nachts wakker moeten schrikken van een explosie. Geen jongere hoort ’s avonds op straat te lopen met een explosief. We doen het maximale wat we kunnen, we nemen het uiterst serieus.’
Door Merel Kan en Piet Bakker, op basis van een gesprek met Patricia Mulder en Rick Janssen, het Orkaan-archief. De foto’s zijn (over het algemeen) van Michel Schermer. Foto onder van Piet Bakker bij het Zaanstad Beraad van 3 september 2026.