Het zijn instanties die doorgaans in de schaduw werken. Alleen bij een geslaagde operatie hoor je er iets over. Maar de bizarre schietpartij tussen twee Oekraïense inlichtingen- en veiligheidsdiensten en het kidnappen van een adjunct-commandant plaatst een langdurige concurrentiestrijd tussen de twee diensten in de schijnwerpers. Al blijft veel onduidelijk.

Het gaat om een conflict tussen de militaire inlichtingendienst GOeR – vallend onder het ministerie van Defensie – en de veiligheids- en inlichtingendienst SBOe – vallend onder het ministerie van Binnenlandse Zaken. De gekidnapte commandant is Stepan Kaploenov van het ‘Vrijwilligerskorps’, een speciale eenheid met etnische Russen die zich uit ideologische afkeer van Poetin en het Russische imperialisme inzetten aan Oekraïense zijde van het front.

Het Russische Vrijwilligerskorps valt onder bevel van GOeR. Maar op 23 augustus werd Kaploenov, volgens zijn eigen versie van de gebeurtenissen, op straat tegen de grond gewerkt en geboeid door – zo zou zijn gebleken – agenten van de SBOe. „Het was ontvoering in zijn puurste vorm”, stelt Kaploenov tegenover de Oekraïense radiozender NV. „Ik kreeg geen tenlastelegging of aanklacht te horen, werd in een zwarte BMW geduwd en weggereden.”

SBOe meldt dat zij een terreuraanslag hebben verijdeld tegen „de leiders van de Russische oppositiebeweging”. Maar Kaploenov zegt hier zelf niets over gehoord te hebben tijdens zijn detentie. In plaats daarvan zegt hij intensief ondervraagd te zijn over de speciale eenheid waar hij dient „en dan met name om de commandant in diskrediet te brengen”. „Ik werd beschuldigd van communicatie met FSB’ers” – de Russische interne veiligheidsdienst.

Bekennen

Een donderdagochtend door de SBOe online gepubliceerde video toont Kaploenov binnenskamers, verlicht door een lamp en met een zonnebril op, waarin hij toegeeft dat hij in het belang van de FSB werkt. Bijgevoegd zijn screenshots van WhatsApp waar weinig concreets uit blijkt, maar waarop wordt afgesproken om over te stappen op beveiligde communicatie. Nu stelt Kaploenov zijn verklaring onder „psychologische druk” te hebben gegeven, en dat het gelogen was. 

Na negen dagen in verschillende cellen zou Kaploenov zijn overgebracht naar zijn eigen appartement voor een huiszoeking. In dat appartement bleken mannen van zijn eigen speciale eenheid bij de GROe aanwezig, „voor de veiligheid”. Zijn commandant blijft vierkant achter hem staan ondanks de beschuldigingen van samenwerking met de FSB. Ter plaatse volgde een schietpartij tussen de SBOe-agenten en de GOeR-eenheid.

Drie mannen van de militaire inlichtingendienst GOeR zouden gewond zijn geraakt, waarvan één zwaar. Kaploenov zelf zegt alleen via het raam gehoord te hebben dat er geschoten is, en stelde zich „goed beschermd” te hebben gevoeld door de speciale eenheid. Over slachtoffers aan SBOe-zijde is niets bekend.

President Volodymyr Zelensky noemde het voorval „volstrekt schandalig”. „Hier in Oekraïne mag men alleen op de Russische bezetters schieten ter verdediging van Oekraïne. Geen enkele andere vuurwisseling zal door onze staat ooit worden beschouwd als iets dat is toegestaan”, stelde Zelensky nadien.

Rivaliteit

De president heeft interne onderzoeken laten instellen naar beide diensten, waarna ‘beslissingen over personeel’ kunnen worden genomen. Kort daarna heeft Zelensky Oleh Chramov per direct ontslagen. Chramov is bij de SBOe verantwoordelijk voor de bescherming van staatsgeheimen. Het presidentiële kantoor schrijft niet of, en zo ja hoe de twee gebeurtenissen met elkaar te maken zouden hebben.

Het wederzijdse dedain tussen de twee machtige geheime diensten van Oekraïne is te herleiden naar de Sovjettijd. Volgens de overlevering moesten bijvoorbeeld afgestudeerden in de richting militaire inlichtingen, als vuurdoop voor het ontvangen van hun diploma, ongemerkt een object van enig formaat naar binnen zien te smokkelen in het hoofdgebouw van de veiligheidsdienst, de toenmalige KGB. In dat gebouw huist nu opvolger SBOe.

 

Ze moeten begrijpen dat dit consequenties heeft, en dat de vijand deze situatie gaat misbruiken

Mychajlo Samoes

directeur onderzoekscentrum in Kyiv

De SBOe is in het verleden vaak gebruikt als politiek machtsmiddel door Oekraïense presidenten. Bij zijn aantreden heeft Zelensky bijna de gehele top van de dienst vervangen en een van zijn zakenvrienden aan het hoofd gezet (die pas werd vervangen na de invasie in 2022). Hij beloofde een „radicale hervorming naar westerse maatstaven”. De EU vraagt voor toetreding een inperking van de SBOe en meer democratische controle.

Maar door de oorlog wordt juist steeds meer van de SBOe gevraagd. De doelen van de twee diensten zijn steeds meer gaan overlappen: de interne veiligheidsdienst begeeft zich ook op het gebied van oorlogsvoering, met onder meer aanvallen op een Russische generaal en geparkeerde bommenwerpers, en het ontwikkelen van bewapende zeedrones. De militaire inlichtingendienst bemoeit zich voor de verdediging met zaken in eigen land. Precieze aantallen zijn staatsgeheim, maar aan te nemen valt dat de naar Europese maatstaven zwaar bemande diensten door de oorlog alleen maar groter zijn geworden.

Coördinatie is dan van groot belang, maar daarvoor heeft Oekraïne geen effectieve werkwijze gevonden, stelt Mychajlo Samoes, directeur van een onderzoekscentrum voor politieke kwesties in Kyiv. „De vertegenwoordigers van deze eenheden hebben laten zien wie de grootste ballen heeft en wie er het stoerst is, maar ze moeten begrijpen dat dit consequenties heeft, en dat de vijand deze situatie zal misbruiken”, aldus Samoes.

De geheime diensten moeten in tijden van oorlog vooral geheim blijven, lijkt in Oekraïne de consensus. „Dit moet opgelost worden – maar niet in het openbaar”, zegt de Oekraïense politicoloog Ihor Tsjalenko in een radio-uitzending. „De juiste diagnose is nodig. Ik hoop dat die al gesteld is.”

Geef cadeau

Deel

Mail de redactie