Wat ik op een dinsdag in december 2010 in een bus richting Florence te horen kreeg, had ik nooit kunnen vermoeden. We hadden in de buurt van de Italiaanse stad vergaderd met het netwerk van presidenten van de hoogste rechtscolleges van de Europese Unie en collega’s van de statelijke hooggerechtshoven in de Verenigde Staten. Natuurlijk kwam daarbij de onafhankelijkheid van rechters aan de orde.
In die bus zat ik naast mijn Hongaarse collega András Baka, voorzitter van het Hongaarse hooggerechtshof. Hij vertrouwde me toe dat hij een jaar later aan de kant gezet zou worden, omdat hij zich kritisch had uitgelaten over plannen van de Fidesz-regering van premier Viktor Orbán voor gerechtelijke hervormingen.
Ik kon mijn oren niet geloven. Toch had ik mijn vooroordelen over Hongaren als zeer emotionele mensen, die gemakkelijk overdreven. Zo erg kon het toch niet zijn? Niets bleek minder waar.
Want Baka werd inderdaad bij een hervorming van het hoogste gerechtshof voortijdig als president verwijderd. En in de nieuwe structuur van wat voortaan de Kúria zou heten, werd hij niet opnieuw tot president benoemd: hij voldeed niet aan de nieuwe eis die inhield dat een president van het hoogste gerecht minstens vijf jaar rechter geweest moest zijn in Hongarije. Baka was weliswaar zeventien jaar lid geweest van het Europees Mensenrechtenhof in Straatsburg en een jaar lid van een hof van beroep, maar niet vijf jaar rechter in Hongarije.
Regeringsvriendelijk
Het was duidelijk dat de nieuwe regel, hoe elegant ook verpakt, gericht was tegen iemand die niet had geaarzeld kritiek uit te oefenen op de regering-Orbán. De kritiek van Baka ging over plannen voor onder meer de verlaging van de pensioenleeftijd van rechters, die als gevolg had dat enkele honderden rechters het veld zouden moeten ruimen. Het lag voor de hand te veronderstellen dat zij vervangen zouden worden door regeringsvriendelijke figuren.
Aldus geschiedde. Het was een klassiek geval van court packing. Dat is het inpalmen van de rechtspraak, bijvoorbeeld door rechters eerder met pensioen te sturen, zodat je als regering nieuwe, jou goedgezinde rechters kunt aanstellen. Of het hooggerechtshof uitbreiden zodat je op de nieuwe plekken vriendjes kunt benoemen. President Juan Domingo Perón deed in Argentinië ook aan court packing, President Alberto Fujimori deed het in Peru, de radicaal-rechtse PiS-partij deed het in Polen en ook in Venezuela gebeurde het.
De andere presidenten van hoogste rechtscolleges en ik, verenigd in het Netwerk van Presidenten, volgden de ontwikkelingen in Hongarije met veel zorgen. We spraken met de voormalige vicepresident van de Europese Commissie, Viviane Reding, om te bewerkstelligen dat er vanuit de EU actie zou worden ondernomen. Dat had effect: zij begon bij het Hof van Justitie in Luxemburg een succesvolle inbreukprocedure tegen Hongarije om het plan tot verlaging van de pensioenleeftijd tegen te gaan – het voornemen van Orbán was immers in strijd met EU-wetgeving op het gebied van leeftijdsdiscriminatie.
Tevens besloten we Baka in 2011 tot president van het Netwerk te benoemen. Hij was toen nog net in functie. Het was een stevig signaal richting de regering van Orbán. Het haalde helaas niets uit. De toenmalige Nederlandse minister van Buitenlandse Zaken verwees naar zijn collega van Justitie en die zei dat hij er werk van zou maken. We hebben er nooit meer iets over vernomen.
Er is alle reden niet mee te huilen met degenen die vinden dat de nationale soevereiniteit te veel geweld wordt aangedaan
Het aan de kant zetten van de hoogste rechter van een lidstaat was voor het kabinet-Rutte I kennelijk onvoldoende reden om luid en duidelijk in actie te komen. Ongehoord. In 2012 benoemden we Baka, inmiddels onze oud-collega, tot erepresident van het Netwerk, als eerbetoon aan de man die wegens zijn kritische uitlatingen aan de kant was gezet.
Baka zelf wendde zich tot het Europees Mensenrechtenhof. Hij beriep zich onder meer op zijn vrijheid van meningsuiting, die geschonden zou zijn doordat hij wegens zijn kritiek op de hervormingsplannen aan de kant was geschoven. Hij kreeg in 2016 gelijk in een uitvoerig arrest dat door de grote meerderheid van het Hof werd onderschreven.
Met een vertraging van ruim dertien jaar is András Baka nu gerehabiliteerd, met zijn benoeming tot president van Hongarije. Deze ontwikkeling kan alleen maar worden toegejuicht. Een schaamtevolle en brutale ondermijning van de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht in Hongarije is nu weliswaar niet geheel ongedaan gemaakt – dat kan moeilijk – maar is wel in zekere zin rechtgezet. Deze stap geeft hoop.
Afbraak van de rechtsstaat in enkele lidstaten van de Europese Unie is een halt toegeroepen. Daarbij hebben twee Europese hoven en de Europese Commissie een essentiële rol gespeeld, in het bijzonder de twee vicepresidenten Viviane Reding (in de casus Hongarije) en Frans Timmermans (in het geval van Polen).
Het gejuich moet echter niet te luid klinken. Hongarije blijft zitten met een aantal rechters (275 op een totaal van ongeveer 3.000) die op partijpolitieke gronden zijn benoemd. Een aantal benoemingen van Fidesz-gezinde figuren op belangrijke posten, zoals het voorzitterschap van het Hongaarse equivalent van de Raad voor de rechtspraak, dat ook gaat over benoeming van rechters, kunnen niet zomaar worden teruggedraaid, tenzij men methodes zoals die van de regering-Orbán gaat hanteren.
Ondanks die relativeringen leert deze ontwikkeling dat je hoop moet houden. Nationale maatregelen kunnen dankzij de voorrang van Europese regels ongedaan worden gemaakt. Er is alle reden die positie van het Europese recht te handhaven en niet mee te huilen met degenen die vinden dat de nationale soevereiniteit te veel geweld wordt aangedaan. Nee, zij wordt juist in het gareel gehouden. Dat geldt ook voor Nederland dat een structureel zwakke benoemingsprocedure voor rechters kent.
Zwakke structuur
Ook hier kunnen rechterlijke benoemingen gemakkelijk worden gepolitiseerd. De regering gaat immers over benoemingen van rechters. Er is in dit land een traditie van politieke terughoudendheid als het gaat om die benoemingen. Dit kan echter veranderen: de cultuur is sterk, maar de structuur is zwak.
Helaas is een poging van een paar jaar geleden om benoemingen van leden van de Hoge Raad buiten de politiek te plaatsen, gestrand. De Raad van State sprak een negatief oordeel uit over die poging. Men vond dat de tussenkomst van Tweede Kamer en regering de benoemingen een zekere democratische legitimiteit verleende. Men vergat evenwel dat de rechter zijn beslissingen vaak baseert op de wet en hij dus bij uitstek democratisch gelegitimeerd wordt.
Kandidaten voor de Hoge Raad moeten nu eerst de Tweede Kamer passeren en kunnen door de Tweede Kamer op een voor de regering bindende voordracht worden geplaatst. Een regering die deze procedure wil politiseren, staat niets in de weg. We moeten dit structureel zwakke element loslaten. Dat geldt ook voor de benoeming van lagere rechters. Hongaarse toestanden moeten worden voorkomen.
Lees ook
Benoeming van rechter András Baka tot president van Hongarije is belangrijke stap in ‘zuiveringsoperatie’ van premier Magyar
Geef cadeau
Deel
Mail de redactie