„McDonald’s heeft er gewoon geen zin in”, zegt activist Karl Beerenfenger (40), als hij voor de McDonald’s in de Kalverstraat staat, in het centrum van Amsterdam. „Dat merk je aan alles.”

De Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT) legt de snackketen een last onder dwangsom op die kan oplopen tot 3,7 miljoen euro omdat die verpakkingsregels overtreedt. Die maatregel volgt op een handhavingsverzoek dat Beerenfenger bij de toezichthouder indiende namens Fair Resource Foundation, een particuliere organisatie die ageert tegen de verspilling van grondstoffen.

De ILT bezocht 32 restaurants en stelde vast dat McDonald’s frisdrank en koffie schenkt in wegwerpbekers met plastic, en bovendien geen moeite doet die bekers apart in te zamelen voor recycling. Daarmee overtreedt het bedrijf wettelijke regels. De ILT-inspecteur spreekt over „onverschillig en/of calculerend gedrag” van McDonald’s en „aanzienlijke” schade aan het milieu, omdat zo’n honderdvijftig miljoen bekers onnodig zijn verbrand of in het restafval zijn beland.

McDonald’s heeft aan de ILT aangegeven begin januari over te stappen op alleen herbruikbare bekers voor klanten die ter plaatse eten. Doet het bedrijf dit niet, dan volgt een dwangsom van zes ton, die wekelijks wordt verhoogd.

Het is een warme dag in mei als Beerenfenger door de schuifdeuren stapt die het fastfoodrestaurant scheiden van de drukke winkelstraat. Hij heeft niks tegen het eten van McDonald’s, hij kan het zelfs wel waarderen, zegt hij. Een vegakipburger, friet met die kenmerkende gele saus – prima voor zo af en toe. Het probleem met McDonald’s, vindt hij, is de verspilling en de onwil die hij denkt te zien om dat te veranderen.

Daarnaast lobbyt de snackketen voor soepeler Europese verpakkingswetgeving, ziet Beerenfenger. Zelf lobbyt hij voor de andere kant: strengere wetgeving tegen wegwerpplastic. Na eigen onderzoek in twaalf vestigingen van McDonald’s naar de naleving van verpakkingsregels diende zijn ngo in november het handhavingsverzoek bij ILT in, waar de last onder dwangsom uit voortkomt.

Gewoon een rommeltje

„Hier opeten of meenemen?”, vraagt een van de digitale bestelzuilen aan de nieuwe gast. Hier opeten, klikt Beerenfenger op het scherm aan. De zuil registreert de informatie, maar laat verder niets meer van die kennis blijken. De eerste acht opties softdrinks die Beerenfenger worden aangeboden – zoals Coca-Cola Cherry Zero of Iced Frappé Oreo – komen in een wegwerpbeker. „Ze doen alsof het takeaway is”, zegt Beerenfenger. „Terwijl ik net heb gezegd dat ik hier kom eten.”

Ook de eerste zes soorten koffie op de zuil worden geserveerd in wegwerpbekers, met een plastictoeslag van 15 cent. „Het is helemaal niet de bedoeling dat je toeslag rekent voor consumptie ter plaatse”, zegt Beerenfenger. „De naleving van de wetgeving is gewoon een rommeltje.” Pas als Beerenfenger naar beneden scrolt, komen ook keuzeopties voor frisdrank in herbruikbare bekers in beeld.

Iedereen die McDonald’s kent, weet dat de hamburgers er nu eenmaal niet op een bord worden geserveerd. Wegwerpverpakkingen zijn al sinds eind jaren 40 in de Verenigde Staten een kenmerk van de snackgigant. Het is efficiënt: je hebt geen afwasmachines of afwassers nodig, minder opslagruimte dan bij glazen en servies, geen personeel dat servies brengt en ophaalt.

Waar maken ILT en Fair Resource Foundation zich druk om? Is het ‘geneuzel’ over wat papier en plastic geen gezeur in de marge? Nee, zegt Beerenfenger, verspilling van papier en plastic door voedselverpakkingen is een serieuze zaak.

McDonald’s is met 264 vestigingen een van de grootste restaurantketens van Nederland. In deze vierkante kilometer Amsterdam liggen al vijf filialen. Uit de last onder dwangsom van de ILT wordt duidelijk dat de keten in Nederland jaarlijks ongeveer 175 miljoen drinkbekers voor eenmalig gebruik verstrekt, waarvan iets meer dan de helft voor consumptie „to go”.

Beerenfenger loopt de trap op met bestelling nummer 1.138 in zijn handen. Zijn friet en Meatless Crispy Chicken-burger zitten in papieren doosjes. Die zijn ook om weg te gooien. „Omdat het van papier is, mag dat van de wet”, zegt Beerenfenger. De regels gelden alleen voor verpakkingen met plastic. In drankverpakkingen zit bijna altijd een laag kunststof, omdat een verpakking van alleen papier niet stevig genoeg is voor vloeistof.

McDonald’s gebruikt al decennia ‘probleemloos’ wegwerpbekers, maar werd daarbij ingehaald door de komst van milieuwetgeving. De Regeling kunststofproducten voor eenmalig gebruik, een uitwerking van de Europese Single-Use Plastics-richtlijn, stelde in 2024 voor het eerst beperkingen aan wegwerpproducten van restaurants, cafés en festivals. Het serveren van eten voor consumptie ter plaatse in wegwerpverpakkingen werd verboden.

Afgelopen december werden de regels onder staatssecretaris Thierry Aartsen (Milieu, VVD) versoepeld. Het werd weer mogelijk papieren bekers en bakjes te gebruiken, mits die voor niet meer dan 5 procent uit plastic bestaan en restaurants ze apart inzamelen en laten recyclen.

McDonald’s heeft een opmerkelijke geschiedenis als het om deze verpakkingsregels gaat. In 2023 kwam de ILT de nieuwe regels bespreken op het hoofdkantoor en vanaf januari 2024 gebruikte McDonald’s alleen herbruikbare bekers wanneer mensen ter plaatse kwamen eten. Maar in juli van dat jaar stapte de McDonald’s daar weer vanaf. Vanaf dat moment begon het kunststof drinkbekers voor eenmalig gebruik aan te bieden – ongeacht of het voor consumptie ter plaatse was, of om af te halen.

Daarbij verzaakte het restaurant deze wegwerpbekers apart in te zamelen voor recycling. Bovendien, blijkt uit de last onder dwangsom, voldeden de bekers in de eerste plaats al niet aan de uitzondering – omdat ze voor meer dan 5 procent uit plastic bestonden. „McDonald’s heeft erkend dat zij deze bekers in 2024, 2025 en 2026 niet apart heeft ingezameld voor hoogwaardige recycling”, aldus de ILT. Ten slotte verzaakte de fastfoodketen ook nog het gebruik van wegwerpbekers te melden bij het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat en een administratie bij te houden over de inzameling – wat beide formeel moet.

Knijpzakje van folieplastic

Inderdaad blijkt ook in de Kalverstraat dat een apart inleverpunt voor wegwerpbekers niet te vinden is, de bekers gaan gewoon tussen het andere vuilnis. „Het is”, zegt Beerenfenger met een mond vol vegakipburger, „ook het totale gebrek aan enthousiasme.” Sommige drankjes komen in wegwerpbekers, andere weer in herbruikbare bekers (die helemaal van plastic zijn). Die herbruikbare bekers worden bij sómmige prullenbakken apart ingezameld, en bij andere prullenbakken weer niet. Daardoor gooien sommige mensen hun herbruikbare beker tussen het restafval.

Waar de dwangsom van de ILT ophoudt bij de bekers, gaat het afvalprobleem verder, zegt Beerenfenger. De fritessaus die hij bestelde stond op de zuil afgebeeld in een glanzend, glazen kommetje. In de praktijk zit de saus in een knijpzakje van folieplastic.

In het verleden kwam saus bij McDonald’s in wegwerpbakjes van hard plastic. Beerenfenger: „Door nieuwe wetgeving uit Europa, bedoeld om dit soort verpakkingen te ontmoedigen, moest voor vormvast plastic een toeslag worden gerekend. Toen zijn ze overgestapt op zacht-plastic knijpzakjes die niet onder die regels vielen.”

Wegwerpfilosofie

De knijpzakjeskwestie toont volgens Beerenfenger dat McDonald’s – maar ook andere snackketens – geen afscheid wil nemen van ‘wegwerp’. Uit onderzoek van Dirk Groot, die voor gemeenten zwerfvuil telt, blijkt dat het aantal zachte sauszakjes in het milieu sinds de nieuwe regels is „geëxplodeerd”. Vond hij tussen 2017 en 2023 in totaal 315 plastic sauszakjes in het milieu, sinds januari 2024 trof hij er meer dan tienduizend aan. McDonald’s blijkt in zijn tellingen keer op keer de grootste veroorzaker van plastic zwerfafval. Groot vond in één jaar – tijdens wandeltochten van samen 735 kilometer – alleen al van McDonald’s 8.367 stuks zwerfafval, waaronder 2.410 sauszakjes en 1.575 bekers.

McDonald’s steekt zijn wegwerpfilosofie niet onder stoelen op banken. „Zijn herbruikbare bekers daadwerkelijk beter voor het milieu?”, schrijft de snackketen in zijn laatste Nederlandse ‘impactrapport’. „McDonald’s merkt dat veel gasten hun herbruikbare beker nog steeds weggooien, of meenemen. Maar liefst dertig procent van de bekers belandt in de afvalbak. Daardoor komt er meer hard plastic in omloop, wat schadelijk kan zijn voor het milieu”. Vergelijkbare waarschuwingen verschenen in reclame-artikelen die het bedrijf koopt in Nederlandse media.

De ILT gelooft hier niet in. „Uit verschillende onderzoeken blijkt dat, in tegenstelling tot wat McDonald’s stelt, bij een minimaal aantal keren meermalig gebruik het qua milieu-impact beter is om voor herbruikbare drank – dan wel voedselverpakkingen te kiezen.”

Beerenfenger vindt het bezwaar van McDonald’s een non-argument. „Als jij je restaurant niet goed inricht op herbruikbare verpakkingen, dan kan je niet de schuld geven aan het concept hergebruik”, zegt hij. „Ik zie nergens posters of teksten in het restaurant dat je de harde bekers terug moet brengen. Bij veel prullenbakken kan je ze niet achterlaten. Medewerkers zeggen er niks over. Een nieuw systeem vraagt echt om een verandering.”

Die verandering vraagt de ILT nu ook van McDonald’s, blijkt uit de last onder dwangsom. De inspecteur wijst op de „verantwoordelijkheid voor een laagdrempelig, ruim beschikbaar en op dagelijkse basis functionerend retoursysteem” en „bewustwording te creëren bij de consument door middel van heldere voorlichting en communicatie.”

McDonald’s laat in een reactie aan NRC weten dat het bedrijf zelf van mening is dat het de verpakkingsregels uitvoert „in lijn met de onderliggende doelstelling: het verminderen van plastic afval in het milieu”. De keten laat ook weten dat gasten die binnen hebben gegeten, regelmatig besluiten hun drankje mee te nemen voor onderweg. Daarom zegt het bedrijf ook mensen die ter plaatse eten een wegwerpbeker aan te bieden. De keten herkent zich niet in de suggestie dat McDonald’s zich „onverschillig” heeft opgesteld, mede omdat „het in gesprekken en tijdens werkbezoeken steeds transparant heeft toegelicht hoe onze werkwijze in restaurants eruitziet”. Tot slot schrijft de snackgigant z’n werkwijze aan te passen voor de gestelde deadline.

Aanvulling (4 september 2026 om 10.48 uur): Dit artikel is aangevuld met een reactie van McDonald’s.

Geef cadeau

Deel

Mail de redactie