Bij een massaclaim tegen ‘verslavende’ social media denk je al snel aan TikTok of Instagram. Toch is het al de tweede keer in korte tijd dat in Nederland een rechtszaak wordt aangespannen tegen Snapchat. En dat is niet zonder reden: het platform bereikt veel jongeren en wordt volgens de aanklagers expres verslavend gemaakt.

Bij groep willen horen

Snapchat heeft naar eigen zeggen zes miljoen gebruikers in Nederland die elke maand actief zijn op het platform, waarvan iets meer de helft jonger dan 25 jaar is. Een jonge doelgroep dus, terwijl pubers en jongeren juist extra gevoelig zijn voor sociale druk, vertelt Katleen Gabriels. “Hun brein is nog volop in ontwikkeling.”

Gabriels is universitair hoofddocent aan Maastricht University en doet onderzoek naar computertechnologie en moraliteit. “Puberteit kenmerkt zich onder meer door het sterke verlangen om bij een groep te willen horen. Een van de ergste dingen is dan dat je buiten de groep valt”, legt ze uit. “Dus ga je mee met de rest: als je vrienden vooral op Snapchat zitten, ga je dus daar naartoe.”

In hun leefwereld

Waar lang niet iedereen bij stilstaat: terwijl veel oudere mensen bijvoorbeeld WhatsApp gebruiken om te appen, doen veel jonge mensen dat op Snapchat. “Het is gewoon een manier om contacten met vrienden te onderhouden”, weet Gabriels. Maar er is volgens haar wel een belangrijk verschil.

Deze jongeren leven ‘onlife’: ze maken geen verschil meer tussen wat online en wat offline gebeurt.

techexpert Katleen Gabriels over de leefwereld van jongeren

Snapchat maakt namelijk een wezenlijk onderdeel uit van hun leven, legt de techexpert uit. “Hun leefwereld speelt zich af in wat we ‘onlife’ noemen. Deze jongeren maken dus geen verschil meer tussen wat online en wat offline gebeurt.” Wat er op het platform gebeurt, speelt zich dus af in hun realiteit.

Verslavende functies?

Daar speelt Snapchat expres op in, vinden de twee organisaties die het techbedrijf daarom aanklagen. Zo hekelt de Stichting Onderzoek Marktinformatie het ‘verslavende ontwerp’ van de app: “Snapchat is bewust ontworpen om gebruikersbetrokkenheid te maximaliseren via functies die continu en langdurig gebruik stimuleren.”

Ook voor Stichting Massaschade & Consument is dit de reden om naar de rechter de stappen. Zo eist de stichting onder meer dat gebruikers functies zoals de ‘snap streak’ en de ‘snap score’ moeten kunnen uitschakelen. Dit zijn volgens de stichting namelijk functies die het platform verslavend maken.

‘Gamification’ in app

Gabriels vertelt dat dit soort functies ook wel ‘gamification’ worden genoemd. Dat betekent dat er spelelementen worden toegevoegd in een app die verder eigenlijk niets te maken hebben met de inhoud. Bij Snapchat gaat het dan vooral om de ‘streaks’: “Daarbij moet je iedere dag iemand contact hebben door een ‘snap’ sturen, dat is een foto of video. Zo bouw je een streak met diegene op.”

Gebruikers worden ook echt aangespoord om hun streaks te behouden. “Als een streak verloren dreigt te gaan verschijnt er een icoontje: een emoji van een zandloper. Dan moet je eigenlijk zo snel mogelijk een snap sturen om de streak niet verloren te laten gaan”, zegt de techexpert. En wat als dat toch gebeurt? “Je kan zelfs betalen om een streak te herstellen.”

Stress om streaks

Het leidt ertoe dat jongeren hun streaks met vrienden op Snapchat heel belangrijk gaan vinden, ziet Gabriels. “Er wordt betekenis aan gegeven. Bijvoorbeeld dat als een streak verloren gaat, iemand dan denkt van: oei, misschien is die vriendschap toch minder hecht dan ik dacht.”

De angst om een streak kwijt te raken, kan bij jonge gebruikers echt tot paniek leiden, hoort ze ook terug in haar eigen omgeving. “Ik hoor over kinderen die op kamp gaan en geen telefoon mogen meenemen, en dat de oudere broer of zus dan de telefoon en het wachtwoord krijgt om die streak maar te onderhouden.”

Bonje om badges

Een andere functie is bijvoorbeeld de ‘mutual besties badge’. Daarmee kunnen gebruikers laten zien dat zij het meest met elkaar contact hebben en dus elkaars ‘beste vrienden’ op Snapchat zijn. Die badge is voor iedereen te zien. “Wat dan ook weer kan leiden tot gevoelens van jaloezie of uitsluiting”, zegt Gabriels.

“Als je daar over praat met jongeren, dan hebben velen ook wel een voorbeeld van een ruzie over een streak die verloren ging of over drama dat veroorzaakt werd omdat iemand iets zag via zo’n badge.” Niet iedereen is hier vatbaar voor, benadrukt ze. “Maar er is nog altijd een grote groep jongeren die echt gevolgen ondervindt van die constante sociale vergelijking.”

‘Meer bewustwording nodig’

De Stichting Onderzoek Marktinformatie zegt dat het ontwerp van Snapchat in strijd is met de Europese digitale wetgeving (DSA) en wil via de rechter een aanpassing afdwingen. Gabriels denkt daarnaast dat het ook belangrijk is dat Snapchat een strengere leeftijdscontrole invoert. Officieel mag je pas vanaf 13 jaar op de app, maar in de praktijk zitten er ook veel jongere kinderen op.

Tot slot moet er volgens haar ook meer bewustwording komen over de grote rol die Snapchat speelt in het leven van veel jongeren en hoe dat komt. “Het grijpt echt in in hun leefwereld”, benadrukt ze. “Daarom is het zo belangrijk om met die jongeren op een open manier in gesprek te gaan en ervaringen te delen.”