De klinkende overwinning van Alternative für Deutschland (AfD) in Saksen-Anhalt heeft het afgelopen weekend veel stof doen opwaaien. In Duitsland én daarbuiten. Waar vanuit de rechterflank in Europa optimistische reacties klinken, uiten veel politici ook hun zorgen(opent in nieuw venster) over wat deze overwinning voor de toekomst van Duitsland en Europa kan betekenen.
Op 20 september hoopt de AfD ook winst te boeken bij de deelstaatverkiezingen in Berlijn en Mecklenburg-Voor-Pommeren. De vraag rijst: was Saksen-Anhalt een uitzondering óf een voorbode van meer AfD-succes?
Verkiezingswinst
Zondag behaalde de AfD 39 van de 83 zetels in Saksen-Anhalt, drie te weinig voor een absolute meerderheid. Om zelf te kunnen regeren, heeft de AfD dus steun buiten de eigen fractie nodig. CDU, SPD, Groenen en Die Linke hebben samenwerking met de partij uitgesloten. De partij is in de deelstaat door de binnenlandse veiligheidsdienst als ‘bewezen extreemrechts’ bestempeld.
De verkiezingen in Saksen-Anhalt kenden met 77,8 procent(opent in nieuw venster) een recordopkomst. Wolfgang Muno, hoogleraar politicologie aan de Universiteit van Rostock, verwacht dat de uitslag ook bij de komende verkiezingen kiezers zal mobiliseren. “AfD-aanhangers zullen door dit resultaat gemotiveerd zijn om te stemmen. Maar ook andere kiezers voelen de zogenaamde wake-upcall en zullen in groten getale naar de stembus gaan.”
De politicoloog wijst op de druk op de CDU, de christendemocratische partij van bondskanselier Merz. Die partij werd in Saksen-Anhalt gehalveerd. Merz noemde het de zwaarste verkiezingsuitslag voor de CDU/CSU in decennia. In Berlijn staat de AfD volgens recente peilingen(opent in nieuw venster) op 18 procent. De CDU en Die Linke staan daar net boven met 19 tot 21 procent.
Onvrede zittende politiek
Dat is anders in Mecklenburg-Voor-Pommeren. Daar staat de AfD duidelijk op kop met zo’n 35 tot 37 procent, tegenover 28 tot 32 procent voor de regerende centrumlinkse SPD. Weinig optimistisch zijn de verwachtingen voor de CDU van bondskanselier Merz. Die partij staat in Mecklenburg-Voor-Pommeren op 8 tot 10 procent.
De AfD profiteerde in Saksen-Anhalt onder meer van de grote onvrede over de zittende politiek. Uit de verkiezingsdagpeiling van Infratest dimap(opent in nieuw venster) blijkt dat slechts een derde van de kiezers tevreden was over de door de CDU-geleide deelstaatregering. In Mecklenburg-Voor-Pommeren is het beeld evenwichtiger: daar is 49 procent(opent in nieuw venster) tevreden.
Hanco Jürgens van het Duitslandinstituut verwacht daarom dat de AfD daar minder kan profiteren van onvrede over de huidige deelstaatregering.
Basta-kanselier
Merz zelf stelt dat het verlies van de CDU te maken heeft met de hervormingen die zijn partij aan het uitvoeren is. Politicoloog Muno deelt die mening en zegt dat die hervormingen “nu eenmaal nodig zijn. “Maar deze moeten wel evenwichtig en sociaal eerlijk zijn.” Zo is driekwart van de Duitsers tegen de huidige pensioenhervorming. “En de communicatie moet beter. Zijn zogeheten Basta-stijl valt bij veel Duitsers slecht”
Daarmee doelt Muno op de kritiek die Merz geregeld krijgt: hij zou een directe, weinig compromisgerichte manier van besturen hebben. Ook Jürgens ziet een probleem met de manier waarop Merz zijn beleid presenteert. Volgens hem ontbreekt het de bondskanselier vooral aan een positief verhaal dat mensen vertrouwen geeft. “Alles verloopt moeizaam en er is veel strijd.”
Handtekeningen, selfies en braadworsten
“Dat terwijl de AfD juist positiviteit uitstraalt”, zegt Jürgens. Muno vult aan: “Ulrich Siegmund had een goede campagne met familiefeesten, braadworst, handtekeningen en selfies.”
Siegmunds campagne begon met het zaaien van angst, zegt Muno. De voormalige parfumverkoper schetste een somber beeld van de huidige situatie in Duitsland, onder meer rond migratie en veiligheid. Maar daartegenover zette Siegmund een optimistische belofte: “Onder leiding van de AfD zou alles beter worden.” Juist die combinatie heeft volgens de politicoloog de kiezer aangesproken.
Muno ziet daarin een les voor de gevestigde partijen: zij moeten kiezers niet alleen met beleid en cijfers proberen te overtuigen, maar ook met een positiever en vooral emotioneler verhaal.