De toezichthouders op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten hebben forse kritiek op de nieuwe Inlichtingenwet. Zij vinden de wet niet in balans: de bevoegdheden van de AIVD en de MIVD worden flink uitgebreid, terwijl de controle juist minder wordt.
Het kabinet wil de geheime diensten meer mogelijkheden geven omdat de dreiging toeneemt en tegenstanders slimmer en sneller worden. Daarom is een voorstel voor een nieuwe wet in internetconsultatie gegaan. De toetsingscommissie Inzet Bevoegdheden (TIB) en de Commissie van Toezicht op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (CTIVD) reageren daar vandaag kritisch op.
De colleges erkennen dat de geopolitieke situatie ingrijpend is veranderd, maar vinden dat het kabinet doorslaat. Je moet niet willen worden wat je bestrijdt, zo valt bij de toezichthouders te horen.
Minister Dilan Yesilgöz van Defensie zei bij de presentatie van de wet dat er voldoende waarborgen zijn en we “onze vijanden met onze rechtsstaat bestrijden”. Maar CTIVD-voorzitter Hugo Hillenaar betwijfelt dat: “We moeten niet vergeten wat we willen beschermen. Het is belangrijk dat de democratische rechtsorde door de herziening van de wet niet zelf in de gevarenzone komt.”
Jaar lang iedereen bespioneren
Nu moeten de diensten iedere drie maanden toestemming vragen als ze iemand willen hacken, volgen of afluisteren. In de nieuwe wet kunnen ze een hele organisatie aanwijzen als “evidente tegenstander” en vervolgens een jaar lang iedereen bespioneren die daar lid van is. Denk aan Russische hackers, Chinese spionnen of terroristen van IS. Maar de toezichthouders vinden dat de diensten wel erg veel vrijheid krijgen om te bepalen wie allemaal aan zulke organisaties gelieerd zijn, en dus onbeperkt gevolgd kunnen worden.
“Als een universiteit samenwerkt met een organisatie die als tegenstander wordt aangemerkt, dan wordt niet meer afzonderlijk getoetst of onderzoek naar bijvoorbeeld een medewerker van die universiteit wel nodig is”, zegt Hillenaar. “Ook als die medewerker helemaal niet weet dat zijn universiteit samenwerkt met een tegenstander.”
AI
De toezichthouders maken zich ook zorgen over zogenoemde bulkdata. Bulkdatasets bevatten gegevens over een groot aantal personen van wie het merendeel geen onderwerp van onderzoek is. Diensten kunnen deze bijvoorbeeld krijgen door een zeekabel af te tappen of ze op de zwarte markt te kopen van hackers.
“Wij vinden dit in tegenstelling tot de diensten wel een grote inbreuk”, legt Hillenaar uit. “Denk bijvoorbeeld aan de gegevens uit een bevolkingsonderzoek of de Odido-hack. Hierin zit ook informatie over een hoop mensen die niets te maken hebben met spionage of terrorisme. Je moet niet willen dat deze gegevens onbeperkt gebruikt kunnen worden in onderzoeken of gedeeld worden met buitenlandse toezichthouders.”
Ook mogen bulkdata met behulp van AI doorzocht worden, terwijl de sets nog niet zijn goedgekeurd om door mensen doorzocht te worden.
‘Toezichthouder nog nooit zo kritisch’
“De toezichthouders luiden echt de alarmbel”, zegt Bert Hubert, voormalig AIVD’er en toezichthouder. “Ik heb ze nog nooit zo kritisch gezien en begrijp heel goed dat ze zich zorgen maken over de mensenrechten.” Bij een aantal voorstellen schrijven de colleges dat ze twijfelen of ze passen binnen het Europees Recht. Hubert: “Het kabinet probeert het gewoon. Voor zo’n zaak ooit dient bij het Europees Mensenrechtenhof, zijn we weer jaren verder.”
In de nieuwe wet worden de CTIVD en de TIB samengevoegd tot één toezichthouder, het college voor Toetsing en Toezicht. Maar in plaats van tot een versterking lijkt dit tot een verzwakking van het toezicht te leiden. “Er zijn te weinig garanties dat dit college de bevoegdheden en middelen krijgt om zijn taak uit te voeren”, stellen de toezichthouders, die in het nieuwe wetsvoorstel 30 procent van hun leden verliezen.
De beide colleges hopen dat hun kritiek leidt tot wijzigingen in het definitieve wetsvoorstel. Ze benadrukken dat de optelsom van alle maatregelen leidt tot een verontrustend beeld. Maar in de stukken lezen we ook dat het kabinet zich maar weinig heeft aangetrokken van hun eerdere inbreng.