Ervaringen, signalen en officiële meldingen van racisme en discriminatie bij de afdeling handhaving van het UWV worden afgezwakt en niet serieus genomen. Dat patroon beschrijft een tiental (oud)-medewerkers dat we spreken. Het blijft onbestraft en zonder gevolgen. Ook roepen de uitkomsten van een intern onderzoek vragen op, omdat uit dat onderzoek blijkt dat mensen met een niet-Nederlandse achternaam relatief vaker en zwaarder worden beboet.

Giftige sfeer

Er wordt gesproken over ‘een giftige sfeer’, waardoor ook medewerkers van kleur vertrekken. Een leidinggevende zegt: “Keer op keer maken we dezelfde fouten.”

De afdeling handhaving is verantwoordelijk voor de fraude-onderzoeken binnen uitkeringsinstantie UWV en kan boetes opleggen. Dat kan gaan om moedwillig misbruik, maar ook om mensen die in de regels zijn verdwaald en per ongeluk een foutje hebben gemaakt.

Extra screening bij buitenlandse naam

Minke van den Berg werkte bij personeelszaken van de afdeling handhaving en voerde exit-gesprekken met medewerkers die vertrokken. “Zij vertelden dat mensen met een buitenlandse naam extra werden gescreend. Cliënten werden als misdadigers behandeld en dat trokken zij niet.”

Van den Berg besluit dit aan te kaarten bij haar manager, maar dat heeft weinig effect. “Het wordt allemaal een beetje weggeduwd.” Het leven werd haar zelfs zuur gemaakt. “Ik heb me echt heel eenzaam en verdrietig gevoeld. Ik kreeg schandalige mailtjes, waarin ik werd uitgemaakt voor kutwijf.” Ze meldt het bij de directeur van de afdeling handhaving. “Er zou iets aan gedaan worden, maar ik kreeg te horen dat ik het zelf allemaal zo groot maakte.”

Cultuurverandering nodig

Van den Berg is met pensioen en wil daarom haar verhaal in alle openheid doen. Dat geldt niet voor de medewerkers die nu nog werken bij het UWV of inmiddels een andere baan hebben. Zij bevestigen wel stuk voor stuk met andere voorbeelden het geschetste beeld. Het gaat zowel om discriminatie en racisme op de werkvloer als richting cliënten. Reden dat ze wel hun ervaringen delen is dat ze vinden dat er een cultuurverandering nodig is.

Bij sollicitatiegesprekken worden mensen op basis van hun afkomst niet uitgenodigd, vertellen twee voormalige medewerkers van de afdeling. Als ze dan wel op gesprek mogen komen, worden ze om dezelfde reden alsnog afgewezen. “We zaten aan tafel met een superleuke meid. Ze had echt de ervaring, maar was van Marokkaanse afkomst. Na afloop werd gezegd: ‘Ik kan niet met dat soort mensen communiceren.’ Ik klapte dicht.”

‘Arabische Liga’

Leidinggevenden die niet in Nederland zijn geboren, worden de ‘Arabische Liga’ genoemd. De opmerkingen beperken zich niet tot de eigen collega’s, maar gaan ook over cliënten. Een onderzoeker zegt bij het bespreken van een cliënt: “De oplossing is niet handhaven, de oplossing is alle Marokkanen het land uittrappen.” Een onderzoek naar malafide uitzendbureaus wordt ‘aanpak malafide Turken’ genoemd.

Bovendien blijkt dat mensen met een niet-Nederlandse achternaam opvallend vaker worden gestraft en gemiddeld hogere boetes krijgen dan mensen met een Nederlandse achternaam. Dat staat in het eerder genoemde interne onderzoek, afkomstig uit december vorig jaar. De onderzoekers concluderen dat de uitkomsten afwijken van wat er verwacht zou mogen worden. Zij zeggen dat vervolgonderzoek nodig is.

Advies niet opgevolgd

Welke dossiers er precies met elkaar zijn vergeleken, is niet bekend. Maar het advies om op basis van deze uitkomsten een nader specifiek onderzoek te doen naar mogelijk racisme en discriminatie bij het uitdelen van boetes is niet opgevolgd.

De uitkomsten van dit interne onderzoek liggen al sinds december op het bureau van de Raad van Bestuur. De minister werd niet op de hoogte gebracht: dat gebeurde pas recent na vragen van AD en EenVandaag.

Geen harde conclusies

Het UWV stelt dat er geen harde conclusies aan deze uitkomsten verbonden kunnen worden. Het is geen wetenschappelijk onderzoek, zegt de uitkeringsinstantie. Toch kwamen de cijfers bij de top van het UWV hard aan. “Het raakt. Ik vind het onbestaanbaar. Je wilt niet dat het waar is”, zegt Abdeluheb Choho, sinds september voorzitter van de Raad van Bestuur van UWV. “Tegelijkertijd ben ik ook bestuurder genoeg en daarom niet naïef om te weten dat dit ook een werkelijkheid is.”

Volgens het UWV loopt er wel een onderzoek waarin ook gekeken zou worden of er onterecht onderscheid wordt gemaakt tussen mensen, maar op ons verzoek om de onderzoeksopdracht in te mogen zien wil de organisatie niet ingaan. Dit onderzoek van een extern bureau zou eind dit jaar klaar moeten zijn. Onze bronnen bij het UWV melden dat dit een ander onderzoek is en er vooral gekeken wordt naar verschillen per kantoor van het UWV.

‘Land van herkomst’ als fraude-risico

Naast het onderzoek, is er nog een werkinstructie die in 2015 opgesteld is. Die instructie wordt gebruikt als handleiding voor het opsporen van fraude bij arbeidsovereenkomsten die alleen op papier bestaan. Hierin zit een lijst met risicokenmerken, bedoeld om een selectie te kunnen maken. Hierbij wordt ook ‘Land van herkomst aanvrager’ genoemd als optie waarop geselecteerd kan worden.

Volgens het UWV is dit criterium nooit gebruikt en in juli 2020 geschrapt. In de praktijk is de meeste actuele lijst onveranderd en is er alleen een uiterst dun streepje door dit zinnetje gezet. De tekst is nog altijd duidelijk leesbaar. Het UWV zegt als reactie op onze vragen deze passage nu écht weg te gaan halen.

Etnisch profileren

Deze vorm van selectie zou kunnen wijzen op discriminatie en etnisch profileren, waarbij op basis van iemands afkomst of uiterlijk wordt bepaald of een dossier nader wordt bekeken. Dat is ten strengste verboden.

Advocaat Ayhan Kara deelde dit document met ons. In april vorig jaar verdedigde Kara zes mensen in een zaak tegen het UWV. “Ik had een vermoeden dat er een selectie was. Je moet op basis van anonieme meldingen een criterium toepassen om wel of niet een dossier verder te onderzoeken. Maar dat dat gebeurde ontkenden ze.”

Verboden

Kara was dan ook niet verbaasd toen dit document uiteindelijk boven water kwam. Het UWV had nog wel geprobeerd openbaarmaking tegen te houden, maar daar gingen de rechters niet in mee. “Ik sprong een gat in de lucht, was opgelucht, maar niet blij.”

“Ik ben woest dat er ‘land van herkomst’ als criterium in het document staat. Ik was ook teleurgesteld geweest als er ‘blauwe ogen’, ‘blonde haren’ of ‘woonplaats’ als selectiecriteria in hadden gestaan.” De advocaat wijst er op dat naast ‘Land van herkomst’ ook ‘vrouwen die zes maanden voor de geboorte van een kind in dienst treden’ als een frauderisico op de lijst staan.

Toeslagenaffaire

Het doet hem denken aan de affaire rondom de kinderopvangtoeslag, waarbij een grote groep ouders door de Belastingdienst onterecht als fraudeur werd bestempeld. “Daar werd eerst ook gezegd dat er geen criteria waren, maar is niet direct bewijs gevonden voor onderscheid naar afkomst. Ik heb nog nooit zo’n duidelijk bewijs gezien dat het gebeurt als in dit document. Het is bij wet verboden. Dat is gewoon ronduit discriminatie.”

Niet alleen fraudeurs, maar ook onschuldige mensen worden volgens Kara slachtoffer van deze selectiemethode. “Fraude is altijd verkeerd, maar de basis waarop de mensen zijn geselecteerd is onjuist. Het gaat niet om uiteindelijk die fraudeurs te pakken, maar het gaat erom dat wij niet willen dat mensen willekeurig op grond van uiterlijke kenmerken of afkomst onderworpen worden aan ver- en diepgaand onderzoek.”

Excuses voor ervaren discriminatie

De kersverse voorzitter van de Raad van Bestuur UWV Abdeluheb Choho trekt vandaag het boetekleed aan. “Het raakt me. Iedereen binnen en buiten het UWV, die discriminatie of racisme ervaren, bied ik mijn excuses aan. Dat kan niet, ik vind het onbestaanbaar. Het is de norm en de grens die we in de samenleving moeten hebben en zeker ook in deze organisatie.”

Hij roept iedereen op die racisme of discriminatie heeft ervaren om zich te melden. Hij verwijst ook naar het lopende onderzoek, waar hij niet op vooruit wil lopen.