“Je kunt je voorstellen dat dit voor iemand die muziek maakt inspirerend werkt”, zegt Tammo Jan Dijkema van de Radiotelescoop Dwingeloo. De historische radiotelescoop speelt vandaag een bijzondere rol in een internationaal muziekproject.
Tijdens een concert in het Duitse Freiburg wordt het muziekstuk Le noir de l’étoile van de Franse componist Gérard Grisey uitgevoerd, met live-signalen afkomstig van de Dwingeloo-telescoop.
Het stuk verwerkt de ritmische pulsen van een zogenoemde pulsar. “Een pulsar is het restant van een ontplofte ster”, legt Dijkema uit. “De ster is geëxplodeerd en samengeklapt tot een bol van zo’n twintig kilometer groot. Daardoor is hij enorm snel gaan draaien.”
Volgens Dijkema kun je dat proces vergelijken met een kunstschaatser. “Als een schaatser een pirouette draait, begint ze met haar armen wijd. Zodra ze haar armen intrekt, gaat ze steeds sneller draaien. Hetzelfde gebeurt met een pulsar, maar dan draait die wel 100.000 keer zo snel.”
De pulsar draait nu ongeveer één keer per seconde om zijn as. “Daarbij zendt hij, als een soort vuurtoren, aan één kant radiostraling uit”, vertelt Dijkema. “Wanneer je de telescoop op de straling richt, ontvang je bij elke omwenteling een radiosignaal in de schotel.”
De bekende Franse componist van moderne percussiemuziek Gérard Grisey, componeerde in 1991 een muziekstuk op het ritme van een pulsar. In datzelfde jaar werd het stuk twee keer uitgevoerd met een live-signaal van een pulsar, een keer via een telescoop in Frankrijk en een keer via een telescoop in Engeland. Sindsdien is het niet meer met een live-signaal uitgevoerd.
Studenten van de Hochschule für Musik in Freiburg doen onderzoek naar dit muziekstuk. “Op 14 november voeren ze het opnieuw uit in een concertzaal”, vertelt Dijkema. “Ze willen dit weer doen met een live-signaal van een pulsar. Daarom hebben ze ons gevraagd het signaal door te sturen naar de concertzaal in Freiburg.”
De pulsar krijgt een solomoment van drie minuten. “Dan luisteren tweehonderd mensen in de zaal naar het ritme van de pulsar. Daarna nemen de percussie-instrumenten dat ritme over, en wordt er nieuwe muziek omheen gecreëerd”, vertelt Dijkema.