2025 leek het jaar te worden van alles-of-nietsbeleid. Poetin ging voor de volledige onderwerping van Oekraïne. Netanyahu voor de totale uitschakeling van Hamas. Trump voor de vernietiging van Democraten, migranten, EU. Wilders dreigde deze maand nog met volledige ‘afbraak’ als er geen radicaal-rechts kabinet komt.

Maar is dat ook het motto van de gemiddelde Nederlander? Hoe zit dat bij u, leeft u volgens het mantra: alles of niets, of ‘liever toch maar een beetje’? Grote kans dat het merendeel van de NRC-lezers goedburgerlijk gesocialiseerd is, genoegen neemt met een beetje, en niet het hele tafellaken naar zich toe wil trekken. Ik moet er ook eerlijk bij zeggen dat alles-of-nietsdenken onderdeel is van iets wat psychologen wel als een pathologische aandoening zien. Volgens de klassieke theorie van de Amerikaanse psychiater Aaron Beck (1921-2021) is alles-of-nietsdenken een cognitieve vertekening van de realiteit, die op drie fronten tot problemen kan leiden. Het begint ermee dat iemand met hoge verwachtingen zwaar teleurgesteld in zichzelf raakt (‘ik ben een mislukking’), vervolgens de wereld als vijandig ziet (‘niemand wil me hebben’), en tot slot denkt dat ook de toekomst alleen nog maar onheil en verdoemenis zal brengen (‘het wordt nooit meer beter’). Het resultaat van deze negatieve, zichzelf repeterende triade? Een zware depressie, of erger.

Hoe mensen hier zelf mee omgaan, is voer voor hun therapeuten. Maar hoe we met die cognitieve vertekening omgaan in de nationale en internationale politiek is een kwestie van collectief belang. Ik wil het nu even niet over de landspolitiek hebben (dat is ook urgent, maar gezien de stijfkoppige houding van de VVD even iets minder interessant), maar over ons geloof in de internationale betrekkingen en het internationaal recht als ruggengraat van die betrekkingen.

Daar is het namelijk ook niet goed mee gesteld. Sterker nog, dat is nog nooit zo laag geweest. Waar je ook maar rapporten of kranten openslaat, niemand lijkt er meer echt in te geloven. ‘Are we witnessing the death of international law?’, vroeg The Guardian in juni van dit jaar, waarbij het meer een retorische dan een open vraag was. Hoezo vraagteken, vond het Global South Forum. De aanval van de VS op Iran en de oorlog in Gaza waren er allang bewijs van dat het internationaal recht ten grave is gedragen.

De volgende stap bleef niet lang uit: of het nu aan de Amerikanen en Israël lag (vanwege de oordelen over Israëls genocidale beleid) of aan een aantal Afrikaanse landen (vanwege de vermeende neokoloniale, anti-Afrikaanse en ‘Kaukasische’ bias), het ICC kon maar beter worden opgedoekt. En dan heb ik het nog niet eens over het feit dat als je iets kritisch over Rusland of China zegt, allerlei lieden meteen beginnen over hoe erg de NAVO/het Westen/Europa is. Het lijkt wel alsof alle regels tegen elkaar en tegen elkaars vermeende hypocrisie worden weggestreept.

Alles wat Trump doet, moet wel slecht zijn, zegt het ene kamp. Alles wat de EU doet, kan niet deugen, meent het andere

Kortom, we lijden wereldwijd aan een serieuze aanval van alles-of-nietsdenken in de internationale betrekkingen. Zodanig, dat dit zwart-witdenken tot het uiterste wordt doorgetrokken. Als iets of iemand eenmaal in die negatieve triade is getrokken, komt die er niet meer uit. Alles wat Trump doet, moet wel slecht zijn, zegt het ene kamp. Alles wat die elitaire en corrupte EU doet, kan niet deugen, meent het andere. Zaken doen met Israël, of praten met Hamas? Dat kan alleen als je bereid bent stormen van kritiek te trotseren.

Nu ben ik de eerste die pleit voor een buitenlands beleid en internationale betrekkingen die ook op waarden zijn gebaseerd. Maar ik zal toch nog eens de verguisde John Mearsheimer citeren, die vroeger nog wel eens wijze dingen zei: „Instituties (in de internationale arena) functioneren het beste wanneer ze enigszins een weerspiegeling zijn van bestaande machtsstructuren.” Of neem Barry Buzan, die eveneens opmerkte dat buitenlandse politiek geen uiting van ons idealisme moet en kan zijn, maar alleen „praktische resultaten kan opleveren als ze in staat is zich aan te passen aan de realiteiten van een multipolaire orde”. Eigenlijk is dit gewoon wat Reinhold Niebuhr altijd al bepleitte in The Children of Light and the Children of Darkness (1944), namelijk dat wie wil optreden als „de kinderen van het licht” (in de internationale betrekkingen), „gewapend moet zijn met de wijsheid van de kinderen van het duister, maar vrij moet blijven van hun kwade zin. Die moet de kracht van eigenbelang in de menselijke samenleving kennen, zonder er morele rechtvaardiging aan te geven”. Ja er is eigenbelang, maar dat mag je niet tot waarde promoveren. En ja, waarden doen er wel degelijk toe, maar je mag ze niet verabsoluteren. Niebuhr noemde zich „getemde cynicus”: je weet dat idealisme altijd teleurgesteld zal worden, maar dat weerhoudt je er niet van om je best te blijven doen en toch iets te laten lukken.

Laatst las ik de prachtige nieuwe biografie over kanselier Konrad Adenauer van Norbert Frei, over wie veel en ook veel kritisch gezegd kan worden. Zeker als het gaat om Adenauers ondoorzichtige praktijken richting naoorlogse dictatoriale regimes in Zuid-Europa en Zuid-Amerika, zijn repressie jegens de oppositie in eigen land, en om zijn keiharde anticommunistische opstelling richting het Warschaupact en de Sovjet-Unie. Anno 2025 zouden we de beste man meteen gecanceld hebben. Maar toch. In september 1955 zette Adenauer zich over zijn weerzin heen, bezocht Moskou, en kreeg voor elkaar dat 10.000 Duitsers uit Sovjet-Russische krijgsgevangenschap werden vrijgelaten. Na soms wel meer dan 10 jaar gevangenschap keerden de eersten rond Kerst 1955 terug naar huis.

De genoemde Aaron Beck bedacht niet alleen de theorie van de negatieve triade, hij was de peetvader van de cognitieve gedragstherapie. Die therapie houdt in dat je jezelf steeds weer voorhoudt dat alles-of-nietsdenken niet klopt. Het is niet realistisch. Wat is dat dan wel? Niet opgeven, niet het internationale recht failliet verklaren. Maar doorgaan, en geloven en hopen op een beetje succes. Laat 2026 het jaar worden van blij met een beetje. Voor onszelf, en voor de rest van de wereld.

Schrijf je in voor de nieuwsbrief NRC Wetenschap

Inschrijven
Uitschrijven

Geef cadeau

Deel

Mail de redactie

De journalistieke principes van NRC