Samenvatting van het artikel
Er zullen in 2026 zich grote verschuivingen voltrekken onder het electoraat met name rechts van het CDA. Maar ik verwacht dat dit weinig impact zal hebben op de levensvatbaarheid van de nieuwe regering.
Lees volledig artikel: Wat gaat 2026 ons electoraal brengen?
Leestijd: 6 minutenVolatiliteit
Gezien de grote volatiliteit van het electoraat is het aanmatigend om te denken nu te kunnen voorspellen hoe 2026 electoraal zal gaan verlopen.
Mijn doel is dus niet om aan te geven hoe de electorale voorkeuren in 2026 zeker zullen gaan verlopen, maar om het krachtenveld te schetsen, dat bepalend zal zijn voor wat zich electoraal zal voltrekken.
Ontwikkelingen in Den Haag
Wat er in politiek Den Haag zal gebeuren is natuurlijk de belangrijkste motor voor hoe de voorkeuren van de kiezers dit jaar zich gaan verlopen.
Als het afgelopen jaar het kabinet niet was gevallen, hadden we immers op 29 oktober jl. geen verkiezingen gehad. En stond D66 nu nog rond de 10 zetels. Dat was op 1 januari 2025 niet te voorspellen.
We weten nu dat we lijken af te stevenen op een minderheidskabinet onder premier Jetten. Een kabinet dat in een gepolariseerde samenleving moet opereren en alleen maar zaken erdoor kan krijgen als het, hetzij van de rechterkant of de linkerkant, meerderheden in beide kamers kan realiseren.
Hoe dat precies zal gaan lopen weten we nu nog niet. En hoe stabiel die regering zal zijn, met name hoe de relaties tussen de drie deelnemende partijen zal zijn, ook niet.
Een kabinet zal alleen vallen als het, hetzij door de meerderheid van de Kamer wordt weggestuurd of één van de deelnemende partijen opstapt (zoals in juni jl. met de PVV is gebeurd).
De eerste optie lijkt niet zo waarschijnlijk, want dan moeten vrijwel alle partijen, en dus zeker ook JA21 met de beslissende 9 zetels, meedoen. Ik schat in dat de nieuwe regering een aantal belangrijke afspraken met JA21 zal gaan maken (wellicht door één of twee bewindslieden op te nemen), zodat de kans klein is dat JA21 mee zal doen om het kabinet weg te sturen.
Als ik aan de tweede optie denk, dan schat ik in dat de enige partij die dan de regering zal kunnen laten vallen de VVD is. Noch D66, noch CDA zullen er enig belang bij hebben.
Het probleem waarvoor de VVD electoraal staat is de grote concurrentie, die deze partij rechts van haar heeft (JA21, BBB, FVD en PVV).
Nu zijn de gemeenteraadsverkiezingen van 18 maart niet belangrijk voor de landelijke politieke verhoudingen. (Ik verwacht wel dat lokale partijen het beter gaan doen dan ooit). Maar de Provinciale Statenverkiezingen van 2027 zullen dat wel zijn. Die verkiezing leidt immers tot de nieuwe samenstelling van de Eerste Kamer. Maar als je beseft dat de uitslag van de laatste Tweede Kamerverkiezing tot 33 zetels in de Eerste Kamer geleid zou hebben, en VVD+CDA+D66 nu maar 24 zetels in de Eerste Kamer hebben dan realiseer je dat de uitslag van de Eerste Kamer verkiezingen in 2027 geen invloed zal hebben op de stabiliteit van de regering. Behoudens als GroenLinks-PvdA heel sterk zou winnen en het gevoel heeft door tegen te werken in de Eerste Kamer indirect tot vervroegde verkiezingen zal gaan leiden. Maar ik acht die kans niet heel groot.
Mijn persoonlijke inschatting is dat als de VVD in de regering komt Yeşilgöz minister/vice-premier wordt. Als de openvallende positie van fractievoorzitter wordt ingevuld door Karremans positioneert de VVD zich goed voor de volgende verkiezingen, wanneer ze ook zijn.
Dit is m.i. een manier voor de VVD om te voorkomen dat die partij electoraal ver weg zakt. Wat op oktober 2025 al gebeurd zou zijn als de VVD GroenLinks/PvdA niet op zo’n niet mis te verstane wijze had uitgesloten.
Dus het kabinet zal alleen kunnen vallen op het moment dat de VVD door de regeringspartners zwaar in de klem komt en dreigt steun van haar kiezers te verliezen, die vervolgens massaal dreigen naar de partijen te gaan rechts van de VVD. Terwijl tegelijkertijd de VVD de kans ziet om wel de grootste te worden bij tussentijdse verkiezingen met een nieuwe lijsttrekker. Maar zelfs dan zou de VVD toch kunnen aarzelen om die stap te nemen, zeker als we de val van kabinet Rutte IV uit juli 2023 in gedachten nemen. Die door de VVD was ingezet, maar de PVV werd veruit de grootste bij de verkiezingen.
Het bovenstaande in ogenschouw nemende, zou het best wel eens zo kunnen zijn dat dit minderheidskabinet een stuk stabieler is dan de vorige twee coalities en de volgende Tweede Kamerverkiezingen nog lang op zich zal laten wachten. Dit in tegenstelling wat ik eerder verwachtte.
Electorale ontwikkelingen
Als de landelijke verkiezingen sinds 2017 worden bekeken dan zien we hoe groot de volatiliteit is onder de kiezers. De linkerkant van het spectrum is steeds wat kleiner geworden. Aan de rechterkant, met name rechts van de VVD hebben we veel schommelingen gezien. FVD de grootste bij PS2019, BBB de grootste bij PS2023 en de PVV bij TK2023 met de recorduitslag van 37 zetels.
En dan ook nog NSC ergens links van de VVD, die in 2023 van 0 naar 20 zetels ging en in 2025 al die zetels weer verloor.
De volatiliteit van het electoraat is zo groot dat bij de diverse verkiezingen nog in de laatste week grote verschuivingen plaats vonden.
En als een partij het heel slecht doet in de peilingen heeft het ook geen zin om snel de oorzaak te zijn van tussentijdse verkiezingen met een dreigende forse nederlaag. (Zo heeft de PvdA bij het kabinet VVD-PvdA dat het inging in 2012 met 38 zetels en al halverwege in de peiling naar 10 zetels was weggezakt, toch de rit uitgezeten in de hoop dat de kiezers die partij alsnog zou gaan belonen. Dat is niet alleen niet gebeurd, maar de PvdA is ook nooit meer hersteld van het kabinet Rutte 2).
Dat betekent niet dat zich geen grote electorale verschuivingen zouden kunnen gaan voordoen. Met name verwacht ik die rechts van het CDA. Dus bij de partijen VVD, JA21, BBB, FVD, PVV en 50PLUS. Die haalden bij de laatste verkiezing 70 zetels (!). En als we de SGP er nog bij tellen zijn het er steeds 3 meer.
Dit is het electorale verloop rechts van het CDA sinds 1998 (zonder de SGP).
En dit is de kaart met de uitslagen per gemeente bij TK2025 met het aandeel kiezers rechts van het CDA. Dat loopt uiteen van Utrecht met 21% tot Rucphen met 78% (In Utrecht haalde de PVV 7% en in Rucphen 46%).
De patronen zijn goed zichtbaar en is ook een uiting van die polarisatie in de samenleving, die deels ook terug te vinden is in ruimtelijke patronen.
Wel forse verschuivingen
Mijn verwachting is dat in 2026 er best wel forse verschuivingen kunnen ontstaan rechts van het CDA, maar, zoals beschreven, zal het waarschijnlijk niet de overlevingskans van het kabinet aantasten.
Voor ieder van de partijen zijn er wel bepaalde electorale kansen en uitdagingen
- De electorale ontwikkelingen bij de PVV lijken hierbij een centrale rol te gaan spelen. Inmiddels is de PVV al naar 20 zetels gezakt bij de laatste peiling. En het zou mij niets verbazen als de PVV in 2026 grote moeite zal hebben om die 20 zetels te houden. Dat zal een van de andere partijen prominenter maken.
- De sleutelrol die JA21 kan gaan spelen bij het opereren van het minderheidskabinet zou deze partij electoraal wel eens geen windeieren kunnen leggen.
- De BBB doet het electoraal niet goed meer. De electorale kracht van Caroline van der Plas lijkt uitgewerkt. Mona Keijzer heeft die kracht wel, maar de vraag is als ze minister af is, wat daar dan nog qua zichtbaarheid van over blijft.
- 50Plus blaast zijn partijtje mee, en zou ook nog wel eens, vooral als er rond de pensioenen en AOW rare dingen gebeuren, de lift in kunnen gaan.
- De VVD is electoraal gezien de onzekere factor. Het zal enerzijds gaan om wat de VVD realiseert in het kabinet en de zichtbaarheid van de cruciale bewindslieden (Heinen, Brekelmans en Yeşilgöz?). Anderzijds hoe de fractievoorzitter zal gaan opereren (Karremans?). Zal de VVD kiezers trekken van die andere partijen, die net genoemd zijn of zal het juist andersom gaan?
- Ik bewaar FVD bewust tot het eind. De partij is electoraal gerevitaliseerd door het aantreden van Lidewij de Vos als lijsttrekker/fractievoorzitter. Goed valt te zien dat bij de PVV-ers die niet meer aangeven PVV te zullen stemmen, FVD het alterantief is dat het meest wordt gekozen. En dat zou kunnen betekenen dat de FVD nog (fors) kan gaan groeien als PVV verder weg zakt.
Ten slotte wordt het zeer interessant om te zien hoe het oordeel over Premier Jetten en de leider van het CDA, Henri Bontenbal, zich zal ontwikkelen. Met als extra vraag of er bepaalde nieuwe bewindslieden gaan komen die in positieve of negatieve zin de aandacht op gaan eisen.
Om te kunnen regeren zal de regering Jetten vaak over rechts de meerderheden moeten vinden. De vraag is in hoeverre dat door de D66-kiezers wordt geapprecieerd. Vaak is het wel zo dat het premierschap electoraal een duidelijke meerwaarde heeft en de eigen kiezers dat het belangrijkste vinden.
Want als je goed kijkt naar de regering Rutte III (2017-2021) dan moet je vaststellen dat in die regering D66 veel gedaan heeft gekregen. (Want als dat niet gebeurde zouden zij de stekker eruit trekken). Het zou wel eens kunnen zijn dat in de regering Jetten-1 de VVD een vergelijkbare rol zal gaan spelen.
Kentering?
Dit alles overziende zou zich toch een belangwekkende kentering kunnen gaan voltrekken. De drie deelnemende partijn, die best wel eens de rit zouden kunnen gaan uitzitten.
Diverse dossiers die als het ware in het drijfzand vastgelopen waren, zouden gezamenlijk kunnen worden losgetrokken. En een nieuwe generatie leiders (rondom de 40) die een andere cultuur met zich mee nemen dan de voorgaande. Het zou een nieuw vorm van enthousiasme kunnen genereren.
Maar men zal daar slechts in slagen als men dan ook de kiezers met politieke voorkeuren rechts van de VVD niet negeert. En als er breed in Den Haag over de eigen schaduw wordt heengesprongen en men opener staat tegenover mensen met andere achtergronden en standpunten.
Dat zal hard nodig zijn om de grote economische en structurele veranderingen te kunnen opvangen, die we op kort termijn zullen meemaken door de razendsnelle opkomst van A.I.. Die impact zal groter zijn dan PC, internet, smartphone en social media bij elkaar.