Wat op 28 december begon als een demonstratie van ‘bazari’ (winkeliers) in Teheran tegen de economische malaise, is uitgegroeid tot een landelijke protestgolf met op meerdere plaatsen openlijke oproepen tot de val van het theocratische regime van opperste leider ayatollah Khamenei. Wat is er aan de hand en wat is de rol van Donald Trump?
1Hoe omvangrijk is het protest?
Uit een analyse van de BBC van dinsdag 6 januari blijkt dat er de afgelopen dagen in minstens 17 van de 31 Iraanse provincies demonstraties zijn gehouden. Volgens mensenrechtenorganisaties proberen de autoriteiten de protesten met geweld neer te slaan.
Inmiddels zijn 34 demonstranten gedood, aldus het in de Verenigde Staten gevestigde Human Rights Activists News Agency (HRANA). Ook zijn er volgens de organisatie ruim tweeduizend mensen gearresteerd. De Iraanse autoriteiten hebben geen officieel dodental bekendgemaakt, maar hebben wel gemeld dat drie veiligheidsfunctionarissen zijn omgekomen.
2Hoe zien de protesten eruit?
Vanwege de zeer beperkte persvrijheid in Iran is daar moeilijk een beeld van te krijgen. Online circuleren tientallen video’s waarop de demonstraties te zien zouden zijn, waarvan een gedeelte is geanalyseerd door BBC Persian.
Onder meer is te zien hoe een groep mannen en vrouwen in de stad Yasuj, in het zuidwesten van het land, „vrijheid, vrijheid, vrijheid” scandeert. In een andere video zou te zien zijn hoe een groep demonstranten in Sari, een stad ten noorden van Teheran, „dood aan de dictator” roept. Persbureau Reuters deelde beelden van joelende betogers bij een omgekeerde auto en branden buiten een politiebureau in de stad Azna, in Midden-Iran.
Dinsdag hielden demonstranten een sit-in in de grote bazaar van Teheran, aldus persbureau AP, waarna veiligheidstroepen traangas op hen afvuurden en de markt werd gesloten. De bazaar van Teheran heeft grote symbolische waarde, omdat die een centrum van de oppositie was in aanloop naar de Iraanse revolutie in 1979 en de val van de sjah.
Een man zit dinsdag temidden van gesloten winkels in de eeuwenoude hoofdmarkt van de Iraanse hoofdstad Teheran.
Foto Vahid Salemi / AP
Zoom in
3Hoe reageert het Iraanse regime?
Het regime reageert zowel met begripvolle woorden als met dreigementen, traangas en ander geweld.
„Relschoppers moeten op hun plek worden gezet”, zei opperste leider ayatollah Ali Khamenei zaterdag over de demonstranten. De demonstraties van winkeliers tegen de instorting van de wisselkoersen, waarmee de protestgolf begon, noemde hij „legitiem”. Hij beweerde ook dat mensen „door de vijand waren geprovoceerd” om hier misbruik van te maken en anti-regeringsleuzen te roepen.
Zaterdag verscheen een video, geverifieerd door The New York Times en andere internationale media, waarop is te zien hoe een groep demonstranten wegvlucht nadat er schoten te horen zijn. Minstens één persoon blijft bloedend op de grond liggen.
De demonstraties vormen de grootste protestgolf sinds de ‘Vrouw, Leven, Vrijheid-beweging’ in 2022
Op andere beelden lijkt te zien te zijn hoe met traangas wordt geschoten op een ziekenhuis in de provincie Ilam, nabij de Iraakse grens. In die regio wonen veel Koerden. Het ziekenhuis, waar veel gewonde demonstranten naartoe werden gebracht, is daarna door veiligheidstroepen bestormd. De spanningen liepen op na confrontaties tussen demonstranten en veiligheidstroepen, waarbij met scherp lijkt te zijn geschoten.
„Wat moet de politie doen als een groep een ziekenhuis bezet?” reageerde vicepresident Mohammad Jafar Ghaempanah volgens BBC Persian.
4Wat doet het regime om de demonstranten tegemoet te komen?
Het regime kan niet zoveel doen. Iran gaat gebukt onder internationale economische sancties. Afgelopen september stelden de Verenigde Naties nieuwe sancties in vanwege het Iraanse nucleaire programma. Die kwamen bovenop de al vergaande Amerikaanse sancties.
Wel maakte de Iraanse overheid bekend burgers maandelijks omgerekend zo’n 6 euro te betalen. Dit moet helpen met het „verminderen van de economische druk op mensen”, aldus regeringswoordvoerder Fatameh Mohajerani op de Iraanse staatstelevisie.
Het gemiddelde salaris in Iran ligt rond de 170 euro per maand. Momenteel kun je met zes euro in Iran honderd eieren, een kilo rood vlees of een paar kilo rijst of kip kopen, aldus The New York Times. Maar door de inflatie kan dat snel veranderen.
De Iraanse legerchef Amir Hatami (midden) poseert met militaire functionarissen en studenten van een militaire academie in Teheran, op een foto die woensdag werd vrijgegeven door het mediabureau van het Iraanse leger.
Foto Iranian Army Media Office / AFP
Zoom in
5Wat drijft de protesten?
De huidige demonstraties vormen de grootste demonstratiegolf sinds de ‘Vrouw, Leven, Vrijheid-beweging’ in 2022, die ontstond als reactie op de arrestatie en dood van Mahsa Amini, de jonge Koerdische Iraanse vrouw die werd gemarteld en gedood omdat haar hijab volgens de zedenpolitie niet goed zat. De protesten van de afgelopen tijd zijn mede veroorzaakt door de inflatie die opliep vanwege nieuwe sancties en een gekelderde nationale munt (rial) die dinsdag naar een recorddiepte daalde.
Volgens de Iraanse politieke wetenschapper Ammar Maleki is ruim driekwart van de Iraanse bevolking ontevreden over het islamitische regime. Dit onderzocht hij met stichting GAMAAN door een anonieme enquête te houden in Iran.
„Een belangrijke factor is dat het regime nu veel zwakker is dan ten tijde van de Vrouw, Leven, Vrijheid-beweging”, zegt hij telefonisch. „Dat komt omdat veel generaals en commandanten tijdens de Twaalfdaagse oorlog met Israël van afgelopen juni zijn gedood. Daarnaast heeft Trump gewaarschuwd voor het doden van mensen, waardoor demonstranten internationale steun voelen.”
6Welke rol spelen de VS en Israël?
De Amerikaanse president Donald Trump herhaalde zondag zijn dreigement dat de Verenigde Staten de situatie in Iran „nauwlettend in de gaten houden” en de Iraanse autoriteiten „ervan langs zouden geven” als er meer demonstranten om het leven komen. Dat zei hij tegen verslaggevers die meereisden in de Air Force One. Eerder zei Trump dat de VS klaar stonden om het Iraanse volk „te redden”.
De Iraanse autoriteiten nemen Trumps dreigement serieus. Anonieme bronnen binnen de regering zeiden tegen persbureau Reuters dat Iraanse leiders vrezen na de Amerikaanse aanval op Venezuela „het volgende slachtoffer te worden van Trumps agressieve buitenlandse beleid”.
In de Israëlische premier Benjamin Netanyahu heeft Trump mogelijk een gewillige helper. Afgelopen juni was het Netanyahu die Trump juist ervan wist te overtuigen zich aan te sluiten bij de Israëlische bombardementencampagne op Iran. De Amerikaanse luchtmacht wierp toen onder meer zware bunkerbommen op de ondergrondse Iraanse nucleaire faciliteiten. Volgens Reuters houdt Teheran rekening met een herhaling van zo’n operatie.
Lees ook
‘Iran bevindt zich in een gigantische strategische crisis’
7Heeft dat invloed op het regime?
Iran-analist Ali Vaez van denktank International Crisis Group ziet die invloed wel. „Het Iraanse leiderschap is voorzichtig, het probeert niet te veel mensen te doden, om Israël niet in de kaart te spelen”, zegt hij tegen NRC. „Ze houden misschien één oog op de binnenlandse onrust, maar richt het andere zeker op Washington en Jeruzalem.”
Woensdag gaf de Iraanse president de veiligheidstroepen de opdracht demonstranten niet te hard aan te pakken, waarbij hij onderscheid maakte tussen vreedzame demonstranten en gewapende „relschoppers”, aldus een Iraanse minister tegen het Iraanse persbureau Mehr.
Toch zal het regime niet aarzelen om hard op te treden als de protesten verder blijven groeien en escaleren, aldus Vaez. „De agressie van het regime zal in verhouding staan tot de omvang van de protesten.”
Lees ook
In Iran is het nu spannend geworden door Trump
Geef cadeau
Deel
Mail de redactie
De journalistieke principes van NRC