Dat president Trump Groenland wil „hebben” is duidelijk. Maar waarom precies?
De motieven van de regering-Trump voor buitenlandse inmenging zijn niet altijd helder of consistent. Bij Venezuela ging het aanvankelijk om het stoppen van drugsexport naar de VS, later verschoof dat naar het herstel van de olie-exploitatie door Amerikaanse bedrijven. Ook wat betreft Groenland wisselt Trump van toon. Tijdens zijn eerste termijn wilde hij het grootste eiland ter wereld kopen en sprak hij over „in wezen een grote vastgoeddeal”. Vorig jaar noemde hij „economische zekerheid” als reden voor potentiële annexatie, mogelijk verwijzend naar de voorraden olie, gas en zeldzame aardmetalen die Groenland herbergt.
Recentelijk ligt het accent volledig op de strategische ligging en nationale veiligheid. „Groenland is bezaaid met Russische en Chinese schepen”, zei Trump afgelopen zondag tegen journalisten aan boord van de Air Force One. „We hebben Groenland nodig vanwege nationale veiligheid, en Denemarken zal niet in staat zijn om dat te doen.”
Dinsdag werd dit „belangrijke buitenlands-beleiddoel” nog eens bevestigd door het Witte Huis. Groenland heeft sinds 2009 verregaande autonomie binnen het Deense koninkrijk, maar defensie en buitenlands beleid zijn de verantwoordelijkheid van de regering in Kopenhagen. Trump spot graag over de sledehondpatrouille die deel uitmaakt van de Deense militaire inzet op Groenland.
Ondanks zulke uitspraken valt niet uit te sluiten dat de twee andere factoren die de poolregio interessant maken voor de grootmachten – grondstoffen en handel – voor Trump wel degelijk meespelen. Klimaatverandering leidt ertoe dat voorheen moeilijk bereikbare aardmetalen beter te delven zijn, en dat de noordelijke route beter te bevaren is voor containerschepen en olietankers. China, dat zichzelf beschouwt als ‘bijna-arctisch’, fantaseert al over de ‘Polar Silk Route’. De derde factor, veiligheid, is een begrijpelijk motief. Rusland en China zijn militair geïnteresseerd in de regio, Europa is dat pas sinds Trump erover begon.
Koude Oorlog
Het militair-strategische argument om Groenland te annexeren roept echter ook vragen op. De VS hebben sinds de Koude Oorlog een militaire basis op Groenland en kunnen hun militaire activiteiten op het eiland uitbreiden zonder de toekomst van de NAVO op het spel te zetten, zoals ze met dreigementen van militair ingrijpen wel doen.
Trump is niet de eerste Amerikaanse politicus die Groenland noodzakelijk acht voor de verdediging van de VS. In 1868 wilde William Seward, minister van Buitenlandse Zaken, het eiland, met IJsland erbij, kopen voor 5,5 miljoen dollar. In 1946 deed president Truman nog een poging, de prijs was toen 100 miljoen dollar. Denemarken weigerde. De Amerikaanse minister Marco Rubio zei deze week dat kopen nog steeds een optie is die op tafel ligt, ook al is Groenland geen kolonie meer.
Minister Marco Rubio zei deze week dat kopen nog steeds een optie is
De Deens-Amerikaanse samenwerking op Groenland is vastgelegd in een verdrag uit 1951. Dat verdrag volgde op een verdrag uit april 1941, waarin Denemarken de verdediging van Groenland tegen nazi-Duitsland overdroeg aan de VS. De Deense ondertekenaar was niet de regering in bezet Kopenhagen, maar de Deense ambassadeur in Washington. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden in Europa gewond geraakte Amerikaanse militairen verzorgd in een Amerikaans militair ziekenhuis op Groenland. Het verdrag uit 1951 opende de weg voor onder meer de bouw van de Thule Air Base in het noordwesten van Groenland. Het verdrag biedt de VS veel vrijheid in hun „defensiegebieden” en is nog steeds geldig.
In de jaren vijftig hadden de VS zeventien militaire voorzieningen op het eiland, en waren er zesduizend Amerikaanse militairen gestationeerd. Alleen Thule, drie jaar geleden omgedoopt in Pituffik Space Base, is daarvan overgebleven. Pituffik is Groenlands voor „plaats waar we onze honden vastbinden”. Circa honderdvijftig militairen monitoren daar met radarsystemen het luchtruim. Ze kunnen lanceringen van raketten signaleren, de route berekenen en luchtverdediging inzetten. Militaire experts noemen de basis „onmisbaar” en „in strategisch opzicht een van de belangrijkste militaire locaties ter wereld”.
Donroe-doctrine
Denemarken was altijd een loyale militaire partner van de VS. In Afghanistan sneuvelden 43 Deense militairen, per hoofd van de bevolking meer dan het aantal omgekomen Amerikanen. Denemarken biedt de VS veel ruimte om militair actief te zijn op en rond Groenland. Waarom, vragen analisten zich af, wil Trump dan toch het eiland annexeren? En: wat kan Europa doen om een crisis binnen de NAVO te voorkomen?
Een mogelijke verklaring voor het gedrag van Trump is de ‘Donroe-doctrine’, de door hem gereanimeerde Monroe-doctrine uit de 19de-eeuw die elke Europese inmenging op het westelijk halfrond afwijst. Als antwoord op de tweede vraag pleit geopolitiek-expert Velina Tchakarova voor een ‘Northern Corridor Doctrine’, waarbij het Deens-Amerikaanse verdrag wordt geactualiseerd en de VS hun militaire aanwezigheid op Groenland met Europese instemming en medewerking kunnen uitbreiden. Alleen zo kunnen de VS en Europa zich teweer stellen tegen de Russische en Chinese invloed in de regio, aldus Tchakarova.
Maar wellicht is dat allemaal vergeefs en heeft Trump slechts één eenvoudig motief voor het willen hebben van Groenland, schreef analist Anne Applebaum bij de vorige Groenland-crisis een jaar geleden in The Atlantic: Trump wil gewoon dat Amerika er groter uitziet op een wereldkaart.
Lees ook
De mythe van de Deen als ‘goede kolonisator’ van Groenland vertoont steeds meer barsten
Geef cadeau
Deel
Mail de redactie
De journalistieke principes van NRC