Onderwijsraad: school is ook een oefenplaats waar je leert omgaan met ongemak in het leven

Het Alfa-college, een mbo-school met zes vestigingen in Noord- en Oost-Nederland, heeft sinds 2009 geestelijk verzorgers in dienst waar studenten met al hun problemen naartoe kunnen. Ze worden ook wel studentenpastors genoemd. Een van hen is Henriette Huizenga. „Bij een geestelijk verzorger mogen studenten hun kwetsbaarheid laten zien zonder dat het meteen consequenties heeft”, legt ze uit. „Wij stellen geen diagnoses en vormen geen dossiers.”

Aandacht en advies zijn vaak al voldoende, zegt Huizenga. „Als er echt iets ernstigs aan de hand is verwijzen wij door, maar in veel gevallen is dat niet nodig. Vaak gaat het om problemen waar studenten zelf geen raad mee weten, maar die horen bij de levensfase waarin ze zitten. Of om grote levensgebeurtenissen, zoals een overlijden. Wij proberen die problemen te normaliseren, zodat ze ermee leren omgaan.”

De geestelijk verzorgers van het Alfa-college worden genoemd als goed voorbeeld in een verkenning van de Onderwijsraad die donderdag uitkomt, Welzijn en onderwijs. Daarin onderzoekt de raad welke rol er is weggelegd voor het onderwijs bij het versterken van het welzijn van jongeren.

Medicalisering

Dat het niet goed gaat met het welzijn van jongeren is al langer bekend. Van de basisschool tot aan de universiteit is een stijging zichtbaar in het aantal leerlingen en studenten dat mentale klachten meldt als depressie, angst, stress, somberheid en onzekerheid. Ook maken steeds meer jongeren gebruik van jeugdzorg of geestelijke gezondheidszorg (ggz).

Wij bepleiten ook ruimte voor het perspectief dat welzijn een ópbrengst kan zijn van onderwijs

Louise Elffers
voorzitter Onderwijsraad

De Onderwijsraad merkt op dat de focus op mentaal welzijn en de verlaagde drempel om erover te praten samengaat met ‘psychologisering’ en ‘medicalisering’. „Het verminderd welzijn van jongeren wordt heel sterk vanuit de zorgkant benaderd”, zegt voorzitter Louise Elffers. „Dus vooral vanuit de individuele diagnostiek en het realiseren van individuele hulptrajecten.”

De Onderwijsraad heeft deze verkenning op eigen initiatief geschreven, „omdat het thema ongelooflijk speelt in het onderwijs”, zegt Elffers. „Onderwijsinstellingen worstelen met de grote druk die de mentale problemen van jongeren op hen leggen. De hulpvraag stijgt, zorgstructuren worden steeds verder opgetuigd en het onderwijs vraagt zich af hoe het daarmee goed moet omgaan. Het verhoogt de werkdruk op scholen en uit onderzoek blijkt dat het voor schoolleiders ook een reden is om met het werk te stoppen.”

Oefenplaats

De Onderwijsraad wilde onderzoeken wat het onderwijs zélf kan betekenen voor het mentaal welzijn van jongeren. Het is geen klassiek advies, met aanbevelingen voor politici om het beleid te veranderen. De raad hoopt vooral dat beleidsmakers, schoolbestuurders en lerarenteams „een ander gesprek” gaan voeren over het onderwerp. Welzijn wordt nu vooral gezien als voorwaarde om te kunnen deelnemen aan het onderwijs, stelt Elffers. „Wij hebben ons afgevraagd: is dat de enige benadering die mogelijk is? Wij bepleiten ook ruimte voor het perspectief dat welzijn een opbrengst kan zijn van onderwijs.”

Routines zorgen voor voorspelbaarheid. Zeker voor kinderen die thuis weinig houvast hebben kan school een veilige plek zijn

Daisy Mertens
Onderwijsraadslid

Onderwijs kan jongeren helpen om te gaan met klachten als somberheid, stress en onzekerheid, zegt Elffers. „Niet alle problemen hoeven altijd weggenomen te worden. School hoeft niet stressvrij te zijn. Het kan ook een oefenplaats zijn waar je leert omgaan met het feit dat je ongemak in het leven kunt ervaren.” Dat betekent niet dat álle mentale problematiek door het onderwijs opgelost kan worden, zegt ze. „Onderwijs is geen panacee. Er zullen altijd nog individuele hulptrajecten nodig zijn voor sommige jongeren. Maar pas op dat je niet automatisch in die groef schiet.”

Onderwijsinstellingen mogen zich bewuster zijn van waar zij al goed in zijn en dat beter benutten, stelt de Onderwijsraad. Elffers: „Het gaat in het onderwijs niet alleen om het aanreiken van kennis over de wereld, maar ook dat je als jongere leert hoe je je tot die wereld kunt verhouden en hoe je je plek daarin vindt.” Het klinkt misschien wat vaag, zegt ze, „maar juist die vormende waarde is wel de kern van onderwijs. Wij zeggen: denk daar als onderwijsinstelling nog eens goed over na, dan heb je misschien meer te bieden dan je denkt.”

Veilige plek

Om het wat concreter te maken, wil Onderwijsraadslid Daisy Mertens, die meewerkte aan de verkenning, wel wat voorbeelden noemen. Zij heeft zeventien jaar ervaring in het basisonderwijs en werkt nu in het nieuwkomersonderwijs.

Meewerken aan het rapport heeft haar er bewuster van gemaakt dat onderwijs „in zichzelf van waarde is voor welzijn”, zegt ze. „Onderwijs zorgt ervoor dat een kind een gevoel van competentie en erkenning ontwikkelt. Neem een kind dat voor het eerst de letters leert en na een aantal maanden voor het eerst zelfstandig een boekje kan lezen.” Daarnaast geeft onderwijs structuur, zegt ze. „Routines zorgen voor voorspelbaarheid. Zeker voor kinderen die thuis weinig houvast hebben kan school een veilige plek zijn.” Ook het collectieve karakter van het onderwijs heeft in zichzelf waarde, zegt ze. „Samenwerken, elkaar helpen, vriendschappen die ontstaan, het gevoel dat je bij een gemeenschap hoort. Dat is in onze geïndividualiseerde samenleving zo belangrijk.”

Ze wil ervoor waken dat ze het welzijn van leerlingen niet meteen duidt in labels, zorgtaal en diagnoses. „Ik wil breed naar kinderen blijven kijken vanuit mijn onderwijsexpertise als leerkracht en niet als semi-zorgprofessional. Als ik een kind alleen op een bankje zie zitten, probeer ik open naar de situatie te kijken. Niet meteen invullen dat de leerling niet meedoet met de rest of er eenzaam bij zit, maar ook de mogelijkheid openlaten dat het kind bijvoorbeeld gewoon zit uit te rusten.”

Geef cadeau

Deel

Mail de redactie

De journalistieke principes van NRC