„Wanneer een regime alleen nog met bruut geweld aan de macht kan blijven, is het in feite ten einde. Ik ga ervan uit dat we de laatste dagen en weken van dit bewind meemaken.” Met deze woorden markeerde de Duitse bondskanselier Friedrich Merz dinsdag de precaire positie van Iran tijdens zijn staatsbezoek aan India. Iran staat nu vrijwel alleen, zowel internationaal als in de regio.
Jarenlang stoelde de veiligheidsstrategie van Teheran op een netwerk van milities, bekend als de ‘As van Verzet’, Hezbollah in Libanon, Hamas in Gaza, de Houthi’s in Jemen en het Assad-regime in Syrië. Iran financierde, bewapende en trainde deze bondgenoten, die Teherans belangen dienden . Ze fungeerden ook als schild voor Iran en versterkten de afschrikking van Israël, legt Iran-deskundige Peyman Jafari uit. De Iraans-Nederlandse historicus is verbonden aan de Universiteit van William & Mary in de Verenigde Staten.
Deze bondgenoten hebben de afgelopen jaren zware klappen te verduren gekregen. Vooral de verzwakking van Hezbollah is een strategisch verlies voor Iran. „Toen Hezbollah nog over volledige gevechtskracht beschikte, vormde de organisatie een geloofwaardige afschrikking tegen een Israëlische aanval op Iran, de gezworen aartsvijand van het regime,” zegt Midden-Oostenexpert Paul Aarts van de Universiteit van Amsterdam. Het indrukwekkende raketarsenaal in Zuid-Libanon was volgens Aarts de „levensverzekering” van Teheran.
Die verzekering is na de laatste oorlog met Israël na oktober 2023 grotendeels waardeloos geworden. De uitschakeling van kopstukken zoals de leider Hassan Nasrallah en de grootschalige vernietiging van militaire infrastructuur hebben Hezbollah zwaar geraakt. Hoewel Iran de organisatie volgens een Amerikaanse veiligheidsbron in 2025 nog met 1 miljard dollar heeft gesteund, is het de militie vooralsnog niet gelukt haar afschrikkingsmacht te herstellen.
Een regionale kaalslag
Hezbollah is niet de enige schakel die recent wegviel uit Irans regionale netwerk. In Gaza is Hamas militair gedecimeerd: Israëlische bombardementen hebben het tunnelnetwerk en de wapenfabrieken onbruikbaar gemaakt, en vrijwel alle ervaren militaire commandanten zijn uitgeschakeld. Daar komt de val van het Syrische Assad-regime in december 2024 nog bij. Syrië was decennialang de doorvoerweg voor Iraanse wapenleveranties aan Hezbollah. „Wat overblijft zijn de Houthi’s in Jemen en sjiitische milities in Irak, maar ook die zijn verzwakt,” aldus Jafari.
Het wegvallen van deze bondgenoten ondermijnt het laatste restje legitimiteit van het regime in eigen land. Nadat corruptie, hoge inflatie en ecologische crises zoals droogte en waterschaarste het vertrouwen van de bevolking hadden aangetast, is ook de belofte van het regime dat het veiligheid kon garanderen niet langer geloofwaardig. De belofte dat Iran onder de huidige leiding geen „tweede Syrië of Irak” zou worden, verliest zijn kracht nu die bondgenoten zijn weggevallen, stelt Aarts.
Tegelijkertijd staat Iran militair gezien niet machteloos. Vorig jaar juni vielen Israël en de VS Iran aan, met bombardementen op onder andere nucleaire faciliteiten. Volgens Israëlische en Amerikaanse inlichtingendiensten heeft het land na die Twaalfdaagse Oorlog zijn raketarsenaal en luchtverdediging grotendeels hersteld. Teheran investeert fors in zijn luchtafweersystemen en wist, mede dankzij Chinese grondstoffen voor raketbrandstof, zowel de productiecapaciteit als het aantal ballistische raketten weer op een niveau te brengen dat in de buurt komt van dat van vóór het conflict. Daarmee zou Iran, ook zonder zijn regionale bondgenoten, Israël rechtstreeks zwaar kunnen treffen.
Lees ook
Wereldleiders beseffen dat de situatie in Iran ernstig uit de hand loopt, maar aarzelen wat ze moeten doen
China en Rusland aan de zijlijn
bondgenoten van Iran, maar volgens Jafari is die steun beperkt. Beide landen keurden de dreiging met aanvallen door de Amerikaanse president Donald Trump vanwege de onderdrukking van de huidige protesten af, maar ze ondernamen geen actie. China is traditioneel terughoudend met militaire hulp: „China doet zaken, geen oorlogen”, aldus Jafari. Rusland heeft zijn handen vol aan de oorlog in Oekraïne.
Dat de dreigementen van Donald Trump , werd al pijnlijk duidelijk voor Iran tijdens de oorlog vorig jaar. Ook de kidnapping van Nicolás Maduro, de Venezolaanse bondgenoot van Iran, is voor Teheran een signaal dat Amerikaanse dreigementen serieus genomen moeten worden.
Trump meldde dinsdag dat Teheran contact had gezocht voor onderhandelingen, een aanbod dat Trump naar eigen zeggen afwees. Hoewel dergelijke claims moeilijk te verifiëren zijn, passen ze in het beeld van een regime dat de diplomatieke en militaire opties uit zijn handen voelt glippen.
Toch is de val van het regime geen uitgemaakte zaak. Onderzoeker Damon Golriz van het recent opgerichte wijst erop dat voor een succesvolle revolutie drie voorwaarden zijn: een verenigde oppositie, internationale druk en — cruciaal — overlopers binnen de machtsstructuur.
Aan de eerste twee is gedeeltelijk voldaan. De afkeer van het regime fungeert als een bindmiddel voor een meerderheid van – hoewel het de opstand nog aan duidelijke leiders ontbreekt – en de internationale isolatie is nagenoeg totaal. Maar aan de derde voorwaarde ontbreekt het nog. Er is geen sprake van generaals die de wapens neerleggen of diplomaten die massaal overlopen.
Voor de Revolutionaire Garde is de keuze existentieel: vechten of de ondergang
Peyman Jafari
Iran-deskundige
Voor de harde kern van het regime, de Revolutionaire Garde , is er simpelweg geen weg terug. „Zij hebben alles te verliezen,” zegt Jafari. „Ze staan op terreurlijsten en vrezen de wraak van de eigen bevolking na decennia van onderdrukking. Voor hen is de keuze existentieel: vechten of de ondergang.” Juist die overlevingsdrang van een zwaarbewapende minderheid maakt dat de ‘laatste dagen’ waar Merz over spreekt, wel eens lang kunnen duren.
Geef cadeau
Deel
Mail de redactie
De journalistieke principes van NRC