Zonder koplampen aan rijdt Serhi Serhejev in de ochtendschemering door de lege straten van Cherson. Terwijl de zon nog niet op is, parkeert de legerpersvoorlichter zijn auto aan de rand van een woonwijk. Hij stapt uit, doet zijn scherfvest aan. De laatste kilometers naar een drone-eenheid van de 34ste Oekraïense brigade gaan noodgedwongen lopend.
Russische korteafstandsdrones houden de Zuid-Oekraïense stad Cherson in hun greep. De Russische krijgsmacht bestookt de stad met drones, inwoners worden niet ontzien. Niemand waant zich veilig op straat, want voetgangers en auto’s kunnen worden aangevallen. Om niet op te vallen rijdt Serhejev (29) zonder licht. Hij parkeert zijn auto onder een boom en loopt het laatste stuk naar de drone-eenheid. Dat is veiliger. „Drones vallen zeker de auto aan.”
Na bijna vier jaar oorlog in Oekraïne domineren drones op het slagveld. De oorlog, zoals die begon in februari 2022 met de Russische invasie, . Waar soldaten aan het front een jaar geleden buiten een sigaret konden opsteken, worden ze nu bestookt door onbemande . De Unmanned Aerial Vehicles (UAV’s), zoals ze ook worden genoemd, duiken twintig tot veertig kilometer achter de frontlinie op.
Op het slagveld regeren drones, maar in Cherson terroriseren ze de hele stad. De inzet van onbemande vliegtuigjes als wapen is nergens zo zichtbaar als hier. De havenstad lag eerst vooral onder vuur van Russische artillerie, nu komt het grootste gevaar van UAV’s.
, voor de verslaggever en fotograaf van NRC uit. Op enkele achterblijvers na woont niemand hier meer, in de zogeheten van Cherson. Te gevaarlijk. bestoken de Russen stad met alles wat ze hebben: drones, artillerie, bommen en tankschoten. In de rode zone zijn gebouwen kapot geschoten, kozijnen dichtgetimmerd met spaanplaten en een uitgebrand minibusje staat langs de weg.
Twee korte piepjes
Maar nu is het stil. Serhejev wandelt over een zichtbaar asfaltpad, dat na vijf minuten ophoudt. Hij loopt door, de dikke laag bladeren in, bedenkt zich, draait zich om en loopt terug. „Er liggen mogelijk vlindermijnen”, zegt hij.
Iedere inwoner van Cherson weet waartoe de korteafstandsdrones in staat zijn. Ze zijn uitgerust met een camera die een dronepiloot op afstand in real time kan bedienen. Kamikazedrones storten zich met explosieven neer op auto’s, flatgebouwen, militaire voertuigen en soldaten. Andere drones werpen granaten af vanuit de lucht. De onbemande vliegtuigjes kunnen ook vlindermijnen verspreiden; groene of bruine mijnen in de vorm van een vlinder, niet groter dan een hand. In de herfst zijn ze moeilijk zichtbaar tussen de bladeren. Ze hoeven niet dodelijk te zijn: een afgerukte voet is al genoeg om een militair uit te schakelen.
Serhejev keert terug op het pad. Na nog geen twee minuten lopen, klinken links twee korte piepjes. „Hoor je dat?”, zegt hij zich omdraaiend. „Dat is een wachtende drone. Wat je hoort zijn de batterijen die worden geactiveerd.”
Wachtende UAV’s liggen langs de weg en kunnen een voertuig of voorbijganger aanvallen op het moment dat passeert. Aan het front worden ze ook op deze manier ingezet. Dit stelt, schrijft het Oekraïense technologie- en IT-nieuwsplatform Oboronka, de Russen in staat wegen te controleren zonder constant aanwezig te zijn met infanterie of materieel.
, zijn oren . Maar het ronkende van een drone klinkt niet.
Monument voor de Tweede Wereldoorlog op de oever van de Dnipro
Foto Kostyantyn Chernichkin
Zoom in
Hoor je dat? Dat is een wachtende drone. Wat je hoort zijn de batterijen die worden geactiveerd
Serhi Serhejev
Oekraïense legerwoordvoerder
Militair van drone-eenheid toont glasvezeldraad van een Russische drone.
Foto Kostyantyn Chernichkin
Zoom in
Hij loopt nog maar net weer in een normaal tempo als het volgende obstakel opduikt. Inmiddels is de zon op. De legerpersvoorlichter Het is de glasvezeldraad van , zoals andere korteafstandsdrones, en daarom niet uitgeschakeld kunnen worden met elektronische oorlogsvoering. De lengte van zo’n draad kan oplopen tot veertig kilometer. Serhejev weet deze drone simpel onschadelijk te maken. Hij pakt zijn schaar en knipt de draad door.
Tragische stad
Het verloop van de oorlog was grillig voor Cherson. De Russen veroverden de plaats begin maart 2022. De bezetting duurde tot 11 november, toen de Oekraïense krijgsmacht de tegenstander verdreef naar de andere kant van de Dnipro. De inwoners vierden feest. Daar kwam abrupt een einde aan toen twee weken na de bevrijding tien burgerdoden vielen door Russische beschietingen.
Die zijn nooit gestopt. Gebouwen raakten beschadigd, terwijl het dodental opliep. Inwoners in het centrum en de wijken aan de rivier, binnen schootsafstand, trokken weg. Het inwoneraantal van de stad daalde naar 80.000, voor de oorlog telde Cherson 290.000 inwoners.
Zicht op Cherson.
Zoom in
Bushalte bij het station van Cherson.
Zoom in
Verwoest busje na aanval met een FPV-drone.
Zoom in
Man voert duiven op een binnenplaats in Cherson.
Zoom in
Foto’s Kostyantyn Chernichkin
Na verloop van tijd voerden de Russen de druk op. In een rapport dat twee maanden geleden verscheen, noemen de Verenigde Naties de drone-aanvallen misdaden tegen de menselijkheid: moord en gedwongen verplaatsing van bevolking. Het rapport meldt dat er sinds juli 2024 meer dan tweehonderd burgers zijn gedood en meer dan tweeduizend burgers gewond zijn geraakt bij dergelijke aanvallen in de provincies Cherson, Dnipropetrovsk en Mykolajiv.
‘Alleen domoren zijn niet bang’
Met wijd opengesperde ogen kijkt Roestam Mamedov (39) liggend naar boven. Snel slaat hij een kruis. Boven hem vliegt een Russische drone die ieder moment een granaat op hem kan afgooien.
Op dat moment is Mamedov al gewond. Terwijl hij op het dak om een brandend huis te blussen, als gevolg van weer een andere drone-aanval, hij de buren waarschuwen: „Drone” Mamedov kijkt omhoog, ziet de drone, springt van het dak, zakt via de ladder af, maar de drone werpt al een granaat op hem.
Een granaatscherf doorboort hem, raakt zijn lever en veroorzaakt een scheur in zijn nier. Ook zijn dijbeen wordt getroffen. Terwijl hij op de grond ligt, heeft de drone hem opnieuw in het vizier voor een tweede aanval. Het is over, denkt Mamedov.
Dan vliegt het onbemande vliegtuigje weg zonder een granaat te hebben afgeworpen. In de ambulance ziet Mamedov niet veel bloed, maar hij heeft een inwendige bloeding waardoor zijn maag opzwelt. De artsen weten zijn leven te redden.
Zes maanden na de aanval ligt de 39-jarige Mamedov in het ziekenhuis. Op zijn bed toont hij het filmpje van de drone-aanval dat hij vond op Telegram, nadat de Russen de videobeelden online hebben gepubliceerd. De UAV’s jagen hem angst aan. „Natuurlijk ben ik bang als ik ze hoor. Alleen domoren zijn niet bang. Je kan doodgaan. Maar alleen als je hier woont, ken je dat gevoel.”
Roestam Mamedov (links) en Serhi Shevtjsenko, slachtoffers van een Russische drone-aanval, in het ziekenhuis van Cherson
Zoom in
Vitali Chomoecha, hoofd van de afdeling traumatologie van het ziekenhuis van Cherson.
Zoom in
Foto’s Kostyantyn Chernichkin
Op dezelfde zit hoofdchirurg Vitali Chomoecha (43). Achter hem is het raam dichtgetimmerd met hout. Soms arriveert er niemand, soms wel twee of drie op een dag, zegt hij op zijn kamer over de drone-gewonden die het ziekenhuis behandelt.
In juli vorig jaar begonnen de drone-aanvallen op burgers hem op te vallen, vertelt hij. „Te midden van alle artilleriebeschietingen zagen we gevallen van granaten die burgers in hun auto raakten. Zij werden naar ons gebracht. In eerste instantie begrepen we het niet. We dachten dat het misschien incidenten waren. Toen verspreidden de drone-aanvallen zich over een grotere schaal, steeds meer over de stad.” Van het aantal oorlogsgewonden dat dit jaar zijn ziekenhuis binnenkomt, rekent hij voor, is 70 tot 75 procent slachtoffer van een drone-aanval.
Of dit de oorlog van de toekomst is? Het is een nieuwe vorm van oorlogsvoering, meent Chomoecha. „Toen de grootschalige invasie begon in 2022 had ik geen idee wat drones waren. Ik kende ze alleen van AliExpress. Nu weet ik wat ze doen.”
Verduisterde ramen
De Russische drones bepalen het levensritme in Cherson. Het centrum is nagenoeg uitgestorven. Een hotel en café die vorig jaar april nog open waren, zijn gesloten. Op het vrijwel lege Vrijheidsplein, waar een Russisch bombardement het provinciehuis in tweeën heeft gespleten, wapperen Oekraïense vlaggen in de wind. Soms hoor je het geratel van een machinegeweer dat een aanvliegende drone probeert uit te schakelen.
De inwoners zijn zich bewust van het dronegevaar. De oren concentreren zich op de lucht vanwaar het brommende geluid van de UAV’s valt te horen. Wie met een koptelefoon of oortjes op straat loopt, speelt met zijn leven.
Stadhuis van Cherson, verwoest door een Russische raket.
Foto Kostyantyn Chernichkin
Zoom in
De dagen eindigen vroeg, want iedereen wil het liefst voor het donker thuis zijn. Met de koplampen aan zijn auto’s makkelijk te herkennen voor de Russische drone-piloten. Journalisten lopen op straat rond met een dronedetector – een zwart apparaatje met drie antennes en een scherm – die signalen opvangt van drones en gaat piepen als waarschuwing.
Het centrum van de stad heeft zich verplaatst naar het noorden, waar de meeste mensen wonen. Dit deel ligt buiten bereik van de artillerie en wordt minder aangevallen door drones. Overdag zit het terras vol bij koffiebar 11/11, vernoemd naar 11 november, bevrijdingsdag. ‘De beste koffie voor vrije mensen’, staat op de gevel. Aan de overkant zet een wielrenner zijn fiets neer bij een andere koffiebar.
Cherson gehuld in duisternis, als bescherming tegen Russische aanvallen.
Foto Kostyantyn Chernichkin
Zoom in
’s Avonds kom je hier amper iemand tegen. De avondklok gaat in om 21.00 uur. Doordat de straatverlichting niet brandt, voelt de zwarte lucht onheilspellend aan. In het gezelschap van mensen waan je je veiliger dan alleen in het donker op straat.
In de flatgebouwen brandt weinig licht of het is niet zichtbaar. Op de twaalfde verdieping, de ideale vlieghoogte van een drone, zegt de verhuurster van het appartement, raadt ze de NRC-verslaggever aan niet te veel licht aan te hebben. Dat verraadt de aanwezigheid van mensen. De ramen zelf zijn verduisterd, de gordijnen dicht. Vanaf het balkon is de sterrenhemel duizelingwekkend boven de donkere stad.
Ondergronds theater
Cherson beschermt zich tegen de aanvallen. Voor de ingang en parkeerplaats van hangen , waarin de drones verstrikt raken. Zo is er geen direct contact en blijft een explosie uit.
Het is niet de enige plek waar je de netten tegenkomt. Vanaf Mikolajiv naar Cherson rijd je met auto de laatste twintig kilometer door een tunnel van netten, golvend door het verlaten landschap. Op twee plekken langs de weg staan de karkassen van door drones aangevallen voertuigen. In de stad hangen de netten, waarop de bladeren blijven liggen, boven een markt en hoofdstraten. Voor nu bieden de netten de beste bescherming.
De straten naar en van Cherson worden beschermd tegen drones met netten.
Foto’s Kostyantyn Chernichkin
Niet alleen bovengronds zoekt Cherson naar bescherming. De stad vervolgt het leven ondergronds. Op een afgelopen november kijken veertig toeschouwers in een ondergronds theater geroerd naar een voorstelling van de 39-jarige oorlogsveteraan Volodymyr Toeka. Hij vertelt onder meer hoe hij de Russische bezetting van Cherson beleefde en hoe de bewoners elkaar hielpen in deze periode van onderdrukking.
Vooraf geeft theaterdirecteur Oleksandr Knyha (66) een rondleiding langs twee andere ondergrondse podia. „De Russen drijven ons de kelders in met hun drones, maar ze hebben onze geest niet gebroken”, zegt hij monter. „We werken door. Dit is ons thuis, dit is onze stad. Als we allemaal weggaan, sterft Cherson uit”, reageert hij op een vraag waarom hij niet vertrekt. „De stad leeft van onze energie. De bewoners hebben dat nodig. Het houdt ons bij elkaar.”
Veteraan en acteur Volodymyr Tuka treedt op met zijn one-man show ‘One-Day Hero’ in een ondergrondse zaal van het theater, op de derde verjaardag van de bevrijding van Cherson.
Zoom in
Theaterdirecteur Oleksandr Knyha in zijn gesloten theater.
Zoom in
Foto’s Kostyantyn Chernichkin
Nieuw leven in Cherson ontstaat ondergronds. Al Ode an die Freude-neuriënd, het EU-volkslied, komt Petro Marenkovsky aangelopen door een helder verlichte en gloednieuwe gang van een ondergrondse kraamkliniek. Het hoofd verloskunde ziet dagelijks de vlag van de Europese Unie. De kraamkliniek ging begin dit jaar open en is voorzien van moderne apparatuur en op stickers staat ‘mede gefinancierd door de EU’.
Marenkovsky (64) voelt zich verbonden met de inwoners. Ze kwamen naar hem toe en zeiden: „Blijf hier. Als de kliniek weggaat, zal er niets meer overblijven van Cherson”, vertelt Marenkovsky. „Het is een soort vasthoudendheid dat we hier blijven. We zijn verantwoordelijk voor elkaar. Mensen hebben medische zorg nodig.”
Het aantal geboortes in de kliniek is dramatisch gedaald, vervolgt hij. „Sinds de opening van de kliniek hebben we honderdtwintig geboortes gehad, voor oorlog waren dat er honderdtwintig tot honderdvijftig per maand.”
Marenkovsky loopt naar een kamer, waar een dolgelukkige Viktorija Netrebenko (32) bij een babybed staat met daarin haar drie dagen oude Andri. Nooit heeft ze getwijfeld om vanwege het oorlogsgevaar in een andere stad te bevallen. „Dit is mijn derde kind”, zegt ze. „Het is een geweldig ziekenhuis, Met geweldig goede artsen. Dus waarom zou ik ergens anders heen gaan?”
Viktorija Netrebenko met haar pasgeboren baby Andri in de ondergrondse kraamkliniek.
Zoom in
Hoofd verloskunde Petro Marenkovsky in de kraamkliniek.
Zoom in
foto’s Kostyantyn Chernichkin
Inwoners als Netrebenko en Marenkovsky laten zich niet wegjagen door de Russische UAV’s. Maar dat is wel de opzet van de aanvallen, schrijven de VN in het rapport van oktober. „Ze worden gepleegd met als primair doel terreur te zaaien onder de burgerbevolking. De aanvallen zijn opzettelijk en maken deel uit van een gecoördineerd beleid om burgers uit gebieden te verdrijven.”
Het drukt zich uit in de dodelijke cijfers over dit jaar. Tegenover journalisten zei Oleksandr Tolokonnikov, plaatsvervangend hoofd van de regionale militaire administratie van Cherson, deze maand dat er over 2025 in de provincie Cherson 131 burgers zijn gedood door drones, waaronder drie kinderen, en 1.207 gewonden door drones, onder wie zeventien kinderen. Iedere week zijn er gemiddeld 2.500 drone-aanvallen.
Psychologische druk
In de zo goed als verlaten ‘rode zone’ rent sappeur Serhi (52) naar buiten en zet een kamikazedrone neer op een stapeltje stenen. Zoemend stijgt die op, terwijl terug naar binnen rent en roept: „Vlieg” naar dronepiloot Anton verderop in een kamer. Een paar seconden later de drone boven de Dnipro, naar de andere kant van de rivier waar de Russen zitten. Op een tablet voor hem ziet Anton het videobeeld vanaf zijn drone. Uit veiligheidsredenen willen beide militairen niet met hun achternaam bekend worden.
In de benauwde kamer met drie stapelbedden werken twee drone-eenheden van de 34ste brigade dag en nacht. Op tafel een koffiecupmachine, ernaast twee doosje met cappuccinocups. In de hal liggen in een kast ongeveer vijftig onbemande vliegtuigjes, klaar voor gebruik. Op een laptopscherm is op verschillende beelden, geleverd door verkenningsdrones, de andere kant van de rivier te zien: kapot geschoten huizen en flatgebouwen.
Militair van drone-eenheid van de 34th brigade aan het werk.
foto Kostyantyn Chernichkin
Zoom in
„Er zijn altijd drones in de lucht”, beweert Too tall – om veiligheidsredenen wil de 32-jarige boomlange Letse drone-piloot alleen zijn call sign geven. Hij volgt de beelden op het scherm. „Russisch, Oekraïens, er is altijd iemand in de lucht. Op zoek naar iets.”
Met hun operaties proberen de drone-militairen Cherson te beschermen. In de hal zegt de 36-jarige : „Als de Russen een drone willen sturen naar de stad en ze horen het geluid van onze drone dan zullen ze niet naar buiten gaan om die van hen te lanceren.” Ook Dmytro wil om veiligheidsreden niet dat zijn achternaam bekend raakt.
In de kamer is dronepiloot Anton bezig met een aanval. De eenheid heeft informatie gekregen dat twee Russische militairen op een weg lopen. Op het laptopscherm zijn ze te zien, terwijl ze stevig doorlopen. Anton vliegt met zijn drone hun kant op.
Zoom in
Zoom in
Leden van de drone-eenheid aan het werk in Cherson. De informatie op de scherm is vervaagd omdat het gevoelige informatie bevat over de locatie van deze eenheid.
Foto’s Kostyantyn Chernichkin
„Shit, ze zijn naar binnen gegaan”, roept iemand. De twee hebben de drone opgemerkt en schuilen in een woning. Ondertussen zet dronepiloot Anton (25) zijn videobril op. Hij komt aan bij de woning en wacht niet lang. Met zijn vingers bedient hij de controller en stuurt zijn drone af op het pand voor een aanval. „Ooooh”, klinkt het in de kamer bij de inslag. Rook stijgt op bij de woning.
Er is verder geen beweging te zien op de beelden. Misschien zijn de twee Russen gewond geraakt. Maar het is ook psychologische druk, klinkt de uitleg. Als de drone was weggevlogen, voelden de twee geen druk meer. Nu blijven ze binnen uit angst, omdat ze niet weten hoeveel Oekraïense UAV’s buiten vliegen.
Hun locatie is nu bekend bij de Oekraïners, die zich opmaken voor de beslissende aanval. De munitie van de drone is zwaar genoeg om mensen uit te schakelen, niet om muren te breken. Dus kiest de 34ste brigade voor een andere aanpak.
Droog zegt Too tall: „Onze artillerie gaat het karwei afmaken.”
Over deze serie Het jaar van de drone
Behalve praktisch en vermakelijk zijn drones ook dodelijk en relatief goedkoop en eenvoudig om te maken. Ze zijn niet meer weg te denken uit het militaire arsenaal, maar zijn ook ontdekt door criminele bendes en autoritaire regimes. In deze serie onderzoekt NRC de verschillende gezichten van de drone.
Geef cadeau
Deel
Mail de redactie
De journalistieke principes van NRC