In het concept-vredesakkoord waarover de Oekraïense president Volodymyr Zelensky afgelopen weekend in Florida met zijn Amerikaanse collega Donald Trump heeft gesproken gaat het niet over een bevriezing van de frontlinie of een gedemilitariseerde zone in de Donbas. Dat stelde Zelensky maandag tegenover journalisten. Wat dan wel? Zelensky heeft het met Trump gehad over het oprichten van een ‘vrije economische zone’.
Details daarover zijn niet bekendgemaakt. Maar een aantal ingrediënten maakt er waarschijnlijk deel van uit. In speciale economische zones gelden gewoonlijk scherpe belastingvoordelen – of ze zijn geheel belastingvrij. Bronnen rond de Oekraïense regering stelden tegenover Politico dat het achterliggende idee is om Amerikaanse bedrijven aan te trekken.
Het zou kunnen gaan om een vervolg op de ‘mineralendeal’ die Oekraïne dit jaar met Trump sloot. Volgens die overeenkomst moet er een Amerikaans-Oekraïens investeringsfonds komen waarmee grondstoffenvoorraden zoals lithium, grafiet, olie en gas ontgonnen zouden worden. Veel van die voorraden zitten in de oostelijke regio’s zoals Donetsk.
‘Walmarts in Donetsk’
Door bij dergelijke investeringen een belastingvoordeel voor te stellen, probeert Oekraïne Amerikaanse investeerders mogelijk te betrekken bij het behoud van het gebied voor Oekraïne. „Ik geloof dat dit een poging is om territorium aan de Verenigde Staten te verkopen”, Ivan Stoepak, een Oekraëinse analist en voormalig inlichtingenofficier. „Een soort trucje om het gebied onder Oekraïense controle te houden, en om de VS betrokken te houden bij het proces.”
De industriële provincie Donetsk is momenteel voor zo’n twee derde bezet door Rusland. Moskou heeft in een eerdere fase van de onderhandelingen geprobeerd de hele Donbas – bestaande uit de provincies Loehansk en Donetsk – op te eisen. In het gebied dat nog onder Oekraïense vlag is, liggen drie relatief grote steden en vele dorpen en nederzettingen.
Overal in de provincie is extreem veel verwoesting aangericht. In het gebied waar gevochten is, liggen plaatsen waar alle bebouwing letterlijk met de grond gelijk is gemaakt. Het bezette gedeelte is vervuild met een ondenkbare hoeveelheid onontplofte explosieven en honderden kilometers mijnenvelden.
Daarnaast zijn de stroom en watervoorzieningen langs de frontlinies verwoest en op andere plekken verouderd. Een groot deel van de bevolking is gevlucht – naast het aantrekken van investeringen zouden inwoners verleid moeten worden terug te komen. „Dit zal jaren kosten en honderden miljoenen euro’s kosten om voor te bereiden, en zelfs dan vraag ik me af wat je ervoor terugkrijgt”, zegt Stoepak. „Maar ik denk dat Oekraïense autoriteiten echt geloven dat Amerikaanse economische bedrijvigheid een verzekeringspolis kan zijn. Dat als er een aantal Walmarts in Donetsk staat, dit goede garantie biedt dat er geen Russische aanval komt.”
Veiligheidsgaranties en een stabiel staakt-het-vuren zijn een basisvoorwaarde voor het in werking stellen van zo’n plan. Over die garanties zijn Trump en Zelensky het, afgaande op de publieke berichtgeving, steeds meer eens. Maar wat betreft een echt bestand is nog altijd medewerking van Rusland vereist. En Poetin stuurt voor zover bekend nog altijd aan op het bezetten van de gehele provincie Donetsk – militair dan wel diplomatiek afgedwongen.
Presidentieel woordvoerder Dmitri Peskov herhaalde maandag dat het Kremlin hoe dan ook wil dat alle Oekraïense strijdkrachten zich terugtrekken tot buiten de Donbas. Dit zou betekenen dat er een vredesmissie zou moeten komen om de vrede te bewaken. De Russische minister van Buitenlandse Zaken Sergej Lavrov herhaalde dit weekend dat Rusland Europese troepen in Oekraïne – zelfs als vredesmissie – zou zien als een legitiem doelwit.
Onduidelijk is of Oekraïne nog hoopt dat het nu bezette gebied bij de economische zone komt. De kans dat Rusland daarmee instemt lijkt nul. Maar de verdeling van het gebied is het laatste punt waar Trump en Zelensky het in hun concept-voorstel nog niet over eens zijn. Wel zouden er Amerikaanse veiligheidsgaranties zijn toegezegd. Ook hier zijn geen details over naar buiten gekomen. Ze lijken Zelensky inhoudelijk te bekoren, al is de looptijd voor Kyiv te kort: vijftien jaar.
Geen nieuw idee
Het Oekraïense grondgebied heeft een lange traditie met ‘vrije economische zones’ (VEZs). Zo begon de havenstad Odesa in de negentiende eeuw oorspronkelijk als een VEZ. Ook toen was het doel om investeringen aan te trekken naar een stad waar alleen nog maar schetsen van waren. Na de val van de Sovjet-Unie stelde het moderne Oekraïne opnieuw VEZ’s in, onder meer in Marioepol, Donetsk, de havens van Mykolajiv en Odesa.
Porto-Franco heette het vrijgestelde gebied in de haven in Odesa. „En helaas werd Odesa toen het epicentrum van smokkel, een doorvoerhaven waar nauwelijks werd gecontroleerd”, zegt Oleksandr Kovalenko, een analist uit Odesa. „Het duurde niet lang voordat dit een risico vormde voor de stabiliteit van de gehele regio.” In 2005 werden de Oekraïense VEZ’s opgedoekt.
Het is een diplomatiek proces dat nergens toe leidt
Oleksandr Kovalenko
analist
Kovalenko sluit niet uit dat belastingvoordelen een goede manier kunnen zijn om wederopbouw te doen bloeien. In sommige landen is het zeer succesvol geweest. „Maar alleen als de volledige integriteit van Oekraïne hersteld wordt, kun je investeringen traceren, de kans op witwassen en corruptie minimaliseren.”
Zowel Kovalenko als Stoepak kan zich nog niet voorstellen dat belastingvoordelen genoeg kunnen zijn om buitenlandse bedrijven naar het meest getroffen deel van Oekraïne te lokken. „Ik wil allereerst gezegd hebben dat ik niet in deze onderhandelingen geloof”, zegt Kovalenko. „Het is een diplomatiek proces dat nergens toe leidt. Maar stel dat we ons voorstellen dat er een staakt-het-vuren komt, dan kan ik me nog niet voorstellen dat er miljoenen, miljarden dollars gaan worden geïnvesteerd in zo’n risicovolle regio die opnieuw het epicentrum van gevechten zal zijn.”
De Oekraïense en Amerikaanse teams onderhandelen deze week verder. Zelensky en Trump spraken daarnaast af om in januari in Washington met Europese leiders bijeen te komen voor een volgend topoverleg.
Geef cadeau
Deel
Mail de redactie
De journalistieke principes van NRC