Overal in Europa ging de invoering van de landbouw, vanaf 7000 v.Chr., gepaard met grote genetische veranderingen in de bevolking. Dit is een van de grote conclusies uit de vele dna-onderzoeken uit de laatste decennia<\/a>, van huidige en in de laatste tien jaar steeds vaker<\/a> oeroude inwoners van het subcontinent.<\/p>\n Maar dat blijkt dus niet te gelden voor de toen ook al bijzonder drassige oostkust van de Noordzee (van de Belgische kust tot aan de Elbe). Toen de landbouwmigratie uit Anatoli\u00eb rond 4500 v.Chr. dat vochtige rivier- en duingebied van de Rijn-Maasdelta bereikte, namen de jagers, vissers en verzamelaars van de lokale Swifterbant\/Hazendonk- en later Vlaardingen-culturen wel veel landbouwvernieuwingen over, maar de bevolking behield er in vrij hoge mate de genetische signatuur van de voorgaande jager-verzamelaarsculturen. Er was wel genetisch contact tussen de bewoners en de nieuwkomers, maar ook na zo\u2019n tweeduizend jaar werd de afkomst van de bewoners nog voor 40 \u00e0 50\u00a0procent bepaald door hun jager-verzamelaars\u00advoorouders, die al aan het einde van de IJstijd in het gebied waren komen wonen.<\/p>\n In de rest van Europa lag dat jager-verzamelaars\u00adpercentage in de afkomst rond een kwart of lager. Daar werd de afkomst van mensen in meerderheid bepaald door de \u2018neolithische-boerensignatuur\u2019, afkomstig van die migrerende boeren met een Anatolische afkomst. Een vergelijkbaar proces als aan de Nederlandse kust is alleen teruggevonden in delen van Scandinavi\u00eb en de Baltische gebieden.<\/p>\n Een graf van moeder en dochter uit Nieuwegein-Het Klooster, ca. 4200 v.Chr.<\/p>\n Foto RAAP<\/p>\n Zoom in<\/p>\n Dat voortleven van een forse jager-verzamelaarsafkomst in het Nederlandse kustgebied hield pas op met de komst van de klokbekercultuur ca. 2500 jaar v.Chr. Die komst van de klokbekercultuur viel ook samen met een honderden jaren durende bevolkingsmigratie vanuit de steppegebieden van Oekra\u00efne, die ook de Indo-Europese talen naar West-Europa bracht. En die komst verandert het patroon in de genetische herkomst van mensen in het Nederlandse kustgebied wel ingrijpend. Aan de lokale signatuur aan de kust (half jager-verzamelaars, half neolithische boeren) wordt dan een forse \u2018steppesignatuur\u2019 toegevoegd, die snel 80\u00a0procent van het totaal gaat beslaan.<\/p>\n Dat Nederland in de eerste migratiegolf een vrij uniek voorbeeld biedt van jager-verzamelaars die landbouw overnamen was door archeologen al wel vermoed, vooral door het evidente voortbestaan van oudere leefgewoontes en woonplekken. Jacht en visserij in de moerassige delta gingen gewoon door, er kwam landbouw naast. De genetische analyses bannen nu iedere twijfel uit over het relatief hardnekkige voortbestaan van de jager-verzamelaars.<\/p>\n De tweede grote prehistorische immigratie komt duizenden jaren later, uit de steppegebieden van Oost-Europa, ca. 2500 v.Chr. Dat gebeurde vanuit de inmiddels befaamde Yamnaya-cultuur, die een pastorale veeteelteconomie introduceerde in Europa. Die expansie staat weer in verband met de verspreiding van de touwbekercultuur en de daaropvolgende klokbekercultuur. Maar het verband tussen die migratie en bijbehorende culturen is veel complexer dan bij de eerdere bandkeramiek. Quentin Bourgeois publiceerde bijvoorbeeld vorig jaar<\/a> nog een onderzoek dat toonde dat de touwbekercultuur juist vaak van west naar oost ging, t\u00e9gen de beweging van de Yamnaya-expansie in. En de klokbekercultuur is waarschijnlijk begonnen in Spanje, ca. 3000 v.Chr, z\u00f3nder dat er daar al veel steppemigranten waren.<\/p>\n De klokbekercultuur wordt vaak gezien als de eerste algemeen Europese cultuur, die later weer in verschillende regionale culturen uiteenvalt in de bronstijd, vanaf ongeveer 2000 v.Chr.<\/p>\n We weten nu zeker dat die overgang naar landbouw hier een heel langzaam proces was, dat duizenden jaren duurt<\/p>\n Quentin Bourgeois Archeoloog Quentin Bourgeois toont zich opgetogen, in een videogesprek over zijn nieuwe onderzoek. \u201eWe weten nu zeker dat die overgang naar landbouw hier een heel langzaam proces was, dat duizenden jaren duurt. En we krijgen nu ook veel meer inzicht in de dynamiek. Hier ontstond een mix waarin veel van het oude behouden blijft. We zien bijvoorbeeld in het dna dat er in het Rijn-Maasgebied wel mensen van buiten bijkomen, maar het interessante is dat dat op grote schaal vrouwen zijn! Die voegen zich bij de lokale gemeenschappen in de rivierendelta. En zij zijn het hoogstwaarschijnlijk ook die de kennis van die nieuwe landbouw meenemen.\u201d<\/p>\n Ook medeauteur Luc Amkreutz, archeoloog bij het Rijksmuseum van Oudheden, is opgetogen. Hij promoveerde<\/a> dertien jaar geleden precies op die overgang naar landbouw in het deltagebied, en bijna al zijn conclusies worden nu bevestigd door het dna. \u201eMijn hypothese was dat hier sprake was van een langdurige overgang naar landbouw, die eigenzinnig delen overnamen uit de nieuwe landbouweconomie, maar verder vooral bleven doen wat ze altijd al deden: jagen, vissen en verzamelen in deze extreem rijke wetlandomgeving\u201d, vertelt hij via een videoverbinding. \u201eEn wat zien we nu? Heel veel cultureel contact, maar weinig gene flow in die eerste periode.\u201d De vernieuwing is onder andere dat die jager-verzamelaars op de wat hoger gelegen oeverwallen en rivierduintjes kleinschalig aan akkerbouw gaan doen. \u201eAls een toevoeging aan een al heel succesvol bestaan.\u201d<\/p>\n Maar, zegt Amkreutz, die landbouw moet je w\u00e9l leren. \u201eJe kan niet stiekem bij de nieuwe boeren in de buurt in een boom klimmen en gaan afkijken wat ze doen. Dat leerproces vergt intensieve interactie. En dat maakt die komst van die neolithische vrouwen in die kustgemeenschappen zo interessant. Dat moeten de dragers van die nieuwe kennis zijn geweest. Die huwelijken moeten onderdeel van handelsconnecties en bondgenootschappen zijn geweest, tussen twee heel verschillende gemeenschappen.\u201d<\/p>\n De lokale mensen pikken uit de nieuwe technieken op wat ze kunnen gebruiken, op hun eigen voorwaarden<\/p>\n Luc Amkreutz Een belangrijke factor in dat proces moet het landschap zijn geweest, en vooral: al dat water. Amkreutz: \u201eDe boerentechniek van de bandkeramiek en hun directe opvolgers konden nog weinig met dat natte gebied, daar kwam hun landbouwexpansie tot stilstand. En tegelijk is het gebied voor de lokale mensen die ermee weten om te gaan een bijzonder rijk gebied, met waarschijnlijk ook relatief grote bevolkingsaantallen. En die pikken uit de nieuwe technieken op wat ze kunnen gebruiken, op hun eigen voorwaarden.\u201d<\/p>\n Quentin Bourgeois vindt ook van belang in het nieuwe onderzoek hoe centraal de rol van het gebied was in de verspreiding van de Klokbekercultuur. Dat is in de tweede fase, als er dus wel grote veranderingen in de afkomstpatronen plaatsvinden. In 2018 was er een grote schok in de archeologische wereld toen er uit een vergelijkbaar paleo-dna-onderzoek<\/a> duidelijk werd dat in Engeland tussen 2500 en 2000 v.Chr. de genetische steppesignatuur vrij snel voor bijna 100\u00a0procent het genetische patroon ging domineren. Bourgeois: \u201eWe hebben nu heel duidelijk kunnen bewijzen dat die Engelse klokbekermensen uit de Rijn-Maasdelta kwamen, de dna-signatuur matcht precies, bij vier vijfde van de Engelse klokbekermensen.\u201d <\/p>\n En dat betekent dat de Lage Landen een centrale rol in de klokbekerverspreiding hebben gespeeld. \u201eMensen in dit gebied moeten in contact zijn gekomen met de beginnende klokbekercultuur in Spanje en om de een of andere reden hebben besloten dat over te nemen, met kleine stijlverschillen. Die stijlverschillen waren al in de jaren 60 opgemerkt, en ook al de overeenkomsten met het Engelse klokbekeraardewerk.\u201d Over de aantallen mensen die toen naar Engeland moeten zijn gegaan, kan Bourgeois geen zekerheid geven, \u201emaar het moeten er duizenden zijn geweest, anders krijg je niet zo\u2019n grote genetische omslag in Engeland.\u201d<\/p>\n Zo\u2019n zelfde verschil in aantallen kan ook in het Nederlandse kustgebied hebben geleid tot dominantie van het steppe-dna in de klokbekertijd. Vaak wordt het proces als een soort gewapend treffen voorgesteld, als een echte \u2018invasie uit het oosten\u2019, maar dat hoeft helemaal niet. Bourgeois: \u201eHet is een proces van een paar honderd jaar, die omslag. Snel, voor prehistorische begrippen, maar in die vier tot vijf generaties kan er heel veel veranderen hoor. Als de ene samenleving in het gebied net met wat meer mensen begint en dan ook meer kinderen krijgt die vaker overleven en weer meer nieuwe kinderen krijgen, dan heb je gauw een exponentieel proces. Aan het einde zie je dan de ene groep met bijvoorbeeld 1.000 mensen, maar de andere is dan maar met 100. Ja, dan zie je dus een genetische omslag.\u201d<\/p>\n \t\t\t\t\tSchrijf je in voor de nieuwsbrief NRC Wetenschap<\/p>\n \n\t\t\t\tOp de hoogte van kleine ontdekkingen, wilde theorie\u00ebn, onverwachte inzichten en alles daar tussenin\n\t\t\t<\/p>\n \t\t\tInschrijven<\/p>\n \t\t\t\t\tIngeschreven<\/p>\n \t\t\t\t\tAfmelden<\/p>\n Geef cadeau<\/p>\n Deel<\/p>\n Mail de redactie<\/p>\n![\"Een](\"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/wp-content\/uploads\/2026\/02\/110226WET_2031434096_graf1.jpg\")
<\/p>\n\n
\narcheoloog<\/p>\n<\/blockquote>\n\n
\narcheoloog<\/p>\n<\/blockquote>\n