{"id":208699,"date":"2026-05-13T06:54:15","date_gmt":"2026-05-13T06:54:15","guid":{"rendered":"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/208699\/"},"modified":"2026-05-13T06:54:15","modified_gmt":"2026-05-13T06:54:15","slug":"de-zenuwen-van-de-clitoris-zijn-voor-het-eerst-in-beeld-gebracht-mijn-mond-viel-open-van-wat-we-daar-zagen","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/208699\/","title":{"rendered":"De zenuwen van de clitoris zijn voor het eerst in beeld gebracht: \u2018Mijn mond viel open van wat we daar zagen\u2019"},"content":{"rendered":"

Nee, de clitoris \u00eds niet gewoon een kleine penis. Die discussie leek te zijn beslecht toen het orgaan voor vrouwelijk genot vijf jaar geleden (!) voor het eerst in volle glorie in een Nederlands biologieboek verscheen. Vanaf dat moment begon de \u2018klit\u2019 (zeg: cl\u00ed-to-ris) aan een inhaalslag: kettinghangertjes, oorbellen, sleutelhangers, of gewoon een rubberen replica voor op de vensterbank, allemaal in diezelfde herkenbare vorm. Een klein kopje (de eikel of glans) dat als een zwanenhals afbuigt naar twee smalle uitlopers aan de buitenkant (harde zwellichamen), en daartussen twee balzak-achtige structuren (zachte zwellichamen).<\/p>\n

We dachten te weten hoe het zat. Maar pas nu is de neuroanatomie van de clitoris voor het eerst in beeld gebracht, door de onderzoeksgroep van Bernadette de Bakker (39), universitair docent embryonale en foetale beeldvorming en Judith Huirne, hoogleraar gynaecologie bij Amsterdam UMC. Zij maakten voor het eerst een scan van hoe de zenuwen in het orgaan precies lopen, en hoe ze zich vertakken.<\/p>\n

\u201eDaar valt je mond van open, van wat we daar zagen\u201d, zegt De Bakker in haar werkkamer in Amsterdam UMC, terwijl ze terugdenkt aan het moment dat ze de beelden voor het eerst onder ogen kreeg. \u201eDie anatomie is werkelijk prachtig.\u201d<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Bernadette de Bakker bracht met haar team de neuroanatomie van de clitoris in kaart.<\/p>\n

Foto Jagoda Lasota<\/p>\n

Zoom in<\/p>\n

In tegenstelling tot wat lang de wetenschappelijke hypothese was (maar waarschijnlijk tot weinig verbazing van menig vrouw) nemen de gevoelszenuwen niet steeds verder \u00e1f richting het knopje van de clitoris (de glans clitoris), maar ontspruiten ze daar juist in een boom aan zenuwvertakkingen. \u201eWe wisten al dat de grote gevoelszenuwen vanuit de rug het bekken in gaan en vanaf daar naar de clitoris lopen, maar we dachten dat het bij de glans clitoris stopt. Nu zien we ineens dat het daar enorm vertakt.\u201d<\/p>\n

Met deze nieuwe inzichten hoopt De Bakker dat pati\u00ebnten in de toekomst chirurgisch beter geholpen kunnen worden. Bijvoorbeeld als zij het slachtoffer zijn van genitale verminking en een hersteloperatie nodig hebben, of een genderbevestigende operatie ondergaan. \u201eMaar het is ook belangrijke informatie voor de knip tijdens een bevalling\u201d, zegt De Bakker. \u201eWe weten nu dat er \u00f3\u00f3k allerlei gevoelszenuwen in de schaamlippen zitten. In dat gebied kun je een hoop belangrijke zenuwen beschadigen.\u201d<\/p>\n

Clitoris in glazen pot naar Grenoble<\/p>\n

Ongeveer anderhalf jaar geleden vloog het uitwendige deel van een vrouwelijk geslachtsorgaan (afkomstig van een overleden oude vrouw die haar lichaam doneerde aan de wetenschap) in een pot in alcohol naar het Franse Grenoble om gescand te worden. Daar staat, aan de voet van de Franse Alpen, de European Synchroton Radiation Facility. Een synchroton is een reusachtige onderzoeksinstallatie waar elektronen met bijna de lichtsnelheid in een ring door een deeltjesversneller worden gestuurd. Elke keer als de deeltjes van richting veranderen, zenden ze energie uit in de vorm van extreem fel licht: synchrotonstraling. Het levert de krachtigste r\u00f6ntgenbron ter wereld op: een 1 met 13 nullen krachtiger dan de CT-scanner in een ziekenhuis.\u00a0<\/p>\n

Het resultaat is dat dingen zichtbaar kunnen worden gemaakt die met het blote oog niet te zien zijn, zoals piepkleine bloedvaatjes of zenuwen in weefsels, eiwitten en zelfs moleculen. Op de meest ingezoomde stand kunnen beelden worden gemaakt die vijfhonderd keer de resolutie van een gewone CT-scanner hebben.\u00a0Zo kunnen menselijke organen in hun geheel worden gescand op een resolutie waarbij je, als je zou inzoomen, alle individuele cellen zou kunnen zien, en zelfs de organellen \u00edn die cellen. \u201eVoor het eerst kunnen we alle bloedvaten en zenuwen van een orgaan helemaal in 3D in beeld brengen\u201d, zegt de anatoom met een glinstering in haar ogen.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Doorzichtig 3d-geprint model van de clitoris.<\/p>\n

Foto Jagoda Lasota<\/p>\n

Zoom in<\/p>\n

De eerste synchrotonbeelden van menselijke weefsels werden gemaakt in de coronapandemie, van longen van mensen die overleden aan Covid-19. Dat leverde baanbrekende wetenschappelijke publicaties<\/a> op. Naar aanleiding van die eerste veelbelovende scans is door de Europese Unie en de Chan Zuckerberg Foundation geld beschikbaar gemaakt om een atlas te maken met 3D-beelden van \u00e1lle menselijke organen, de Human Organ Atlas<\/a>. De Bakker werd, samen met nog acht andere wetenschappers uit heel Europa, \u00e9\u00e9n van de hoofdonderzoekers van dat project. \u201eEen promovendus van ons was bezig met historisch onderzoek naar de clitoris. Toen dachten we: er is nog zo\u2019n kennisachterstand in te halen over dit orgaan, waarom zouden we die niet eens proberen te scannen?\u201d<\/p>\n

\u2018Dit is geen orgaan\u2019<\/p>\n

Zo belandde het uitwendige deel van het vrouwelijke geslachtsorgaan in die pot met alcohol, stevig vastgeschroefd op een sokkel, middenin een reusachtige witte gang van 150 meter lang. De r\u00f6ntgenstraling wordt daar, door de pot heen, naar een ontvanger aan de andere kant van de gang gestuurd met een stralingsenergie van ongeveer 2,5 gray (joule per kilogram). Ter vergelijking: een medische CT-scanner produceert straling met een energie van 0,01 gray. \u201eDaar mag dus niemand in de buurt komen als de scanner aanstaat\u201d, zegt De Bakker. De onderzoekers en de mensen die de scanner bedienen zitten in een ruimte met allemaal grote schermen en computers. De Bakker laat een foto zien. Aan de muren hangen posters van gescand materiaal. Er staan lekkere banken waarop af en toe iemand in slaap valt. \u201eDe scanner draait dag en nacht door, om iedereen aan de beurt te kunnen laten komen.\u201d<\/p>\n

Met \u00e9\u00e9n scanner voor honderden gretige onderzoekers vanuit allerlei hoeken van de wetenschap is het dringen geblazen om een tijdslot te boeken voor de scanner. Het duurde zeker een jaar voordat de aanvraag van het team van De Bakker door de Fransen werd goedgekeurd. Maar toen ze eindelijk dachten groen licht te hebben, kregen ze een bericht dat ze nauwelijks konden geloven.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Zoom in<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Zoom in<\/p>\n

Synchrotonscan van een schuin vooraanzicht (links) en een onderaanzicht (rechts) van de clitoris, met in het geel\/oranje de zenuwbanen, in het groen het corpus cavernosum (de harde zwellichamen), in het paars het corpus spongiosum (de zachte zwellichamen), en in het blauw de aderen.<\/p>\n

Beeld Ju Young Lee et al., (2026)<\/p>\n

\u201eOnze Franse collega\u2019s hadden het sample uitgepakt en zeiden: er zit huid op, dit is volgens de Franse wet geen orgaan.\u201d De pot werd teruggestuurd naar Nederland. \u201eToen ben ik zo boos geworden, dat we te horen kregen dat ons vrouwelijke uitwendige geslachtsorgaan g\u00e9\u00e9n orgaan is. Dat vond ik echt een klap in het gezicht van de halve wereldbevolking.\u201d<\/p>\n

Samen met het hoofd van de anatomieafdeling in Amsterdam en een anatoom van het Franse Anatomisch instituut stuurde ze een brief waarin het drietal uitlegde wat de definitie van een orgaan is: de clitoris is weliswaar niet door een vlies omringd, zoals een nier of lever dat is, maar het is wel degelijk en geheel van weefsels met een specifieke functie. \u201eMaar nee, onze scantijd was al vergeven. We moesten opnieuw ingepland worden.\u201d Met een ingewikkelde bureaucratische omweg is het sample maanden later toch gescand, als \u2018weefselblok\u2019. \u201eVolgens de Franse wet is er nog steeds geen orgaan gescand.\u201d<\/p>\n

Baarmoeders en penissen scannen<\/p>\n

Als anatoom doet De Bakker al jarenlang onderzoek naar hoe het menselijk lichaam er vanbinnen uitziet, met name embryo\u2019s en foetussen. Dat lijkt makkelijker dan het in werkelijkheid is. Als je weefsels in kaart wilt brengen die je met het blote oog niet kunt zien, de \u2018micro-anatomie\u2019, dan moet je dat weefsel met een microtoom<\/a> in dunne plakjes snijden van een paar micrometer dik. \u201eOnder de microscoop kijk je naar \u00e9\u00e9n zo\u2019n glaasje en als je een ander stukje van het weefsel wilt zien, moet je dat glaasje een stukje verplaatsen onder de microscoop. Hoe dat er dan in 3D uit ziet, moet je in je hoofd zelf proberen een beetje in te vullen.\u201d<\/p>\n

Met de scanmogelijkheden van de synchroton gaat er een nieuwe wereld voor haar open. Neem de glans clitoris: in het piepkleine stukje weefsel zijn de nog veel kleinere gevoelszenuwen met het blote oog niet te zien. Met een loep zou je misschien een eind komen, maar dat kun je weer niet vastleggen op beeld. \u201eNu kun je gewoon door het hele weefsel scrollen, in- en uitzoomen zover je wilt en het weefsel van alle kanten bekijken. Dit is een nieuwe laag aan kennis waar we ineens bij kunnen.\u201d<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Zoom in<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Zoom in<\/p>\n

Bernadette de Bakker bij een model van het vrouwelijk bekken.<\/p>\n

Foto Jagoda Lasota<\/p>\n

Met de scans die De Bakker nu in handen heeft, is het clitoris-mysterie nog lang niet ontrafeld. Zo heeft ze nu samples gebruikt van drie post-menopausale vrouwen. \u201eIk ben heel benieuwd of er een neuro-anatomisch verschil is met de clitoris van een jonge vrouw.\u201d In de tussentijd hebben De Bakker en Huirne in het kader van vrouwengezondheid, een belangrijk onderzoeksspeerpunt van Amsterdam UMC, meer scantijd gekregen in Grenoble. Van baarmoeders bijvoorbeeld.<\/p>\n

\u201eVrouwen lopen gemiddeld acht tot twaalf jaar rond voordat ze bij de juiste gynaecoloog terechtkomen die hen kan helpen met aandoeningen zoals endometriose of adenomyose\u201d, zegt De Bakker. \u201eBeide aandoeningen kunnen heel veel pijn doen, en de vruchtbaarheid van de vrouw aantasten. Daarom willen we nu hele baarmoeders gaan scannen, om meer te leren over dit soort ziektes en betere behandelingen te ontwikkelen.\u201d<\/p>\n

Het is overigens een misverstand, voegt De Bakker toe, dat we deze informatie over de binnenkant van de penis al w\u00e9l hebben. \u201eIn 1998 verscheen het eerste paper over de micro-anatomie van de penis. Dat is een relatief groot orgaan dat je met het blote oog kunt ontleden. Maar ook de penis is nog nooit op deze hoge resolutie gescand.\u201d<\/p>\n

Is ze dat in de toekomst wel van plan, de penis in zo\u2019n zelfde glazen pot naar Frankrijk sturen? De Bakker is even stil, trekt dan haar wenkbrauwen op. \u201eIs de penis wel een orgaan?\u201d<\/p>\n

\t\t\t\t\tSchrijf je in voor de nieuwsbrief NRC Wetenschap<\/p>\n

\n\t\t\t\tOp de hoogte van kleine ontdekkingen, wilde theorie\u00ebn, onverwachte inzichten en alles daar tussenin\n\t\t\t<\/p>\n

\t\t\tInschrijven<\/p>\n

\t\t\t\t\tIngeschreven<\/p>\n

\t\t\t\t\tAfmelden<\/p>\n

Geef cadeau<\/p>\n

Deel<\/p>\n

Mail de redactie<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Nee, de clitoris \u00eds niet gewoon een kleine penis. Die discussie leek te zijn beslecht toen het orgaan…\n","protected":false},"author":2,"featured_media":208700,"comment_status":"","ping_status":"","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[19],"tags":[48,46,47,49,45,50,83,85,86,90,84,89,87,88],"class_list":{"0":"post-208699","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","5":"has-post-thumbnail","7":"category-wetenschap-en-technologie","8":"tag-dutch","9":"tag-nederland","10":"tag-nederlanden","11":"tag-nederlands","12":"tag-netherlands","13":"tag-nl","14":"tag-science","15":"tag-science-and-technology","16":"tag-scienceandtechnology","17":"tag-technologie","18":"tag-technology","19":"tag-wetenschap","20":"tag-wetenschap-en-technologie","21":"tag-wetenschaptechnologie"},"share_on_mastodon":{"url":"https:\/\/pubeurope.com\/@nl\/116565958253964819","error":""},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/208699","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=208699"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/208699\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/wp-json\/wp\/v2\/media\/208700"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=208699"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=208699"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=208699"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}