Is er dan n\u00edets waarvan u zegt: dat hebben we verkeerd gedaan? “Nee”, zegt Erik Gerritsen, tijdens de pandemie de hoogste ambtenaar van het ministerie van Volksgezondheid, tegen Nieuwsuur. Helemaal niets? “Nee”, herhaalt hij. “Ik heb echt gegraven, maar ambtenaren hebben besluiten genomen op puur integere gronden.”<\/p>\n
Dezelfde houding weerklinkt deze zomer in de enqu\u00eatezaal. Natuurlijk zijn er wel pijnlijke besluiten genomen, maar die presenteert voormalig coronaminister Hugo de Jonge regelmatig als onvermijdelijk. Hij waarschuwt(opent in nieuw venster)<\/a> voor “hindsight bias”, oordelen met kennis achteraf. “Achteraf is het heel simpel om het verleden te verklaren”, zegt ook voormalig RIVM-baas Jaap van Dissel aan dezelfde verhoortafel.<\/p>\n Een ‘eigen verhaal’<\/p>\n In mei 2020 vormt die redenering de basis voor een opvallend besluit: het ministerie laat midden in de eerste golf een eigen “verhaal” opstellen. Dat is onder meer nodig, vindt VWS, want de kritiek op het coronabeleid zwelt aan. Vroeg of laat zal een parlementaire enqu\u00eate het beleid onder de loep nemen. “Hindsight bias” moet worden voorkomen.<\/p>\n “We schrijven ons verhaal op, niet omdat we ons straatje willen schoonvegen”, schrijven de twee hoogste ambtenaren, Erik Gerritsen en Abigail Norville, maar om klaar te zijn “voor de vragen die gaan komen”.<\/p>\n Bij de voorbereidende nota(opent in nieuw venster)<\/a> voor het opstellen van het VWS-narratief zit een opini\u00ebrende tekst. Wie die schreef, weet Gerritsen niet meer, maar de inhoud werd volgens hem breed op het departement gedeeld. “Het beschrijft heel eloquent waarom wij dat onderzoek op deze manier hebben gedaan”. Hij staat er nog altijd “150 procent” achter.<\/p>\n In die tekst staat dat crisis-evaluaties in Nederland worden gekenmerkt door “hindsight bias” – wijsheid achteraf. “Er is een slechte uitkomst, d\u00fas er moeten fouten zijn gemaakt”. Dit sluit volgens het stuk goed aan bij het “populaire vooroordeel” dat “ambtenaren niks willen” en “bestuurders niks kunnen”, maar laat weinig ruimte voor “complexe ketens en netwerken” en de “realiteit van beslissen in onzekerheid”. Uiteindelijk wordt er daardoor weinig geleerd.<\/p>\n De Tweede Kamer, die de enqu\u00eates leidt, is te “verpolitiekt”, staat ook in het stuk. Enqu\u00eates monden daardoor uit in “blame games” waarin ministers de schuld krijgen en aftreden. Het document wijst op de enqu\u00eate naar de IRT-affaire en op de onderzoeken van de Onderzoeksraad voor Veiligheid (OVV) naar de Schipholbrand en de missie in Mali, en telt op hoeveel bewindspersonen destijds zijn afgetreden.<\/p>\n Dat moet anders, zo is het pleidooi. Evaluatiebevindingen moeten niet langer worden blootgesteld aan “ministeri\u00eble verantwoordelijkheid” – het principe dat ministers verantwoording verschuldigd zijn aan het parlement. Niet Kamerleden, maar “de wetenschap” zou “aan het roer” moeten staan als het om corona-evaluaties gaat.<\/p>\n ‘Hoe durf je dit op te schrijven?’<\/p>\n “Dit is een verkeerde voorstelling van zaken”, zegt Ronald Kroeze, hoogleraar parlementaire geschiedenis. Dat een enqu\u00eate tot aftreden kan leiden, betekent niet dat die begint vanuit de bedoeling iemand pootje te lichten. “Dat kan je niet zomaar uit de geschiedenis afleiden.”<\/p>\n Hoogleraar staats- en bestuursrecht Wim Voermans zegt “onthutst” te zijn over de tekst. “Verpolitiekte Tweede Kamer? De Tweede Kamer \u00eds een politiek orgaan! Hoe durf je dit op te schrijven?” Met deze redenering, zegt hij, schakel je het parlementaire systeem uit. Voermans hoort er de “echo” in van “dat rotsfeertje op het departement destijds, met die gesloten cultuur, die zichzelf probeert te beschermen.”<\/p>\n Communicatieverhaal<\/p>\n Voor het schrijven van het “narratief” valt het oog van VWS op onderzoeksbureau NSOB. Volgens de eigen website een “onafhankelijk en toonaangevend instituut in Den Haag”. Een VWS-ambtenaar mail(opent in nieuw venster)<\/a>t collega’s in die periode: “Door mensen van buiten, zoals van de NSOB, dit verhaal te laten opschrijven (uiteraard met veel input van VWS’ers) maak je het verhaal sterker en minder vatbaar voor kritiek.”<\/p>\n En er is haast bij. De minister wordt daarom geadviseerd(opent in nieuw venster)<\/a> akkoord te gaan met een “onrechtmatige” uitgave van 470.000 euro aan de NSOB, buiten de Europese aanbestedingsregels om. VWS wil de narratieven al vanaf september 2020 gaan “gebruiken”.<\/p>\n Martijn van der Steen, bestuurder van NSOB en destijds bij de opdracht betrokken, zegt zich ongemakkelijk te voelen bij het lezen van deze onderliggende stukken. “Ik zag bij VWS een oprechte wil om te leren van de eigen crisisaanpak. Maar daarnaast wilden ze blijkbaar ook een strategisch communicatieverhaal hebben”, zegt hij.<\/p>\n Positief <\/p>\n In juni 2020 gaat de NSOB aan de slag. Gerritsen draagt de thema’s aan en wijst ambtenaren aan met wie de onderzoekers tientallen interviews afnemen. Dat kostte tijd, zegt hij, maar juist in de waan van de dag was ruimte voor reflectie “cruciaal”.<\/p>\n De NSOB beantwoordt(opent in nieuw venster)<\/a> alle onderzoeksvragen over VWS “tamelijk positief”. De crisis was “goed voorbereid”. Men kan nooit alles voorzien, “en dat hoeft ook helemaal niet”, schrijft de NSOB onder meer. Niet alles ging goed, maar in de “hitte van het moment” was er “niet veel meer mogelijk”.<\/p>\n Wat heeft VWS uiteindelijk geleerd van de NSOB-evaluatie? Gerritsen zegt: “Dat we vaker moeten terugpraten! En dan maar risico nemen dat je van een defensieve houding en gebrek aan reflectie wordt beschuldigd”. Want, zegt Gerritsen, de conclusie van de NSOB is dat “het ministerie van VWS topprestaties heeft geleverd”.<\/p>\n “Zo kan hij dat niet samenvatten”, vindt Van der Steen. “Wij hebben een organisatie-analyse geschreven, waarbij we all\u00e9\u00e9n naar het perspectief van VWS hebben gekeken. Dat is een eenzijdige blik.”<\/p>\n Waarom nam de NSOB de opdracht eigenlijk aan? Het eerlijke antwoord, zegt Van der Steen, is dat hij “heel nieuwsgierig” was. “Maar het was misschien ook na\u00efef, dat lijkt me een heel terecht verwijt. Een rapport kan op veel manieren worden gebruikt.”<\/p>\n NSOB wel, publiek geen stukken<\/p>\n In diezelfde periode kloppen ook journalisten en andere ge\u00efnteresseerden bij het ministerie aan voor interne stukken. Ze vragen interne stukken op via de Wet openbaarheid van bestuur (Wob), maar krijgen nul op rekest. Er is geen tijd om die wet na te leven, zegt VWS: alle energie moet naar de crisisbestrijding.<\/p>\n In plaats van informatieverzoeken individueel te behandelen, zoals de wet voorschrijft, kiest het ministerie voor een “alternatieve Wob-werkwijze”. Niet de verzoeker, maar het ministerie bepaalt welke documenten ze openbaar maakt, en wanneer. “Het gaat erom dat we zelf de regie houden”, schrijft(opent in nieuw venster)<\/a> een ambtenaar in mei 2020.<\/p>\n Voermans reageert kritisch: “Dus er wordt middenin de eerste golf gekozen om w\u00e9l informatie te geven aan een partij die in feite een soort goednieuwsshow optuigt. Maar die informatie wordt n\u00edet met de pers gedeeld terwijl we nota bene een wet hebben, die het ministerie daartoe verplicht.”<\/p>\n ‘Nieuw inzicht’<\/p>\n Gerritsen werpt tegen dat journalisten uiteindelijk v\u00e9\u00e9l meer stukken opvragen dan aan de NSOB zijn verstrekt. Bovendien, zegt hij, was het makkelijker om stukken aan het onderzoeksbureau te leveren, omdat met de NSOB vertrouwelijkheid was afgesproken. Gevoelige passages hoefden dus niet te worden ‘weggelakt’.<\/p>\n Het Adviescollege dat de overheid adviseert over openbaarheid (ACOI) zegt desgevraagd dat dat soort afspraken juist \u00f3\u00f3k met journalisten hadden kunnen worden gemaakt. “Dat zijn professionals met wie dat goed kan, uiteraard zonder te tornen aan hun vrijheid en onafhankelijkheid.” Op basis van die stukken hadden zij “gerichter kunnen doorvragen, en hadden verzoeken sneller en specifieker afgehandeld kunnen worden.”<\/p>\n Volgens Van der Steen was daar destijds waarschijnlijk geen bereidheid toe, omdat VWS bang was dat er dan toch gevoelige informatie naar buiten zou kunnen komen. “Als puntje bij paaltje komt, kan je journalisten niet controleren. Dat is volgens mij waar ze bang voor waren.”<\/p>\n Gerritsen zegt dat het een “nieuw inzicht” voor hem is dat dit soort afspraken hadden kunnen worden gemaakt. “Dat is een mooi leerpunt als dat blijkbaar echt zo kan. Maar ik vermoed dat we dat toch te spannend vonden vanuit het zorgvuldig uitvoeren van de Wob.”<\/p>\n ‘Het is duiding’<\/p>\n Van der Steen zegt dat hij zich destijds niet realiseerde dat de Wob-kwestie zo’n “issue” was. Terugkijkend zegt hij dat het belang van openbaarheid, juist in crisissituaties, in de toekomst beter moet worden gewaarborgd.<\/p>\n Toch valt op dat de NSOB destijds zelf optekende(opent in nieuw venster)<\/a> dat journalisten zich beklaagden over het trage tempo van de Wob. De NSOB schrijft bovendien dat journalisten hierachter “dikwijls een complot” vermoedden.<\/p>\n Maar waar baseerde het bureau dit laatste op? Van der Steen noemt geen concrete voorbeelden. Volgens hem is de zin over het complot “onderdeel van een passage en die is onderdeel van een alinea en die is onderdeel van een essay”. Het gaat over hoe “beeldvorming in algemene zin werkt”, zegt hij. “Het is duiding”.<\/p>\n Gewaarschuwd<\/p>\n Uit interne stukken blijkt(opent in nieuw venster)<\/a> inmiddels dat verschillende ambtenaren destijds ook zagen dat de “alternatieve wob-werkwijze” van VWS niet opschoot. In oktober stelt een ambtenaar voor om journalisten mee te laten denken over slimmere methoden. Ook oppert de medewerker het opentrekken van een “blik extra beoordelaars” van Wob-verzoeken, zoals laatstejaars rechtenstudenten. Die kennen de stukken niet, waardoor de kans groter is dat per ongeluk gevoelige passages naar buiten komen. De ambtenaar stelt voor om afspraken te maken met journalisten over een “foutgevoeliger maar snellere” afhandeling.<\/p>\n Dat soort afspraken komen er niet. Verschillende media stappen naar de rechter.<\/p>\n In juni 2021 geeft(opent in nieuw venster)<\/a> de rechtbank Nieuwsuur gelijk, en zet een streep door de alternatieve Wob-werkwijze. Kamerleden van coalitie en oppositie roepen De Jonge op om de uitspraak te volgen, en Wob-verzoeken dus weer op de reguliere manier te behandelen. Maar De Jonge gaat in hoger beroep. Het leidt tot kritiek bij pers en parlement.<\/p>\n Vraagtekens<\/p>\n Ondertussen groeit de twijfel binnen het ministerie. Verschillende VWS-ambtenaren plaatsen “vraagtekens” bij de werkwijze, zo blijkt uit een interne evaluatiedag(opent in nieuw venster)<\/a>, gehouden in juni 2021. Wob-juristen zeggen dat zij de wet ook op de “klassieke” manier kunnen uitvoeren, en “zelfs mogelijkheden zien om de komende tijd heel ver te komen in het beoordelen en afdoen van de verzoeken”.<\/p>\n De evaluatie wordt uitgevoerd onder de vlag van het ministerie van Binnenlandse Zaken, door “reviewers” vanuit de overheid. Zij constateren dat VWS de rechterlijke uitspraak, ondersteund door de Tweede Kamer, als “moment van herbezinning” kan gebruiken, en sporen het departement aan “van richting te durven veranderen”.<\/p>\n Maar de top van het ministerie raadt(opent in nieuw venster)<\/a> de minister “sterk” af om gevolg te geven aan de evaluatie-uitkomst. Voordeel zou zijn dat het “volledig volgens de wet” was en tegemoetkwam aan wat de rechter en verschillende journalisten wilden. Als nadeel wordt genoemd, naast argumenten over hoeveel werk het zou zijn, dat het een “180 graden draai” betekende van wat “eerder gecommuniceerd” was, en dat De Jonge zijn werkwijze in hoger beroep dan niet meer kon verdedigen.<\/p>\n Voermans: “Het lijkt er sterk op dat VWS koste wat kost wilde vasthouden aan de ingeslagen weg, en toondoof is geweest voor kritische geluiden van zowel binnen als buiten het departement.”<\/p>\n De rechter met een mening<\/p>\n Als de Raad van State (RvS) in oktober 2021 uitspraak(opent in nieuw venster)<\/a> doet in het hoger beroep van de Nieuwsuur-zaak, heeft het ministerie haar werkwijze deels aangepast(opent in nieuw venster)<\/a>: verzoeken worden individueler behandeld. Zo kan het door de beugel, oordeelt de hoogste bestuursrechter – maar die stelt tegelijkertijd vast dat het ministerie de termijnen nog altijd overschrijdt.<\/p>\n Ook constateert de Raad van State dat pas na de uitspraak van de eerste rechtbank de minister de ernst van het “gebrek aan voortgang” voldoende was gaan inzien. In de zomer van 2020 waren er nog maar zes Wob-juristen werkzaam bij VWS. In de maand van de eerste rechterlijke uitspraak waren dat er 31, daarna(opent in nieuw venster)<\/a> 82.<\/p>\n In het interview met Nieuwsuur noemt Gerritsen dit nu een “mening” van de rechter. Hij is het er niet mee eens; het ministerie heeft volgens hem alles gedaan wat mogelijk was. Maar, zegt hij: de crisisbestrijding ging tijdens corona natuurlijk wel v\u00f3\u00f3r het informeren van de Kamer, pers en publiek. Het opstellen van het narratief door de NSOB valt volgens hem onder “crisisbestrijding”.<\/p>\n Voermans noemt het wegzetten van een rechterlijke constatering als ‘mening’ “buitengewoon kwalijk”. Ook stelt hij dat het niet aan een topambtenaar is om te bepalen wat prioriteit krijgt, maar aan de wetgever.<\/p>\n Een maand na de uitspraak van de Raad van State leest een ambtenaar de definitieve versie van het eerste NSOB-rapport. Hij mailt(opent in nieuw venster)<\/a> collega’s dat hij het “kwetsbaar” blijft vinden dat het ministerie veel eerder interne stukken aan de NSOB leverde, maar de media “in een laat stadium” is gaan bedienen. “Ik zou me als Nieuwsuur bijvoorbeeld afvragen: zijn hier documenten voor gebruikt waar ik om gevraagd heb, maar niet krijg, of nog niet gekregen heb, dan wel pas recent gekregen heb?” schrijft de VWS-medewerker.<\/p>\n Te positief<\/p>\n Toen de NSOB-stukken eenmaal geschreven waren, werden ze niet meteen gepubliceerd. Volgens Gerritsen vonden de bewindspersonen de teksten namelijk te positief.<\/p>\n Ambtenaren wezen(opent in nieuw venster)<\/a> er ook op dat het kabinet tegen de Kamer had gezegd tijdens de crisis niet zelf te willen evalueren. Voorgesteld(opent in nieuw venster)<\/a> wordt om de stukken begin 2022 naar de Kamer te sturen, rond de publicatie van het OVV-rapport; dan kon VWS minder worden “verweten”. Het eigen verhaal lag toen bijna een jaar klaar, en kon vanaf april 2021 door ambtenaren intern worden geraadpleegd op intranet voor, en gebruikt(opent in nieuw venster)<\/a> ter voorbereiding op verhoren door evaluatiecommissies.<\/p>\n Volgens Gerritsen las De Jonge het “narratief” vlak voor zijn verhoor in juli dit jaar opnieuw.<\/p>\n Het ministerie van Volksgezondheid en Hugo de Jonge willen zolang de enqu\u00eate loopt niet reageren.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Is er dan n\u00edets waarvan u zegt: dat hebben we verkeerd gedaan? “Nee”, zegt Erik Gerritsen, tijdens de…\n","protected":false},"author":2,"featured_media":298324,"comment_status":"","ping_status":"","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":"","_share_on_mastodon":"0"},"categories":[17],"tags":[73,74,253,51411,48,15888,384,51410,46,47,49,45,50,75],"class_list":["post-298323","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","category-zakelijk","tag-business","tag-commercial","tag-corona","tag-coronaverhoren","tag-dutch","tag-hugo-de-jonge","tag-kritiek","tag-ministerie-vws","tag-nederland","tag-nederlanden","tag-nederlands","tag-netherlands","tag-nl","tag-zakelijk"],"share_on_mastodon":{"url":"https:\/\/pubeurope.com\/@nl\/117195123214413572","error":""},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/298323","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=298323"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/298323\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/wp-json\/wp\/v2\/media\/298324"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=298323"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=298323"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=298323"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}