zelfs het gebruik van de Arabische taal<\/a> of het dragen van een keffiyeh op demonstraties (vooral voor mensen met een \u2018Arabisch uiterlijk\u2019) is in Duitsland al aanleiding om te kunnen worden gearresteerd. En ook fijn: mensen, kunstenaars, worden actief vervolgd voor uitspraken of steunbetuigingen in het verleden. Zo werd vorig jaar van de Mexicaanse kunstenaar Frieda Toranzo Jaeger een beurs en een tentoonstelling in het Duitse D\u00fcren ingetrokken omdat ze in 2023 een manifest had ondertekend van Strike Germany, een organisatie die op dat moment opriep tot een boycot van \u2018volgzame\u2019 Duitse instituten \u2013 haar \u2018misdaad\u2019 werd nota bene bij de organisatie aangegeven door een Duitse kunstjournalist die op sociale media actief op zoek ging naar \u2018foute\u2019 kunstenaars.<\/p>\nDat is het klimaat waarin de Duitse kunstwereld nu terecht is gekomen: een sfeer van angst en achterdocht en van wantrouwen \u2013 en in die zin is het niet verwonderlijk dat de curatoren van de Berlijn Bi\u00ebnnale voorzichtig zijn. Hun situatie is eigenlijk onmogelijk: spreken ze zich uit dan lopen ze het risico dat hun tentoonstelling wordt ingeperkt of afgelast en ze hun financiering kwijtraken. Zeggen ze niks, dan wordt ze lafheid verweten en worden ze verdoemd door Isra\u00ebl-critici \u2013 de overgrote meerderheid van de kunstwereld. Dat begint zich ook al over de toekomst uit te strekken: nu, twee jaar voor de opening, is er op internet al een heftige discussie gaande over de vraag of je wel of niet betrokken moet willen zijn bij de aankomende Documenta, omdat de organisatie heeft aangegeven zich \u00f3\u00f3k aan de Duitse antisemitisme-wet te gaan houden. Het stoppen met de hele Documenta wordt al serieus besproken.<\/p>\n
Daar sta je dan, met je vrijheid van de kunst.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/wp-content\/uploads\/2025\/09\/data137424905-cb2b20.jpg\")
<\/p>\n
Bezoekers kijken naar het schilderij \u2018Trans Forming Liberty\u2019 van Amy Sherald in het Whitney Museum of American Art in New York <\/p>\n
Zoom in<\/p>\n
Onpatriottisch<\/p>\n
En het komt dichterbij. Want het gebeurt niet alleen in Duitsland. In veel landen wordt de vrijheid van meningsuiting en die van de kunst steeds verder beperkt. Dat kan vari\u00ebren van het strafbaar stellen van steunbetuigingen aan de Palestijnen (Engeland) of het tonen van lhbti\u2019ers op foto\u2019s (waarvoor in Hongarije een museumdirecteur is ontslagen), vaak met het argument dat het \u2018onpatriottisch\u2019 is. In de Verenigde Staten zaait de overheid, sinds Trump, zoveel onrust in de kunstwereld dat het ook leidt tot zelfcensuur: kunstinstellingen, en in het bijzonder hun besturen, vaak afkomstig uit de politiek en het bedrijfsleven, worden voorzichtig, gaan zich indekken, schrappen, schaven en inperken om de kritiek, de socialemediahaat en de korting op de financiering v\u00f3\u00f3r te zijn. Neem de grote, reizende tentoonstelling van de Amerikaanse kunstenaar Amy Sherald (bekend van haar Michelle Obama-portret): toen de secretaris van het Smithsonian in Washington , waar de tentoonstelling deze maand in de Smithsonian National Portrait Gallery zou openen, erachter kwam dat Sheralds schilderij Trans Forming Liberty, een portret van het Vrijheidsbeeld als transvrouw, ook in \u2018zijn\u2019 museum te zien zou zijn, stelde hij voor het te vervangen door een video waarin te zien zou zijn hoe mensen op het schilderij reageerden. Daarop cancelde Sherald haar eigen tentoonstelling.<\/p>\n
Dat dit allemaal gebeurt in landen (de Verenigde Staten, Engeland, Duitsland) waarmee Nederland sterke culturele verwantschap heeft, zou ons h\u00e9\u00e9l alert moeten maken. Maar het lijkt wel of we in Nederland verdoofd zijn door de welvaart en de vrijheid die al tachtig jaar over ons zijn uitgestort \u2013 en die zo vanzelfsprekend en zelfs gerechtvaardigd lijken dat veel mensen nauwelijks kunnen geloven dat er echt iets mis zou kunnen gaan. Neem het door minister Van Weel van Justitie ingediende wetsvoorstel dat het \u2018verheerlijken van terrorisme\u2019 strafbaar wil stellen. Dat klinkt heel nobel, want wie is er nu voor terrorisme, maar het gevaar van zo\u2019n wet is natuurlijk dat er, op de grens, op het snijvlak van \u2018terrorisme\u2019, kunst en vrijheid, zowel in de kunst als in het openbare debat, zelfcensuur gaat ontstaan. Zie Engeland, zie Duitsland. Kun je straks, met die wet, in een toneelstuk nog een fanatieke Hamas-aanhanger opvoeren? Mag je tijdens een concert \u201eDeath to the IDF\u201d schreeuwen \u2013 zoals Bob Vylan? Mag je op een schilderij Palestijnen laten zien die tegen Isra\u00ebl vechten? In hoeverre associeer je je met Hamas met een Palestijnse vlag? Het lijkt allemaal ver weg en on-Nederlands, maar dat dachten ze in Duitsland en Engeland en de Verenigde Staten ook, en kijk waar ze nu staan \u2013 de Duitse kunstwereld is in de ban van zelfcensuur en in Engeland worden nog steeds mensen opgepakt omdat ze een bord omhoog houden met de tekst \u2018I oppose genocide. I support Palestine Action\u2019 (een in Engeland verboden \u2018terroristische organisatie\u2019).\u2019 Wat als je die tekst nu op een schilderij zet? Scandeert in een toneelstuk? Of door een kunstenaar op de buitenmuur van een museum laat hangen?<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/wp-content\/uploads\/2025\/09\/data137424911-9d4307.jpg\")
<\/p>\n
Bezoeker in het werk \u2018Looking for Mukamusaba \u2013 An Experimental Opera\u2019 van Anawana Haloba in het KW Institute for Contemporary Art op de Berlijn Bi\u00ebnnale <\/p>\n
Zoom in<\/p>\n
Dubbelzinnigheid<\/p>\n
Op de Berlijn Bi\u00ebnnale werd echter duidelijk dat het daar niet ophoudt. Daar werd namelijk een tactiek ge\u00efntroduceerd die op pijnlijke wijze doet denken aan de artistieke strategie die kunstenaars in autoritaire regimes al heel lang gebruiken in het streven een laatste restje artistieke vrijheid te waarborgen: die van de politieke symboliek en de meerduidigheid. We kennen het uit China en Rusland en sommige Arabische landen: een rijke, complexe traditie van kunst die, mede om overheidscensuur te ontlopen, op zo\u2019n manier speelt met dubbelzinnigheid en symboliek dat er bij letterlijke interpretatie weinig tot niets lijkt te worden gezegd over actuele politiek of machthebbers, terwijl de goede verstaander de kritische boodschap heel goed begrijpt. Precies wat er in Berlijn gebeurde, alleen moest je dat, nou ja, even doorhebben \u2013 want op die anti-autoritaire manier kijken naar kunst zijn we in het Westen al heel lang niet meer niet gewend.<\/p>\n
Maar de hints waren er wel degelijk. Het begon er al mee dat een terugkerend thema in de Bi\u00ebnnale \u2018humor\u2019 was (zo buitengewoon ongemakkelijk in deze dagen dat het je aan het denken zou moeten zetten). Een tweede hoofdthema, letterlijk zo benoemd, was het idee van \u2018foxing\u2019, een woord dat zoiets betekent als \u2018ergens tussendoor glippen\u2019. Dat was precies wat er gebeurde. Het eerste werk in KW Institute for Contemporary Art, de hoofdlocatie, was een foto die Armin Linke had gemaakt van Anton von Werners schilderij Der Berliner Kongre\u00df 1878 (1881). Dat laat zien hoe op dit congres onder meer Oostenrijk-Hongarije, Rusland en Groot-Brittanni\u00eb grote beslissingen nemen over de Balkan zonder dit gebied daar zelf bij te betrekken \u2013 wat mede zou leiden tot de Eerste Wereldoorlog. Er zijn verwijzingen naar Dada (de stroming die honderd jaar geleden bij uitstek de macht wilde ondergraven) en een kunstenaar als John Heartfield, die in de jaren twintig en dertig van de vorige eeuw in zijn collages het toenmalige Duitse regime w\u00e9l hard en direct bekritiseerde. En werden de overvloedige verwijzingen naar zo ongeveer elke politieke misstand op de wereld behalve Gaza op deze manier niet een soort \u2018rondje om de olifant\u2019?<\/p>\n
Uiteindelijk kwam alles bij elkaar bij een van de kernwerken van de Bi\u00ebnnale (opvallend ver weggestopt in een donker hoekje op de verst weggelegen locatie): Simon Wachsmuths film From Heaven High (2025), waarin, onder andere, een Duitse rechter een varken ondervraagt. Hiermee verwijst Wachsmuth niet alleen naar Dada en naar Heartfield, maar ook naar allerlei ongemakkelijke, verboden, beladen termen en uitspraken. Als de rechter bijvoorbeeld aan het varken vraagt waar hij vandaan komt antwoordt de laatste: \u201efrom the river, over the mountain, to the sea\u201d \u2013 Wachsmuth zoekt de grenzen overduidelijk op. Tegelijk duiken in de tentoonstelling overal vossen op, bijvoorbeeld in een korte, kale tekst van Daniel Gustav Cramer, die beschrijft hoe hij er een door de straten van Berlijn ziet sluipen. Hij is ook de enige die hem ziet.<\/p>\n
De olifant, kortom, is hier een vos geworden.<\/p>\n
L\u2019art pour l\u2019art<\/p>\n
Maar is dit nu de kant die we met de kunst op moeten willen? Het rare was: aan de ene kant heerste er op de Berlijn Bi\u00ebnnale een curieus gevoel van veiligheid, van het deel uitmaken van een besloten, veilige club, die gezamenlijk codes kraakt. Het leek de l\u2019art pour l\u2019art-tijd wel: lekker onder elkaar, kunst als veilige haven, met nu zelfs een tegenstander waartegen je je kunt afzetten om de onderlinge verbondenheid te versterken. Maar er was ook verlies, veel verlies. Moet kunst in het Westen zich onder de dreiging van censuur dan echt weer terugtrekken uit de aandacht en vanuit de schuttersputten kritiek, ondergraving op de wereld afvuren, precies zoals kunstenaars, vari\u00ebrend van Heartfield en Georg Grosz tot Ai Weiwei, David Hammons, Emily Jacir en Huda Lutfi dat deden en doen? In het bloody vrije Westen, zelfverklaard baken van verlichting en vooruitgang? Wat betekent kunst nog als ze haar vrijheid verliest?<\/p>\n
Uiteindelijk is die ontwikkeling in Nederland alleen te keren als we ons ervan bewust worden dat dit echt is. Dat het heel dichtbij komt. En hoeveel er op het spel staat. Alle reden om er hier, in Nederland, met de verkiezingen in aantocht, h\u00e9\u00e9l goed van doordrongen te zijn dat mensen moeten kunnen zwijgen als ze dat willen, maar dat we de grenzen van de wet ook zo ruim houden dat zowel de vrijheid van meningsuiting als de artistieke vrijheid maximaal worden gewaarborgd. Die vrijheid zou ieder individu, maar vooral elke politicus, met diepe hartstocht moeten willen verdedigen.<\/p>\n
Wereldkunst<\/p>\n
In de serie \u2018Wereldkunst\u2019 schrijft kunstcriticus Hans den Hartog Jager maandelijks over kunst die hem opvalt. Lees meer afleveringen van Wereldkunst.<\/a><\/p>\nDelen<\/p>\n
Mail de redactie<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Moet de kunst weer ondergronds? Afgelopen zomer stond er op de Berlijn Bi\u00ebnnale in Berlijn een olifant in…\n","protected":false},"author":2,"featured_media":301,"comment_status":"","ping_status":"","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[30],"tags":[99,142,140,141,143,48,98,146,144,145,46,47,49,45,50],"class_list":{"0":"post-300","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","5":"has-post-thumbnail","7":"category-kunst-en-design","8":"tag-amusement","9":"tag-arts","10":"tag-arts-and-design","11":"tag-artsdesign","12":"tag-design","13":"tag-dutch","14":"tag-entertainment","15":"tag-kunst","16":"tag-kunst-en-design","17":"tag-kunstdesign","18":"tag-nederland","19":"tag-nederlanden","20":"tag-nederlands","21":"tag-netherlands","22":"tag-nl"},"share_on_mastodon":{"url":"","error":""},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/300","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=300"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/300\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/wp-json\/wp\/v2\/media\/301"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=300"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=300"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=300"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
![\"\"](\"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/wp-content\/uploads\/2025\/09\/data137451256-b1ea27.jpg\")
<\/p>\n