{"id":54557,"date":"2025-11-14T08:29:22","date_gmt":"2025-11-14T08:29:22","guid":{"rendered":"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/54557\/"},"modified":"2025-11-14T08:29:22","modified_gmt":"2025-11-14T08:29:22","slug":"politieke-filosofie-nrc","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/54557\/","title":{"rendered":"Politieke filosofie – NRC"},"content":{"rendered":"

Het Westen staat er niet best voor. Niet zozeer als een geografische aanduiding, maar als een politiek idee van een groep landen met een gemeenschappelijke identiteit, die waarden als democratie, vrijheid van meningsuiting en andere liberale grondprincipes hoog in het vaandel hebben staan en willen uitdragen.<\/p>\n

Tijdens de Koude Oorlog klonken termen als \u2018het Westen\u2019 en de \u2018westerse beschaving\u2019 voortdurend. Amerikaanse universiteiten gaven college over de grondbeginselen van de westerse beschaving onder de noemer \u2018From Plato to Nato\u2019. Na de val van de Muur ging er aanvankelijk nog een schepje bovenop. Het einde van de Koude Oorlog zou niet minder dan de definitieve overwinning hebben ingeluid van de beginselen van het \u2018vrije Westen\u2019.<\/p>\n

Daar zit behoorlijk de klad in. Donald \u00a0Trump zingt incidenteel de lof van de westerse beschaving, maar is toch voornamelijk bezig met \u00a0\u2018America first\u2019. Vice-president J.D. Vance verklaarde zonder omhaal: \u201eAmerika is geen idee, maar een land.\u201d Met andere woorden: verwacht van Amerikanen geen ideologische bevlogenheid meer, behalve als het gaat om de belangen van de eigen natie.<\/p>\n

\"\"
\nBekijk artikel in krant<\/p>\n

Georgios Varouxakis: The West. The History of an Idea. Princeton University Press, 512 blz. \u20ac 34,-<\/p>\n

Tegelijk zijn het soms dezelfde populisten, zoals het MAGA-kopstuk Steve Bannon, die zowel op de nationale trom slaan \u00a0\u00e9n \u2013 \u00a0soms met een racistische ondertoon \u2013 de loftrompet steken van de unieke kenmerken van die westerse beschaving, die in een strijd op leven en dood zou zijn\u00a0 verwikkeld met niet-westerse beschavingen en culturen.<\/p>\n

Is het idee van het Westen inmiddels verleden tijd? Volgens Georgios Varouxakis, hoogleraar in de geschiedenis van politieke idee\u00ebn aan de Queen Mary University van Londen, is het nog te vroeg om die conclusie te trekken. Zo blijkt uit zijn boek The West. The History of an Idea, een rijke en veelomvattende geschiedenis van twee eeuwen debat en discussie over het idee van het Westen.<\/p>\n

Varouxakis, in een zoomgesprek vanuit Londen: \u201eDonald Trump is wel de eerste anti-westerse president van de Verenigde Staten genoemd. Maar toen het besluit was genomen om de NAVO-norm voor lidstaten naar 5 procent van het BBP te verhogen, noemde Trump dat een overwinning voor de westerse beschaving. Als het hem uitkomt herinnert hij zich ineens w\u00e9l dat er zoiets als het Westen bestaat. Of beter gezegd: zijn speechschrijvers herinneren zich dat.<\/p>\n

\u201eAls iemand die de longue dur\u00e9e van het idee van het Westen heeft bestudeerd, verbaast dat me niet. Je ziet dat het concept van het Westen in de loop van de geschiedenis weliswaar steeds van gedaante verandert, maar ook steeds terugkeert.\u201d<\/p>\n

\"Georgios<\/p>\n

Georgios Varouxakis in de collegezaal.<\/p>\n

Foto Camilla Winter-Moore <\/p>\n

Zoom in<\/p>\n

Waar hebben we het precies over, als we het over het Westen hebben?<\/p>\n

\u201eVan een term met zo\u2019n lange geschiedenis bestaat geen eenduidige definitie. Je kunt alleen historisch kijken welke rol het begrip in de loop van de geschiedenis heeft gespeeld. Toch zijn er wel een paar constanten aan te wijzen. Typerend voor het Westen is bijvoorbeeld het geloof in technologie, in de beheersing van de natuur ten bate van de mens. Dat betekent dat het Westen nu ook een speciale verantwoordelijkheid heeft bij de bestrijding van de gevolgen van diezelfde technologie, waar het gaat om milieu en klimaatverandering.<\/p>\n

\u201eEen tweede constante is dat het Westen weliswaar gruwelijke dingen op zijn kerfstok heeft, maar ook principes heeft ontwikkeld die het mogelijk maken om daar scherpe kritiek op te ontwikkelen en zo ruimte te cre\u00ebren voor hervormingen en verbeteringen. Het zijn vaak \u00f3\u00f3k westerse idee\u00ebn, principes en instituties geweest, die misstanden hebben aangekaart.<\/p>\n

\u201eHet vermogen tot zelfcorrectie is gebaseerd op principes als vrijheid van meningsuiting, vrijheid van onderzoek en vrijheid van debat. Die principes zijn simpelweg de uitkomst van de geschiedenis. Natuurlijk zijn er ook in de westerse geschiedenis altijd groepen geweest die andere groepen naar het leven stonden en probeerden te overheersen. Maar het cruciale punt is dat geen enkele groep daar ooit echt in is geslaagd, waardoor bepaalde liberale grondprincipes wortel konden schieten. Dat heeft helemaal niets te maken met etnische of raciale superioriteit of wat voor nonsens dan ook. Dat is puur het toevallige resultaat geweest van de historische ontwikkeling.\u201d<\/p>\n

<\/p>\n

\n\t\t\t\tLees ook\n\t\t\t<\/p>\n

Beatrice de Graaf en Stefan Paas gaan op zoek naar de wortels van wat wij westerse beschaving noemen<\/p>\n

\"Opnames
\n<\/a>
\nHet Westen en de westerse beschaving zijn momenteel vooral geliefde termen bij populistisch en reactionair rechts. Denk aan iemand als MAGA-aanvoerder Steve Bannon.<\/p>\n

\u201eBegrippen als het Westen en de westerse beschaving hebben, wat je er verder ook rationeel van vindt, bepaalde religieuze, culturele en emotionele connotaties. Iedereen die zulke begrippen in de mond neemt verschaft zichzelf daarmee een bepaalde uitstraling. Dat geeft iemand als Bannon een air van ernst en serieusheid, die hij wellicht helemaal niet verdient. Daarom is het essentieel om aan zulke mensen weerwoord te bieden. Als we een begrip als het Westen, dat zo\u2019n rijke en betekenisvolle geschiedenis heeft, overlaten aan de extremisten, hebben ze eigenlijk al gewonnen.<\/p>\n

\n

Als we een begrip als het Westen, dat zo\u2019n rijke en betekenisvolle geschiedenis heeft, overlaten aan de extremisten, hebben ze eigenlijk al gewonnen<\/p>\n<\/blockquote>\n

\u201eDe geschiedenis van het Westen is uiterst gemengd. In naam van het Westen zijn vreselijke dingen gebeurd. Maar er zijn ook positieve elementen. \u00a0Het idee van het Westen k\u00e1n misbruikt worden om het idee van witte suprematie te promoten. Maar dat volgt helemaal niet noodzakelijk uit de geschiedenis van de term. Dat wilde ik laten zien in het boek.\u201d<\/p>\n

Hebben we de term het Westen eigenlijk nodig? Kunnen we principes als\u00a0vrijheid van meningsuiting, vrijheid van religie en gelijkwaardigheid van de seksen niet gewoon als universele waarden beschouwen?<\/p>\n

\u201eIk kijk daar pragmatisch naar. Het is niet aan mij om een term af te schaffen of niet. Het begrip van het Westen bestaat en zal ook niet snel verdwijnen. Het heeft een bepaalde historische aantrekkelijkheid, die een rol zal blijven spelen. Extreemrechts zal die term ook blijven gebruiken. In mijn boek laat ik zien dat het Westen veel meer omvat dan wat Bannon of J.D. Vance ervan maken, omdat hun dat toevallig goed uitkomt.<\/p>\n

\u201eIk ben g\u00e9\u00e9n voorstander van de term \u2018westerse waarden\u2019. Als je principes als vrijheid van meningsuiting, vrijheid van religie en gelijkheid van mannen en vrouwen omschrijft als \u2018westerse waarden\u2019, dan heeft dat implicaties voor de rest van de wereld.\u00a0 Je zegt daarmee eigenlijk dat ze daar tot de verliezers van de geschiedenis behoren, dat ze de waarden van anderen moeten overnemen.<\/p>\n

\u201eDan is het beter om uit te gaan van universele waarden, of dat nu liberale, socialistische of gematigde conservatieve waarden zijn. Het idee van \u2018westerse waarden\u2019 impliceert dat iemand eigenaar is van bepaalde idee\u00ebn. Maar waarden behoren niet exclusief toe aan wie dan ook, ook al zijn ze misschien in een bepaald deel van de wereld ontwikkeld.<\/p>\n

\u201eTegelijk is het historisch volstrekt helder dat deze principes in een bepaald deel van de wereld het meest succesvol zijn ontwikkeld, gecombineerd en gearticuleerd: eerst in West-Europa, daarna in de Verenigde Staten. Vaak zijn zulke idee\u00ebn ook elders in de wereld ontstaan, maar waren ze daar minder succesvol. Maar dat betekent niet dat ze exclusief toebehoren aan het Westen. Daarmee maken we het demagogen en dictators te gemakkelijk, die zulke principes liever zouden afzweren, omdat ze wezensvreemd zouden zijn aan hun eigen cultuur en geschiedenis.\u201d<\/p>\n

Tegelijk is er de kritiek van links, dat al die retoriek over het Vrije Westen niets anders is dan een ideologische dekmantel voor naakt eigenbelang en uitbuiting.<\/p>\n

\u201eHistorisch gezien is de term \u2018westerse beschaving\u2019 gebruikt om imperialisme en kolonialisme te rechtvaardigen. Dat moeten we onder ogen zien, in al zijn complexiteit. Die geschiedenis kan niet ongedaan worden gemaakt. Tegelijk zit er in de roep dat het Westen verantwoording moet nemen voor dat verleden een paradox. Uit die eis volgt logischerwijs dat het Westen dan toch best\u00e1\u00e1t. Er zijn in de geschiedenis vele teleurstellingen en mislukkingen geweest. Maar de normatieve principes waaraan het Westen wordt gehouden, komen \u00f3\u00f3k uit de westerse geschiedenis voort.<\/p>\n

\u201eBuiten het Westen hebben mensen vaak hoge verwachtingen van dat Westen. Een Oekra\u00efner die in een schuilkelder zit door de Russische bombardementen, hoopt heel erg dat er nog zoiets als het Westen bestaat, een Westen dat wil opkomen voor bepaalde waarden. Als we dat idee zouden loslaten, hebben we niets om ons bij elkaar te houden.\u201d<\/p>\n

Kan er zoiets als het Westen bestaan, als Europa en de VS steeds verder van elkaar af komen te staan?<\/p>\n

\u201eHistorisch gezien is het niet helemaal ondenkbaar dat het idee van het Westen voortleeft zonder de VS, maar wel met de hoop dat de VS ooit zal terugkeren. Historisch gezien ligt de kern van het Westen in West-Europa. Het debat over de identiteit van het Westen ontstond in Europa in het begin van de negentiende eeuw. De VS speelden daar destijds geen rol in. Ik kan me weliswaar niet goed voorstellen dat het idee van het Westen blijft bestaan als de VS echt vijandig tegenover Europa komen te staan. Maar als de VS zich simpelweg afzijdig houden van Europa, is er een mogelijkheid dat het idee van Westen voortleeft.<\/p>\n

\u201eDe Europese landen hebben het idee van het Westen ook veel harder nodig dan de VS, omdat die landen afzonderlijk zo klein zijn. Zelfs Frankrijk is in de huidige mondiale verhoudingen een klein land, al heeft het even geduurd voordat de Fransen daar achter zijn gekomen.\u201d<\/p>\n

Is het idee van de westerse beschaving niet inherent verbonden met een idee van superioriteit?<\/p>\n

\u201eIn het verleden was dat zeker zo, maar dat hoeft geen wetmatigheid te zijn. Het Westen kan staan voor bepaalde principes en die principes ook willen verdedigen, zonder te vervallen in de oude arrogantie en zonder die principes aan andere culturen te willen opleggen. We moeten geen afscheid nemen van het Westen, we hebben een beter Westen nodig.\u201d<\/p>\n

Georgios Varouxakis spreekt op zaterdag 22 november in de Zuiderkerk in Amsterdam over het Westen tijdens het festival G10. Info: g10vandeeconomie.nl<\/p>\n

Geef cadeau<\/p>\n

Deel<\/p>\n

Mail de redactie<\/p>\n

\nNIEUW: Geef dit artikel cadeau
\n\t\t\tAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.\n\t\t<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Het Westen staat er niet best voor. Niet zozeer als een geografische aanduiding, maar als een politiek idee…\n","protected":false},"author":2,"featured_media":54558,"comment_status":"","ping_status":"","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[15],"tags":[39,40,48,43,44,34,35,41,42,46,47,49,45,32,33,50,36,37,38,67,64,65,66],"class_list":{"0":"post-54557","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","5":"has-post-thumbnail","7":"category-wereld","8":"tag-breaking-news","9":"tag-breakingnews","10":"tag-dutch","11":"tag-featured-news","12":"tag-featurednews","13":"tag-headlines","14":"tag-hoofdpunten","15":"tag-latest-news","16":"tag-latestnews","17":"tag-nederland","18":"tag-nederlanden","19":"tag-nederlands","20":"tag-netherlands","21":"tag-news","22":"tag-nieuws","23":"tag-nl","24":"tag-top-stories","25":"tag-topstories","26":"tag-voorpaginanieuws","27":"tag-wereld","28":"tag-world","29":"tag-world-news","30":"tag-worldnews"},"share_on_mastodon":{"url":"https:\/\/pubeurope.com\/@nl\/115547115841627388","error":""},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/54557","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=54557"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/54557\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/wp-json\/wp\/v2\/media\/54558"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=54557"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=54557"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=54557"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}