![\"Louise](\"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/wp-content\/uploads\/2025\/11\/181125CUL_2023019551_oneflew3.jpg\")
<\/p>\nHet was een fenomeen in 1975; Jack Nicholson maakte zich onsterfelijk als McMurphy, een opportunistische schelm die tijdens een psychiatrische evaluatie in een fataal duel belandt met zijn ijzige nemesis, hoofdverpleegster Ratched.\u00a0\u00a0One Flew Over the Cuckoo\u2019s Nest ging ondanks sterke rivalen als Jaws, Nashville en Dog Day Afternoon met de vijf zwaarste Oscars aan de haal: beste film, regie, acteur, actrice en scenario.<\/p>\n
De volslagen onbekende Louise Fletcher werd in \u00e9\u00e9n klap een ster als \u2018Big Nurse\u2019 Ratched. Bekendere actrices hadden die rol afgewezen uit vrees voor negatieve typecasting, soms ook omdat rond het gelijknamige boek al een geur van seksisme en misogynie hing \u2013\u00a0de tweede feministische golf was onderweg. Want ga maar na: dertiger McMurphy, veroordeeld voor seks met een vijftienjarige, speelt de sympathieke underdog in een castrerend matriarchaat onder leiding van zuster Ratched. Zijn soort vrouwen zijn Candy en Rose, twee \u00a0\u2018hoertjes met een hart van goud\u2019.<\/p>\n
De vraag is dus of het jubilerende One Flew Over the Cuckoo\u2019s Nest, na een halve eeuw terug in de bioscoop, de tand des tijds goed heeft doorstaan. Is de film wellicht geschikter voor een\u00a0met bier overgoten clubavond in de manosphere?<\/p>\n
In 1975 gold Cuckoo\u2019s Nest als triomf voor en de Amerikaanse doorbraak voor regisseur Milos Forman, de na de Praagse Lente verbannen voorman van de Tsjechische \u2018new wave\u2019. Superster Kirk Douglas had in 1962 de rechten gekocht op de gelijknamige roman van Ken Kesey, een icoon van de tegencultuur. Maar zelfs Douglas kreeg in het verkalkte Hollywood van de jaren zestig een verfilming niet van de grond, dus liet hij er een toneelstuk van maken dat zich slechts vier maanden staande hield op Broadway. Ook New York bleek nog niet te porren voor een avondje kliniek.<\/p>\n
Antipsychiatrie<\/p>\n
Dat lag in 1972 anders, toen het \u2018nieuwe Hollywood\u2019 \u00a0talloze riskante films met antihelden en ambivalente moraal afleverde. Kirk Douglas droeg de rechten over aan zijn zoon Michael, toen\u00a0een tv-ster, die Milos Forman benaderde en zijn eigen vader tot diens chagrijn te oud vond voor de rol van McMurphy. \u00a0Forman wilde, anders dan Keseys roman, een realistisch verhaal zonder hallucinaties of bijbelse symboliek, met de schizofrene Muscogee Chief Bromden niet als onbetrouwbare verteller, maar als een personage.<\/p>\n
Ken Keseys roman paste in 1962 in de opkomende \u2018antipsychiatrie\u2019, die in de geestelijke gezondheidszorg vooral een dwangsysteem van uitsluiting en disciplinering zag, geschraagd door verhulde lijfstraffen als elektroshocks en lobotomie. Randle McMurphy, die waanzin fingeert om geen dwangarbeid te hoeven doen, is een proletarische martelaar die de zaken in het gesticht flink opschudt. Hij vloekt, gokt, neukt, drinkt en vecht erop los, en zijn opstandige \u00a0machismo infecteert de timide mannen van de afdeling die beven onder het regime van \u2018Big Nurse\u2019 Mildred Ratched. Valt McMurphy haar ten slotte aan \u2013 met fatale gevolgen \u2013 dan scheurt hij Ratcheds uniform open en bepotelt haar borsten: de echte taak van de vrouw is zogen en zorgen.<\/p>\n
Filmcriticus Pauline Kael omschreef Keseys visie in The New Yorker als een karikatuur van Freud: \u201eAlleen de man die zijn mannelijkheid realiseert (door vrouwen eronder te houden, gelukkige hoeren in bed) is waarachtig vrij.\u201d Milos Forman was anno 1975 zo verstandig dat seksisme flink te verwateren. Hij benadrukt Ratcheds witte privilege boven haar matriarchale terreur: ze bestiert een zwarte, onderdanige staf. McMurphy is in de film aanvankelijk een louche gluiperd die bij zijn intakegesprek likkebaardt over het \u2018rode poesje\u2019 van een vijftienjarige. Jack Nicholson speelt hem als vieze man met grimas, ogen op steeltjes en geil flitsende tong; wanneer hij zich gaat bekommeren om de \u2018gekkies\u2019 van zijn afdeling wordt zijn acteren allengs ingetogener.<\/p>\n
De afdeling bevat niet zozeer gekrenkte macho\u2019s wier trots en libido ontwaken, maar is eerder een soort kleuterklas. Milos Forman put kluchtige humor uit de tics en het gekibbel van de pompeuze Harding, de kindse Martini, de panische Cheswick, de agressieve Taber en de timide stotterende Billy Bibbit. Murphy ontvoert ze voor een vistripje en richt een drankgelag aan, maar op de kolos Chief Bromden na lijkt men er gehospitaliseerd toch beter aan toe.\u00a0 \u00a0<\/p>\n
<\/p>\n
Louise Fletcher als de passief agressieve Nurse Ratched.<\/p>\n
Zoom in<\/p>\n
\u2018Big Nurse\u2019 Ratched<\/p>\n
Zij het niet onder zo\u2019n strenge juf als \u2018Big Nurse\u2019 Ratched. Als ijspilaar in een vijver troebel testosteron beklijft Louise Fletcher nog het meest: ze staat nog altijd hoog op lijstjes van legendarische filmschurken. Milos Forman ontdekte Fletcher bij toeval in haar eerste bijrolletje na tien jaar moederschapsverlof. Zij speelt Mildred Ratched als een \u201eglimlachend, goed georganiseerd bedrijfstype\u201d, observeerde filmcriticus Pauline Kael. Haar jarenveertigkapsel verraadt een rigide persoon die haar levensvreugde al jong op sterk water zette en haar emoties onderhuids houdt: een blos van woede op haar deegachtige wangen, een flits van sadisme of triomf in haar glazige ogen. Ratched is passief agressief, straft en beloont naar believen, kleineert de mannen seksueel tijdens groepstherapie, foltert ze muzikaal met het Mantovani Orkest. Het ergste is nog dat ze gelooft dat ze het goede doet, dat ze helpt.<\/p>\n
Visueel doet One Flew Over The Cuckoo\u2019s Nest niet veel opmerkelijks met een sterk script dat komedie knap mengt met tragiek. Milos Forman haalde vaak het beste uit acteurs \u2013 zie ook Amadeus of The People vs. Larry Flynt. Op de set liet hij ze vooral met rust. Tijdens opnames op ze inpraten maakt acteurs nerveus en zelfbewust, meende hij. Goede acteurs hebben hun huiswerk gedaan en weten meer over hun personage dat hij.<\/p>\n
Een zinderend acteerduel, een geweldig ensemble: als acteursfilm blijft One Flew Over The Cuckoo\u2019s Nest een slijtvast meesterwerk dat zich boven elke feministische meetlat verheft.<\/p>\n
Geef cadeau<\/p>\n
Deel<\/p>\n
Mail de redactie<\/p>\n
\nNIEUW: Geef dit artikel cadeau
\n\t\t\tAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.\n\t\t<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Het was een fenomeen in 1975; Jack Nicholson maakte zich onsterfelijk als McMurphy, een opportunistische schelm die tijdens…\n","protected":false},"author":2,"featured_media":59185,"comment_status":"","ping_status":"","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[26],"tags":[99,48,98,102,103,101,46,47,49,45,50],"class_list":{"0":"post-59184","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","5":"has-post-thumbnail","7":"category-films","8":"tag-amusement","9":"tag-dutch","10":"tag-entertainment","11":"tag-film","12":"tag-films","13":"tag-movies","14":"tag-nederland","15":"tag-nederlanden","16":"tag-nederlands","17":"tag-netherlands","18":"tag-nl"},"share_on_mastodon":{"url":"https:\/\/pubeurope.com\/@nl\/115573197664446114","error":""},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/59184","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=59184"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/59184\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/wp-json\/wp\/v2\/media\/59185"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=59184"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=59184"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=59184"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}