![\"Tekening](\"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/wp-content\/uploads\/2025\/11\/171125CUL_2018654622_guston1.jpg\")
<\/p>\nKun je als kunstenaar een dictator aan het wankelen brengen? Wat het eerste opvalt op de prachtige, indringende Philip Guston-tentoonstelling in het Mus\u00e9e Picasso in Parijs is hoeveel de gebeurtenissen uit 1971, het centrale jaar hier, lijken op die van dit moment. Een president als een zwalkende bulldozer. Een controversi\u00eble oorlog. Felle tegendemonstraties waarbij de term fascisme overvloedig valt. Grote maatschappelijke tegenstellingen.<\/p>\n
Tegelijk gaat het ook veel over eenzaamheid. Veel eenzame mannen. Machtige mannen ook.<\/p>\n
De eerste is Richard Nixon, in 1971 Amerika\u2019s president, en ongeveer even controversieel en gehaat als Donald Trump nu. Dat jaar was de climax van zijn carri\u00e8re: de demonstraties tegen zijn Vietnamoorlog bereikten hun hoogtepunt, Nixon bracht zijn roemruchte bezoek aan communistisch China en niet onbelangrijk: hij ontkoppelde de dollar van de goud-standaard, wat in die tijd gold als een zeer controversi\u00eble economische (in huidige termen: Trumpiaanse) beslissing. In progressieve kringen werd Nixon diep gehaat, maar er hing ook een duistere tragiek om hem heen: de president was overduidelijk sociaal onhandig, eenzaam \u2013 niemand was vergeten hoe hij in 1960, tijdens het eerste op tv-uitgezonden presidenti\u00eble debat met John F. Kennedy, als een otter had zitten zweten. En verloor.<\/p>\n
Het maakte hem ook een outcast.<\/p>\n
De volgende eenzame man is Philip Roth, in 1971 een jongere schrijver. Hij heeft in 1969 Portnoy\u2019s Complaint gepubliceerd, een meesterlijke, zinderende roman over seks, Jodendom en onmacht \u2013 en waarop zoveel kritiek is gekomen dat Roth New York is ontvlucht, om zich te vestigen in het plaatsje Woodstock, zo\u2019n anderhalf uur rijden van de stad. Daar treft hij Philip Guston, een andere vluchteling, die tot het jaar ervoor gold als een van de grootste schilders van de Verenigde Staten. Guston was altijd al een groot talent geweest (een virtuoos, De Chirico-achtig schilderij dat hij al maakte op zijn zeventiende getuigt hier op de tentoonstelling van) en nadat hij als mid-dertiger in New York in contact was gekomen met schilders als Jackson Pollock, Mark Rothko en Franz Kline werd hij al snel een van de voormannen van het abstract expressionisme, dat in de jaren vijftig uitgroeide tot h\u00e9t symbool van de nieuwe, vrije geest die de Amerikaanse kunstscene trots en zelfbewustzijn had gegeven. <\/p>\n
Ku Klux Klan<\/p>\n
In het najaar van 1970 echter, waren Pollock, Kline, Rothko en Newman allemaal overleden en gold Guston (samen met De Kooning) als the last abstract expressionist standing. Dat maakte de schok des te groter toen hij in oktober 1970 bij de Marlborough Gallery in New York een tentoonstelling opende van zijn nieuwe werk. Kunstliefhebbers wisten niet wat ze zagen: Guston, altijd geprezen als de meest \u2018gevoelige\u2019 van de expressionisten, was volledig gestopt met abstractie en schilderde nu grove, figuratieve doeken met lompe vormen in een stripachtige stijl met veel zachte kleuren. Wat het n\u00f3g erger maakte was de thematiek: Gustons nieuwe doeken werden bevolkt door gemaskerde mannen in Ku Klux Klan-stijl, dikke, vervallen koppen, stapels eten, en andere vormen van aftakeling en niet in de laatste plaats: veel zelfhaat. <\/p>\n
Neem het beroemde The Studio (1969), een van de werken die bij Marlborough het meeste beroering veroorzaakte: we zien een stripachtig geschilderd atelier, verfpotten, kwasten, ezel. Ook de schilder is er, alleen is hij niet te herkennen: hij draagt een Ku Klux Klan-kap. Achter de ezel werkt hij aan een zelfportret, m\u00e9t kap. Door andere attributen als het kale lampje aan het plafond, de klok met \u00e9\u00e9n wijzer die ook voorkomen op andere zelfportretten, weten we dat Guston hier zichzelf heeft afgebeeld \u2013 de jood die zichzelf schildert als Ku Klux Klan-lid. The Studio is een portret van een diep verscheurd man \u2013 niks abstracte subtiliteit, niks zachte verftoetsen: Guston is afgedaald naar de bodem van zijn wezen en diep verward over wat hij daar aantrof \u2013 en heeft dat proberen te schilderen. Zelden brak een beroemde schilder in de geschiedenis van de kunst zo radicaal met de stijl die hem succes had gebracht. En met zijn eigen geschiedenis.<\/p>\n
<\/p>\n
Tekening van Richard Nixon, door Philip Guston.<\/p>\n
Zoom in<\/p>\n
De reacties op Gustons nieuwe werk waren collectief vernietigend. Aanvoerder is New York Times-criticus Hilton Als, die een recensie publiceert onder de kop \u2018A Mandarin pretending to be a Stumblebum\u2019. Hij doet Guston af als een slappe trendvolger (\u201ea colonizer, rather than a pioneer\u201d), het nieuwe werk heeft volgens Als \u201eno vitality\u201d en is \u201ea charade\u201d. Hij is bepaald niet de enige.<\/p>\n
Ineens is Guston niet meer geliefd, maar een outcast \u2013 wat wordt versterkt doordat hij twee jaar daarvoor New York al heeft verlaten om, jawel, in Woodstock te gaan wonen. Als Philip Roth in 1971 een paar deuren verderop intrekt, komen ze al snel in contact, en vinden elkaar mede in hun buitenstaander-rol. Daar, in relatieve afzondering, begint Roth te werken aan de roman Our Gang, een venijnige satire op de regering van Richard Nixon, die helemaal draait om de leugenachtigheid en manipulatiedrift van \u201eTrick E. Dixon\u201d en zijn kompanen, in wie we zonder veel problemen Nixons minister van Buitenlandse zaken Henry Kissinger en vicepremier Spiro Agnew herkennen. Guston raakt zozeer aangestoken door Roths project dat hij besluit zijn eigen Nixon-satire te gaan vervaardigen.<\/p>\n
Nixons neus <\/p>\n
Die hangt daar nu, in het Picasso Museum: Gustons volledige Poor Richard-serie, drie-en-zeventig tekeningen groot. Het is een geweldig werk, waarin Guston in heldere lijnen een groot deel van Nixons leven verbeeldt \u2013 beginnend als een wat verloren, bescheiden jongen die in bed ligt met de dekens hoog opgetrokken, tot een man die ondanks zichzelf het wereldtoneel beklimt en daar diep doordrongen raakt van de kracht van publieke manipulatie. Vanaf dat moment, overigens, tekent Guston Nixon, tamelijk geestig, letterlijk als een wandelende lul: zijn wangen zijn harige balzakken, zijn neus is een penis \u2013 het klinkt melig, maar de gelijkenis is treffend en door het kaal en consequent vol te houden smelten Nixon en de lul langzaam samen \u2013 wat natuurlijk precies Gustons bedoeling was. Veel kleine zweetdruppels ook.<\/p>\n
\nVanaf dat moment, overigens, tekent Guston Nixon, tamelijk geestig, letterlijk als een wandelende lul: zijn wangen zijn harige balzakken, zijn neus is een penis<\/p>\n<\/blockquote>\n
Toch is het niet zozeer Poor Richard die de tentoonstelling zo goed maakt \u2013 al is het maar omdat \u00f3\u00f3k duidelijk wordt dat Guston de serie niet durfde te publiceren en de directe maatschappelijke impact dus vrij gering was. De echte kracht zit ergens anders, namelijk in de vraag of kunstenaars ooit in staat zijn de zittende macht te bedreigen, aan het wankelen te brengen: het huidige Trump-tijdperk hangt als een zware schaduw over de tentoonstelling. Het is al schokkend om te beseffen hoeveel de Nixon-jaren en de Trump-jaren op elkaar lijken (wat ook mooi was te zien in de John and Yoko-film One to One, die liet zien dat de intensiteit van het anti-Nixon-protest misschien nog wel groter was dan het protest nu, mede doordat de tijdgeest toen een stuk progressiever was), maar ook dat de manier waarop Nixon en Trump worden neergezet veel overeenkomsten vertonen. Nixon als wandelende lul, Trump meestal als opgeblazen oranje windbuil, met wapperend-gele scheiding, en, ook, een zweetdruppel. Toch is het verschil torengroot: bij Guston voel je dat hij Nixons kern te pakken heeft \u2013 de outcast. De Trump-karikaturen daarentegen lijken hem nooit echt te raken \u2013 de dikke oranje man is nauwelijks een belediging meer, het is zelfs al bijna een logo geworden dat ook voor Trump zelf zijn ongenaakbaarheid symboliseert.<\/p>\n
Trumps onaantastbaarheid<\/p>\n