<\/p>\n
NRC<\/p>\n
\t\t\tSorry, het lukt niet om de video af te spelen.
\n\t\t\t\tProbeer de pagina opnieuw te laden<\/p>\n
\t\t\tof probeer het later nog eens.<\/p>\n
Vrijwilligers en medewerkers van de ARMH graven het lichaam op dat ze hebben gevonden net buiten het Spaanse dorp Vegas de Matute.<\/p>\n
video CLAUDIA PAPARELLI<\/p>\n
Iets na half elf \u2019s ochtends verstomt het gebulder van de graafmachine. Een groep mensen snelt naar de blauwe partytent middenin een veld in het Spaanse binnenland, een uur ten noorden van Madrid. Onder het klapperende zeil verwijdert een vrijwilliger doeken die een kuil toedekken. Als hij de laatste beschermlaag optilt \u2013 een groot stuk karton \u2013 wordt een gebroken schedel zichtbaar.<\/p>\n
Twee anderen laten zich ook op hun knie\u00ebn zakken. De harken en scheppen rondom de kuil maken plaats voor borstels, kwasten en messen. De een knipt met een tang wortels door en rondom de schedel weg, de ander schept met een lepel het gruis van het scheenbeen en de derde strijkt net zo lang met een smalle kwast over de ondergrond ter hoogte van het middenrif totdat de ribben tevoorschijn komen. Een uur later heeft het drietal het een dag eerder ontdekte geraamte volledig aan het oppervlak gebracht.<\/p>\n
\u201eHet skelet is compleet\u201d, zegt Marco Gonz\u00e1lez even later. Hij leidt de opgraving net buiten het dorpje Vegas de Matute als onderdeel van zijn werk bij de Vereniging voor het Herstel van de Historische Herinnering (ARMH). Die vereniging richt zich op het documenteren van de Spaanse burgeroorlog (1936-1939) en het daarop volgende dictatoriale bewind van generaal Francisco Franco.<\/p>\n
Tot zijn dood in 1975, deze donderdag precies vijftig jaar geleden, regeerde Franco het land met harde hand. De fascistische dictator liet naar schatting<\/a> 110.000 tot 200.000 mensen executeren tijdens de burgeroorlog en zeker 50.000 mensen in de periode daarna. De opgravingen van deze slachtoffers zijn een belangrijk onderdeel van het werk van de ARMH. Daarnaast geeft de vereniging onder meer lessen op scholen en voert ze gesprekken met politici, om de straffeloosheid van het Franco-tijdperk onder de aandacht te brengen.<\/p>\n Marco Gonz\u00e1lez leidt de opgravingsoperatie, als onderdeel van zijn werk voor de ARMH.<\/p>\n Foto CLAUDIA PAPARELLI<\/p>\n Zoom in<\/p>\n En dat is hard nodig, zegt Emilio Silva, oprichter en voorzitter van de ARMH, in een Madrileens caf\u00e9 waar de muziek \u2019s ochtends uit de speakers schalt. \u201eDe regering spreekt de hele tijd over \u2018Vijftig jaar vrijheid\u2019, maar dat is een mythe.\u201d De Spaanse democratie is volgens hem gebouwd op onrechtmatigheden die hun oorsprong hebben in de dictatuur.<\/p>\n Na het overlijden van Franco begon la Transici\u00f3n, waarin Spanje werd omgevormd tot een parlementaire democratie. Belangrijk onderdeel daarvan was de Amnestiewet uit 1977. In ruil voor de vrijlating van de politieke gevangenen kwam er amnestie voor alle misdaden die waren begaan tijdens de dictatuur.<\/p>\n De regering spreekt de hele tijd over \u2018Vijftig jaar vrijheid\u2019, maar dat is een mythe<\/p>\n Emilio Silva Dankzij dit zogenoemde \u2018pact der vergetelheid\u2019 kwamen kopstukken uit het Franco-tijdperk ook in democratisch Spanje op hoge functies terecht. En dat zie je nog terug, zegt Silva.<\/p>\n Geen vragen stellen<\/p>\n Zijn hele jeugd werd Emilio Silva (60) verteld dat hij niet over zijn opa mocht praten. Dat was een logische reactie van Silva\u2019s vader, die zijn vader als tienjarige verloren was en tijdens la Transici\u00f3n gekozen had voor een beter leven in ruil voor vergeten. Silva snapte het niet: hij dacht dat hij niet over zijn opa mocht praten omdat hij een misdadiger was geweest, hij schaamde zich en trok zich terug. Publiek spreken werd zijn nachtmerrie.<\/p>\n Gaandeweg ontdekte hij dat zijn opa, lid van de linkse Republikeinse partij, helemaal geen slechterik was. In 1999, inmiddels was Silva journalist, besloot hij de dood van zijn opa tot op de bodem uit te zoeken voor een boek. Op een middag vertelde een oude vriend van zijn grootvader, een voormalig politieke gevangene, dat hij wist waar zijn opa in oktober 1936 was doodgeschoten. Silva publiceerde daar een artikel over en kwam zo in contact met een archeoloog. <\/p>\n In oktober 2000 was het zo ver: tijdens de eerste publieke opgraving in Spanje werden nabij het dorp , in het noordwesten van Spanje, dertien lichamen gevonden. De identificatie liet even op zich wachten omdat de universiteiten in Spanje niet mee wilden werken, maar in 2002 werd Silva\u2019s opa de eerste (vermiste) die werd ge\u00efdentificeerd met een dna-test. Silva\u2019s vader betaalde de hele operatie, maar bleef tijdens de opgraving in de achterhoede staan. \u201eHet kost tijd om de angst waar je mee opgevoed bent weer los te laten.\u201d<\/p>\n Na de vondst van het lichaam blijft het team zoeken. Volgens de getuigenissen zijn hier in 1936 namelijk twee mannen ge\u00ebxecuteerd. <\/p>\n Zoom in<\/p>\n Met borstels, mesjes en penselen brengt het team het lichaam naar het oppervlak. <\/p>\n Zoom in<\/p>\n Foto\u2019s CLAUDIA PAPARELLI<\/p>\n Na die eerste opgraving werd Silva bedolven onder mails en telefoontjes met verzoeken om hulp. Hij besloot het schrijven van zijn boek uit te stellen \u2013 het verscheen uiteindelijk dit jaar \u2013 en de ARMH op te richten. In haar 25-jarig bestaan heeft de stichting, die draait op donaties, zo\u2019n 1.700 lichamen ge\u00efdentificeerd. Dat is meer dan de regering, op wier steun de familieleden van slachtoffers niet kunnen rekenen, zegt Gonz\u00e1lez tijdens de opgraving. \u201eDe overheid heeft jaren geleden al beloofd een dna-bank op te richten, maar die is er nog steeds niet.\u201d Hij is \u2019s ochtends naar de lokale politie gegaan om de vondst van het lichaam te melden, maar actie verwacht hij niet.<\/p>\n Gemeenschappelijk belang<\/p>\n Die weerstand van overheidsinstanties, maar ook van universiteiten en media, heeft deels te maken met de oude structuren, zegt Silva. \u201eHet waren de kinderen van Franco-gezinden die tijdens de dictatuur naar de universiteit konden, en daarna op hoge posities in de politiek en het bedrijfsleven terechtkwamen.\u201d \u201eZij hebben een gemeenschappelijk belang in het verzwijgen van het verleden\u201d, zegt Silva.<\/p>\n Het verleden is ook terug te zien in fascistische monumenten, plakkaten en straatnamen. Hoewel de overheid twee wetten heeft aangenomen die dergelijke uitingen verbieden zijn er nog duizenden symbolen te vinden, zegt Eduardo Espa\u00f1a in een videogesprek vanuit Malaga. Hij richtte de website Deber\u00eda Desaparacer (Het moet verdwijnen) op: een database<\/a> waar mensen symbolen met verwijzingen naar de dictatuur kunnen aanmelden. Het gaat om duizenden straatnamen en plakkaten, zegt Espa\u00f1a, \u201emaar er zijn ook nog een stuk of tien monumenten van meer dan twintig meter\u201d.<\/p>\n De triomfboog die Franco in 1959 in Madrid liet bouwen is daar \u00e9\u00e9n van, net als de Vallei der Gevallenen. Die in een berg uitgehouwen basiliek liet Franco bouwen ter nagedachtenis aan de Spaanse burgeroorlog \u2013 tot ongenoegen van veel Spanjaarden. In 1975 werd de dictator in de Vallei begraven. Vorige week maakte de regering bekend de Vallei voor 30 miljoen euro te willen verbouwen. \u201eDat is inconsequent\u201d, zegt kunsthistoricus Daniel Rico telefonisch vanuit Barcelona, \u201ewant in de wet staat dat alle monumenten verwijderd moeten worden. Waarom zouden we de grootste dan behouden?\u201d<\/p>\n Bij het lichaam werd ook een munt uit die tijd gevonden. <\/p>\n Foto CLAUDIA PAPARELLI<\/p>\n Zoom in<\/p>\n Rico publiceerde vorig jaar een boek over de dictatoriale monumenten, waarin hij betoogt dat de symbolen niet zomaar verwijderd moeten worden. \u201eEr zijn twee meningen over dit onderwerp: rechts wil de monumenten laten staan, links wil ze verwijderen. Hun doel is hetzelfde: confrontatie vermijden.\u201d <\/p>\n Rico pleit voor een derde optie. \u201eDe enige manier om over de geschiedenis heen te komen, is de confrontatie aangaan, erover praten en het een plek geven. Daarvoor zijn veel mogelijkheden, van een bordje met uitleg toevoegen tot een kunstenaar een artistieke interventie laten doen.\u201d<\/p>\n Hij noemt een fascistisch monument in de Italiaanse stad Bolzano als voorbeeld: op het dertig meter brede gebouw heeft een kunstenaar een citaat van Hannah Arendt aangebracht. \u201eHet monument blijft staan, zodat we de geschiedenis niet vergeten, maar de ingreep van de kunstenaar ontkracht de fascistische boodschap. Helaas ontbreekt het aan moed om dit soort ambitieuze maatregelen te nemen.\u201d<\/p>\n <\/p>\n \n\t\t\t\tLees ook\n\t\t\t<\/p>\n Hier liggen meer doden buiten dan op het kerkhof<\/p>\n <\/a> De fascistische symbolen zijn lang niet iedereen een doorn in het oog. Na afloop van de zondagse mis in de Vallei der Gevallenen, het weekend voor Franco\u2019s sterfdag, staat een man voor de basiliek met een verboden franquistische vlag te zwaaien. Twee leden van de Guardia Civil kijken toe. Silva, die deze dag een groep studenten begeleidt bij een bezoek aan de vallei en het graf van Franco, blijft tijdens de mis in de bus om een confrontatie met Franco-aanhangers te voorkomen.<\/p>\n Die zijn er genoeg. Onderaan de trappen voor de basiliek vertelt een jongeman in een dikke groene jas aan een groepje dat Spanje baat zou hebben bij een nieuwe Franco. Op een vraag over de misdaden die Franco heeft gepleegd, antwoordt hij daar niet veel over te weten. Een vrouw die met haar dochter en vijf kleinkinderen de mis bezoekt, zegt de ophef niet te begrijpen. Ze wil haar naam niet geven omdat ze de media niet vertrouwt, maar wil wel benadrukken dat de vallei \u201eeen plek voor vrede en verzoening is\u201d. \u201eEr zijn hier slachtoffers van beide kanten begraven dus de vallei is voor iedereen\u201d, zegt ze terwijl haar vier kleinzonen, in hetzelfde blauwe jasje gestoken, om haar heen rennen. <\/p>\n Bij het graf van Franco, sinds 2019 niet meer in de Vallei maar veertig kilometer verderop, wappert ook een franquistische vlag. Er staat een bronzen standbeeld van de dictator en er hangt een kindertekening met de tekst \u201eJe bent onze held, je hebt Spanje van het kwaad gered\u201d. Uit een vorige maand verschenen peiling<\/a> blijkt dat 21 procent van de Spanjaarden de periode onder Franco als \u201egoed of zeer goed\u201d beschouwt. Onder jongeren groeit die populariteit<\/a>, ziet Silva ook tijdens zijn lessen op scholen. \u201eZe zijn onwetend omdat we niet over het verleden praten en het ook niet goed onderwijzen.\u201d<\/p>\n De Vallei der Gevallenen bestaat uit een uit de berg gehouwen basiliek. Tot 2019 was Franco hier begraven, net als 30.000 slachtoffers van de Spaanse Burgeroorlog. <\/p>\n Zoom in<\/p>\n Een bezoeker brengt een fascistische groet voor het graf van Franco op de begraafplaats Mingorrubio-El Pardo in een buitenwijk van Madrid. <\/p>\n Zoom in<\/p>\n Foto\u2019s Violeta Santos Moura\/REUTERS<\/p>\n Dat is pijnlijk, vooral voor de familieleden van slachtoffers die nog steeds wachten op gerechtigheid. \u201eMijn oma is in 1997 gestorven, 22 jaar na het overlijden van Franco\u201d, zegt Silva terwijl hij zijn laptop openklapt om een foto te laten zien. \u201eZe heeft nooit iets gehoord over vervolging van de moordenaars van haar man, of hulp gekregen bij het opsporen van zijn lichaam of herstelbetalingen, terwijl ze zes kinderen in haar eentje moest opvoeden.\u201d<\/p>\n In 2010 werd onderzoeksrechter Baltasar Garz\u00f3n zelfs uit zijn ambt gezet toen hij een gerechtelijk onderzoek wilde instellen naar het Franco-regime. \u201eDe slachtoffers van de aanslagen van de ETA [de Baskische terreurgroep] zijn door de overheid gecompenseerd, maar de slachtoffers van Franco krijgen geen cent. Zij moeten via de belasting zelfs meebetalen aan zijn graf\u201d, besluit Silva.<\/p>\n![\"Marco](\"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/wp-content\/uploads\/2025\/11\/191125BUI_2020188361_marco.jpg\")
<\/p>\n\n
\nOprichter historische vereniging ARMH<\/p>\n<\/blockquote>\n![\"Na](\"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/wp-content\/uploads\/2025\/11\/191125BUI_2020188361_2.jpg\")
<\/p>\n![\"Met](\"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/wp-content\/uploads\/2025\/11\/191125BUI_2020188361_boven.jpg\")
<\/p>\n![\"Bij](\"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/wp-content\/uploads\/2025\/11\/191125BUI_2020188361_peseta.jpg\")
<\/p>\n
\nVerboden franquistische vlag<\/p>\n![\"De](\"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/wp-content\/uploads\/2025\/11\/191125BUI_2020188361_basiliek.jpg\")
<\/p>\n![\"Een](\"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/wp-content\/uploads\/2025\/11\/191125BUI_2020188361_extra2.jpg\")
<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/liveplayer-off.jpeg\"\/)
<\/p>\n![\"Oud-rechter](\"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/wp-content\/uploads\/2025\/11\/data118034086-baa546.jpg\"\/)
![\"Een](\"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/wp-content\/uploads\/2025\/11\/191125BUI_2020188361_familie.jpg\")
<\/p>\n![\"Cubo](\"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/wp-content\/uploads\/2025\/11\/191125BUI_2020188361_landeigenaren.jpg\")
<\/p>\n![\"N\u00faria,](\"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/wp-content\/uploads\/2025\/11\/191125BUI_2020188361_eind.jpg\")
<\/p>\n![\"De](\"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/wp-content\/uploads\/2025\/11\/data35295315-1ef3a6.jpg\"\/)