{"id":68419,"date":"2025-11-28T04:39:17","date_gmt":"2025-11-28T04:39:17","guid":{"rendered":"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/68419\/"},"modified":"2025-11-28T04:39:17","modified_gmt":"2025-11-28T04:39:17","slug":"heeft-planeet-trappist-1e-een-dampkring","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/68419\/","title":{"rendered":"Heeft planeet Trappist-1e een dampkring?"},"content":{"rendered":"

\u201eEr zijn twee mogelijke uitkomsten, en beide zijn enorm\u201d, zegt sterrenkundige Natalie Allen in een videogesprek vanaf de Johns Hopkins Universiteit in Baltimore. Naast haar knikt Nestor Espinoza, haar promotor en medeleider van hun onderzoeksteam. Ze werken aan een van de meest ambitieuze projecten van de James Webb-ruimtetelescoop (JWST): de zoektocht naar een atmosfeer rond de rotsplaneet Trappist-1e. De eerste vier waarnemingen zijn inmiddels binnen en twee artikelen verschenen, maar de grootste vraag \u2013 heeft deze planeet een atmosfeer? \u2013 blijft vooralsnog onbeantwoord. Nog eventjes, niet lang meer. Vijftien nieuwe Webb-waarnemingen moeten komend jaar de knoop doorhakken.<\/p>\n

Exoplaneten (planeten rond andere sterren dan de zon) \u00a0komen rond bijna elke ster voor, afgelopen jaren zijn er duizenden gevonden. Het Trappist-1-systeem geldt daarbij als een van de meest tot de verbeelding sprekende vondsten. Het is een miniatuurkopie van ons zonnestelsel: zeven planeten, alle ongeveer zo groot als de aarde, die rond een kleine rode dwergster cirkelen. In ons eigen zonnestelsel zou het hele systeem binnen de baan van Mercurius passen. Het stelsel werd in 2017 ontdekt met Trappist, een koppel telescopen ontwikkeld in Belgi\u00eb (vandaar de naam; de opvolger heet Speculoos). De wereld reageerde euforisch. Als ergens in de kosmos een tweede aarde te vinden was, dan moest het hier zijn.<\/p>\n

Kroonjuweel<\/p>\n

Binnen dat compacte systeempje geldt Trappist-1e als het kroonjuweel: iets kleiner dan de aarde en gelegen in de \u2018bewoonbare zone\u2019, de gordel rond een ster waar vloeibaar water k\u00e1n voorkomen. De term garandeert geen bewoonbaarheid; dat hangt af van de aanwezigheid van een atmosfeer, die bepaalt hoeveel warmte een planeet vasthoudt en hoe het klimaat eruitziet. Ons eigen zonnestelsel laat dat treffend zien. Venus, aarde en Mars liggen alle drie in de bewoonbare zone, maar kunnen nauwelijks verschillender zijn. Venus heeft een dikke atmosfeer, het oppervlak is gloeiend heet. Mars heeft zijn lucht grotendeels verloren en is een kale rotswoestijn. En de aarde? Zonder atmosfeer zou het hier gemiddeld zo\u2019n twintig graden onder nul zijn. Pas met een stabiele, beschermende atmosfeer wordt een planeet een potentieel leefbare wereld.<\/p>\n

\"De<\/p>\n

De ster Trappist-1 met haar zeven planeten (alle vergelijkbaar qua grootte met de aarde).<\/p>\n

Illustratie NASA\/JPL-Caltech\/R. Hurt (IPAC)<\/p>\n

Zoom in<\/p>\n

Trappist-1e draagt daarom een bijzondere last. Niet omdat onze hoop op het vinden van buitenaards leven ervan afhangt, maar omdat deze wereld een testgeval is: kunnen kleine rotswerelden rond rode dwergsterren hun atmosfeer behouden? Mede-onderzoeksleider Espinoza formuleert het onomwonden: \u201eThis is it. Dit is h\u00e9t sleutelsysteem waarmee we deze vraag kunnen testen.\u201d<\/p>\n

Trappist-1 is een rode dwergster, het meest voorkomende stertype in de Melkweg. Rode dwergen zijn klein (Trappist-1 is ongeveer zo groot als de planeet Jupiter), koel en tien keer talrijker dan zonachtige sterren. Juist daardoor zijn ze geliefde doelen voor planetenjagers: bij een kleine ster laat zelfs een dunne atmosfeer een merkbare schaduw achter.<\/p>\n

<\/p>\n

\n\t\t\t\tLees ook\n\t\t\t<\/p>\n

Ruimtetelescoop James Webb kijkt naar het stof bij de buren<\/p>\n

\"
\n<\/a><\/p>\n

Van de bijna vierhonderd bekende planeten rond rode dwergen ligt een groot deel relatief dichtbij de aarde. Hoe dichterbij, hoe meer sterlicht onze telescopen opvangen, en hoe beter we kleine afwijkingen kunnen meten. Trappist-1 staat op een \u2018comfortabele\u2019 veertig lichtjaar: dichtbij genoeg om de atmosfeer van een rotsplaneet in principe zichtbaar te maken.<\/p>\n

Maar rode dwergen hebben een keerzijde: ze zijn actief. Ze spuwen felle uitbarstingen en UV- en r\u00f6ntgenstraling die een kwetsbare atmosfeer kunnen wegblazen. Bovendien staan planeten er zo dicht op dat ze getijdenvergrendeld raken: \u00e9\u00e9n kant eeuwig dag, \u00e9\u00e9n kant eeuwig nacht. Alleen een stabiele atmosfeer kan die extremen temperen.<\/p>\n

Lakmoesproef<\/p>\n

Daardoor vormt Trappist-1e een echte lakmoesproef. Als deze planeet bij deze ster en op deze afstand geen atmosfeer blijkt te hebben \u2013 wat betekent dat dan voor al die andere kandidaat-aardes rond rode dwergsterren?<\/p>\n

Het bestaan van een atmosfeer rond een verre planeet kan worden vastgesteld via transmissiespectroscopie: wanneer een planeet voor haar ster langsschuift, zeeft haar atmosfeer een minuscuul deel van het sterlicht eruit. Dat ontbrekende licht \u2013 soms maar enkele duizendsten van een procent \u2013 bevat de vingerafdrukken van moleculen zoals CO2, water of methaan. Om deze flintertjes licht te onderscheiden, wordt de detectielimiet van de ruimtetelescoop opgezocht. Espinoza: \u201eWe schrijven onze eigen scripts om de Webb-data te verwerken, want de standaardsoftware is niet bedoeld voor zulke kleine signalen.\u201d<\/p>\n

Hoe de Webb-telescoop kan meten of er leven mogelijk is op een verre exoplaneet<\/p>\n

In vier stappen wordt uitgelegd hoe dit wordt gemeten.<\/p>\n

De eerste vier transits van Trappist-1e leverden een duidelijke niet-detectie op: de karakteristieke \u2018bult\u2019 die CO2 in het spectrum zou veroorzaken, ontbreekt. Daarmee wordt een Venusachtige, CO2-rijke atmosfeer zeer onwaarschijnlijk. Ook een ijle Mars-achtige atmosfeer past slecht bij de gegevens. Ana Glidden van het Massachusetts Institute of Technology, hoofdauteur van het artikel over de atmosferische interpretatie zegt: \u201eDe observaties sluiten verrassend veel nog niet uit. Het is bijvoorbeeld mogelijk dat er een oceaan van water bestaat op het oppervlak. Maar we kunnen met vertrouwen zeggen dat een dikke of dunne CO2-atmosfeer niet waarschijnlijk is.\u201d Andere scenario\u2019s blijven wel overeind: een kale rotsplaneet, een stikstofrijke lucht zoals op aarde, of een troebele smogatmosfeer zoals op Saturnusmaan Titan. \u201eMaar ook een bewoonbare planeet behoort nog steeds tot de mogelijkheden\u201d, zegt Glidden.<\/p>\n

\"Illustratie<\/p>\n

Illustratie van GJ 1214b, een planeet met een mistachtige atmosfeer. <\/p>\n

Beeld NASA\/JPL-Caltech\/R. Hurt<\/p>\n

Zoom in<\/p>\n

In het spectrum verscheen bovendien een klein bobbeltje rond de golflengte waar methaan zich zou kunnen verraden. Dat gas krijgt al snel aandacht omdat het op aarde deels door leven wordt geproduceerd, al zijn er ook volledig natuurlijke, niet-biologische bronnen. Juist daarom kan elk mogelijk methaansignaal buiten ons zonnestelsel een mediastorm veroorzaken \u2013 en is uiterste voorzichtigheid geboden. Het team besloot het bobbeltje bewust niet te benadrukken in het persmateriaal. Glidden: \u201eWe wilden absoluut voorkomen dat mensen denken dat we methaan hebben gevonden. De kans is groter dat het instrumentruis is, of een restant van het sterspectrum.\u201d Ze wijst erop dat methaan bij dit type planeet snel wordt afgebroken door UV-straling en niet lang genoeg in zulke hoeveelheden kan blijven bestaan om waarneembaar te zijn. \u201eHet is erg onwaarschijnlijk dat dit methaan van de planeet is\u201d, concludeert ze.<\/p>\n

Die voorzichtigheid komt niet uit de lucht vallen. In 2023 leidde een zwakke spectrale bult bij de planeet K2-18b tot wereldwijde koppen over mogelijke biosignaturen \u2013 waarna collega-sterrenkundigen de claim snel corrigeerden. Onder hen de Leidse astrofysicus Ignas Snellen, die destijds hard aan de bel trok. Nu prijst Snellen de voorzichtige aanpak van het Trappist-1-team. Tijdens het interview ziet hij pas na enig turen het subtiele methaan-bobbeltje in de grafiek: \u201eOh wacht, er zit inderdaad een klein piekje.\u201d<\/p>\n

Volgens Snellen is de terughoudendheid van het team volledig terecht. De metingen zijn op het randje van detecteerbaarheid; atmosferische kenmerken van een duizendste procent gaan schuil tussen instrumentele ruis en de grillen van een actieve dwergster. \u201eHun aanpak laat zien dat ze goed begrijpen waar de valkuilen zitten\u201d, zegt hij. Precies de bedoeling, zegt Allen: \u201eZelfs als je iets ziet, is het aan ons om eerst te onderzoeken of het betrouwbaar is, voor we er iets over zeggen.\u201d<\/p>\n

Grilligheid ster neutraliseren<\/p>\n

De komende vijftien Webb-waarnemingen moeten het spectrum van Trappist-1e veel duidelijker maken. Om de grilligheid van de ster \u2013 de grootste hindernis \u2013 te neutraliseren, hanteert het team een nooit eerder geprobeerde aanpak: ze gebruiken een andere planeet als \u2018masker\u2019. De binnenste planeet, Trappist-1b, die vrijwel zeker geen atmosfeer heeft, dient als referentie. Door haar spectrum te delen door dat van Trappist-1e hopen de onderzoekers de \u2018vingerafdruk\u2019 van de veranderlijke ster weg te filteren. Allen: \u201eAls je de twee transits vlak na elkaar meet, v\u00f3\u00f3r de ster tijd heeft om te veranderen, kun je in principe het sterlicht uit het signaal van de planeet verwijderen.\u201d<\/p>\n

Het is een gedurfde strategie: een investering van 130 uur Webb-tijd, een astronomisch kostbaar budget. Maar de mogelijke opbrengst is groot. Dit project bepaalt mede hoe ver transmissiespectroscopie kan worden opgerekt en hoe onderzoek naar rode dwergen verder moet.<\/p>\n

Het analyseren van de gegevens is uiterst delicaat. Een enkel spectrum van een rotsplaneet kost onderzoekers al maanden werk; nu gaat het om negentien transits met twee verschillende telescoopinstrumenten. Glidden: \u201eWe zoeken de limiet op van JWST om elk van de planeet afkomstig signaal op te vangen.\u201d De kleinste fluctuatie in de ster \u2013 een vlek, een stervlam, een tikje instrumentruis \u2013 kan lijken op een atmosferische handtekening. Allen vult enthousiast aan: \u201eHet wordt de grootste exoplaneetdataset waar we ooit aan hebben gewerkt. Het duurt minstens een jaar om daar alles uit te halen.\u201d<\/p>\n

<\/p>\n

\n\t\t\t\tLees ook\n\t\t\t<\/p>\n

De James Webb-ruimtetelescoop ziet weer scherp dankzij slimme software<\/p>\n

\"Beelden
\n<\/a><\/p>\n

Volgens Snellen wordt de bestaande technologie op de proef gesteld: \u201eJe loopt bij dit soort kleine planeten echt tegen de grenzen aan van wat de James Webb kan.\u201d Nieuwe doorbraken zullen komen van de volgende generatie telescopen, bijvoorbeeld van de European Extremely Large Telescope in Chili, met een reuzenspiegel van 39 meter breed. Daarmee wordt directe beeldvorming mogelijk: het sterlicht wordt z\u00f3 sterk onderdrukt dat het zwakke licht van een planeet zichtbaar wordt. \u201eMet de ELT kunnen we het sterlicht op de positie van de planeet onderdrukken met een factor duizend of meer\u201d, zegt Snellen. \u201eDat is een enorme sprong voorwaarts.\u201d<\/p>\n

De komende maanden worden beslissend. Zodra de laatste vijftien transits binnen zijn, begint een langdurige analyse. Maar tegen het einde van volgend jaar, verwachten Allen, Espinoza en Glidden, weten we waarschijnlijk of Trappist-1e een atmosfeer heeft \u2013 of dat deze zich voorlopig niet laat zien.<\/p>\n

Hoe het antwoord ook uitpakt, het verandert het vakgebied. Trappist-1e, de kleine wereld die altijd met dezelfde kant naar haar ster gericht staat, is uitgegroeid tot een van de belangrijkste testbanken voor de vraag die astronomen al decennia bezighoudt: hoe vaak komt een wereld zoals de onze eigenlijk voor? Glidden denkt dat het na\u00efef zou zijn te veronderstellen dat leven alleen op aarde is ontstaan. \u201eDe Copernicaanse revolutie leerde ons dat de aarde niet het centrum van het heelal is \u2013 en waarom zou het dan de enige plek zijn waar leven kan ontstaan? Er zijn z\u00f3veel andere werelden. Pas nu beginnen we echt hun bewoonbaarheid te onderzoeken.\u201d<\/p>\n

\t\t\t\t\tSchrijf je in voor de nieuwsbrief NRC Wetenschap<\/p>\n

\n\t\t\t\tOp de hoogte van kleine ontdekkingen, wilde theorie\u00ebn, onverwachte inzichten en alles daar tussenin\n\t\t\t<\/p>\n

Inschrijven
\nUitschrijven<\/p>\n

Geef cadeau<\/p>\n

Deel<\/p>\n

Mail de redactie<\/p>\n

\nNIEUW: Geef dit artikel cadeau
\n\t\t\tAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.\n\t\t<\/p>\n

<\/p>\n

\tWaarom je NRC kan vertrouwen
\n<\/a> <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"\u201eEr zijn twee mogelijke uitkomsten, en beide zijn enorm\u201d, zegt sterrenkundige Natalie Allen in een videogesprek vanaf de…\n","protected":false},"author":2,"featured_media":68420,"comment_status":"","ping_status":"","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[19],"tags":[48,46,47,49,45,50,83,85,86,90,84,89,87,88],"class_list":{"0":"post-68419","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","5":"has-post-thumbnail","7":"category-wetenschap-en-technologie","8":"tag-dutch","9":"tag-nederland","10":"tag-nederlanden","11":"tag-nederlands","12":"tag-netherlands","13":"tag-nl","14":"tag-science","15":"tag-science-and-technology","16":"tag-scienceandtechnology","17":"tag-technologie","18":"tag-technology","19":"tag-wetenschap","20":"tag-wetenschap-en-technologie","21":"tag-wetenschaptechnologie"},"share_on_mastodon":{"url":"https:\/\/pubeurope.com\/@nl\/115625483683404418","error":""},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/68419","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=68419"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/68419\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/wp-json\/wp\/v2\/media\/68420"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=68419"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=68419"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=68419"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}