Censuur, protest, polarisatie. Als iemand me straks op Oudejaarsavond naar mijn piek-ervaringen van 2025 vraagt, mag ik dan nog \u201egewoon\u201d concerten en exposities noemen, of is dat toondoof? Als ik eerlijk ben, werkte kunstbeleving misschien j\u00fa\u00edst dit jaar ook vaak als een persoonlijk antidotum voor de \u2018hypernerveuze samenleving\u2019. Wat lachten de mensen veel op straat in de jaren vijftig! (expo Jean Tinguely<\/a>). Wat bizar dat ze een eeuw geleden in Parijs naaktmodellen onbeschermd lieten menstrueren omdat dat \u201enatuurlijk\u201d was, zoals kunstenares Hanna-Hirsch Pauli in een brief schrijft op de geweldige, aan haar leven en werk gewijde tentoonstelling in Stockholm<\/a>. En wat een moodboost\u00a0 is geniale muziek toch (Bachs Weihnachtsoratorium door het Nederlands Kamerkoor, dinsdagavond). \u201eOnmisbaar voor de mentale kersthygi\u00ebne\u201d, zegt mijn concertgenoot.<\/p>\n \u201eEen essay over 2025? Vraag ChatGPT om hulp\u201d, adviseert mijn jongste dochter (15). \u201eNiet om \u00f3ver te schrijven, dat is meer iets voor scholieren zoals ik. Maar je komt toch vaak op nieuwe idee\u00ebn.\u201d<\/p>\n Ach, waarom niet? ChatGPT heeft dit jaar wel meer bruikbaar advies gegeven \u2013 al ging dat meestal over trivia als koele zomervakantiebestemmingen.<\/p>\n \u201eHoi Chat! Gedraag je als een cultuurjournalist die een essay wil schrijven over de kunstwereld in 2025. Welke elementen mogen niet ontbreken?\u201d<\/p>\n Chat noemt trefzeker een reeks elementen. Geopolitieke en sociale spanning(en). Migratie. Klimaat. Oorlog. Subsidies die steeds meer worden gekoppeld aan waarden als inclusie en maatschappelijke impact. Dekolonisatie van kunstcollecties. Sancties en censuur. AI. Z\u00edjn conclusie is helder:\u00a0\u201eA-politieke kunst is in 2025 onmogelijk, want zelfs weigeren om positie in te nemen is een positie.\u201d \u00a0<\/p>\n Ja, dat is waar. En dat zag je het hele jaar.<\/p>\n DecemberFruitmes<\/p>\n Mijn fruitmes mag niet mee naar binnen bij de geweldige overzichtsexpositie van schilder Gerhard Richter in Parijs. De suppoost van de Fondation Louis Vuitton pakt hem hoffelijk af, plakt er een garderobenummertje aan en geeft hem na afloop weer terug \u2013 in een keurig zakje. Nog een observatie: wie zoekt naar inspiratie voor indrukwekkende brilmonturen (octagonaal!) moet hier zijn. Maar ik ben hier niet voor brilinspiratie, maar om me te laven aan geweldige schilderijen. Toch? Nee, niet uitsluitend. De nasmaak van de expositie<\/a> (*****, een dagtocht meer dan waard) is getrapte bewondering. Allereerst voor Richters ambachtelijke meesterschap. Dat malse, levensechte groene gras in Gr\u00fcnes Feld! Je voelt het vruchtbaar-verzadigd je reuk kriebelen. En hoe tactiel en springlevend is het portret van dochter Betty met haar vlecht en haar capuchonvestje. <\/p>\n Maar het meesterschap is ook instrumenteel, betekenisvol. Voor de fotografische, uitgevaagd-tijdloze portretten die Richter beroemd maakten, maar ook voor een werk als Stadtbild (1968). Als je de museumzaal binnenloopt, zie je de stad. Stap je dichterbij, dan zie je alleen nog verf, strepen, abstractie. Het duurt even voor je de beeltenis weer herkent. Richter bespeelt je geloof in het gelijk van de eigen waarneming. Dat lijkt me een les waar je ook buiten het museum iets aan hebt.<\/p>\n Gerhard Richter, Gudrun, 1987 (CR 633)<\/p>\n Zoom in<\/p>\n NovemberDoodvriezen<\/p>\n Het International Documentary Festival Amsterdam (IDFA) \u2013 grootste documentairefestival ter wereld \u2013 wordt gewonnen door A Fox Under A Pink Moon van de Iraanse documentairemaker Mehrdad Oskouei. Je stapt in de leefwereld van de 16-jarige Afghaanse kunstenares Soraya Akhlaghi \u2013 al heb je niet meteen door dat ze z\u00f3 jong is. Met haar smartphone filmt ze de pogingen om vanuit Iran via Turkije naar Griekenland te vluchten. De vluchtomstandigheden zijn ijzingwekkend: eerst bijna doodvriezen in het bos, daarna met je rugzak tientallen kilometers teruglopen als de vlucht is mislukt. In Teheran wacht echtgenoot Ali, die slaat. \u201eIk praat niet meer, want niemand luisterde\u201d, zegt Soraya. <\/p>\n Kunst is ook haar panacee. \u201eNu teken ik mijn pijn, mijn zorgen, mijn geluk, mijn angsten \u2013 en ik maak er kunst van\u201d, zegt ze. Demonskoppen van papier-mach\u00e9, magische tekeningen met tentakels. En een vosje onder een paarse hemel. Soraya Akhlaghi slaagde er gelukkig uiteindelijk in om te vluchten, ze woont in Berlijn. Maar ondanks die troost blijft de film zwaar wegen. Iran. Gaza. Soedan. Oekra\u00efne. Wat weet je ervan, in je rode pluchen stoeltje in Amsterdam? Wat moet je vinden en wat kun je doen? Een vriend zamelt kerstcadeaus in voor kinderen in Oekra\u00efne. \u00a0De meeste jongetjes vragen een drone.<\/p>\n Still uit \u2018A Fox under a Pink Moon\u2019.<\/p>\n Zoom in<\/p>\n Een concert van pianiste\u00a0 Elisabeth Leonskaja<\/a> in Muziekgebouw Eindhoven wordt geannuleerd, omdat ze met Poetin-vriend en altviolist Joeri Basjmet deze maand \u00f3\u00f3k optreedt voor Russische soldaten. Een logische afzegging, volgens de richtlijn van de Europese concertzalen. Maar op het programma in Moskou stond ook\u00a0 Schuberts suite uit Het Zwanenmeer. En \u201ewanneer het Zwanenmeer klinkt, weet bijna elke Rus wat er bedoeld wordt; het is een aanklacht tegen het Poetin-regime\u201d, lees ik dezelfde week in NRC<\/a>. Weer die vraag. Wat zie je, wat weet je, wat moet je vinden?<\/p>\n Oktober \/ septemberCulturele boycot<\/p>\n Een verhit debat ontbrandt over de culturele boycot van Isra\u00ebl. Meer dan 300 culturele instellingen en ruim 800 kunstenaars uit Nederland en Belgi\u00eb zetten er hun naam onder. Als kunstenaar of kunstinstelling k\u00fan je niet neutraal blijven bij de zeer ernstige schendingen van internationaal recht in Gaza, sinds september door de Verenigde Naties benoemd als genocide, stellen de ondertekenaars<\/a>. Onder wie n\u00ed\u00e9t het Rotterdams Philharmonisch Orkest. Hun chef-dirigent Lahav Shani, tevens chef van het Isra\u00ebl Philharmonic Orchestra, leidde gewoon de geplande concerten \u2013 ook nadat het festival in Gent Shani w\u00e9l heeft afgezegd, omdat \u201emuziek een bron van verbinding en verzoening zou moeten zijn\u201d. Shani pareert dat in de Belgische pers: \u201eZe hebben die uitspraak van alle betekenis ontnomen door van mij te eisen dat ik een politieke verklaring zou afleggen, terwijl ik me al lange tijd en publiekelijk inzet voor vrede en verzoening\u201d, zei hij. En later, op de Isra\u00eblische tv<\/a>: \u201eZe wilden dat ik de \u2018genocide\u2019 zou benoemen. Maar al heb ik kritiek op onze regering, concertpodia in Europa zijn niet de plaats voor mij om te zeggen wat ik vind.\u201d\u00a0<\/p>\n Rapduo Bob Vylan denkt daar in september anders over. De band is omstreden sinds die op Glastonbury met het publiek \u201eDeath to the IDF\u2019 (dood aan het Isra\u00eblische leger) scandeerde\u00a0\u2013 waarop de tournee in de VS werd geannuleerd. Ook in de Amsterdamse popzaal Paradiso wordt het statement door de zaal als \u00e9\u00e9n koor geroepen. De NRC-recensie van het concert signaleert \u201eeen balans tussen entertainment en boodschap\u201d, en oogst daarmee zelf verdeeldheid: boze lezersmails, een paar opzeggingen. Een recensie met vier ballen<\/a> voor een concert met zulke heftige statements, vinden zij onbegrijpelijk. Een recensie was het verkeerde genre voor de beladen avond, oordeelt de NRC-ombudsman later<\/a>. Maar wat langer bijblijft dan de recensie, de nieuwsanalyse<\/a> , de lezersbrieven of de ombudsman is de emotionaliteit van het debat over Vylans uitspraken, die later door het OM niet strafbaar worden bevonden<\/a>.<\/p>\n Je niet gehoord voelen \u2013 dat is 2025 in vier woorden. Een cynicus zou toevoegen: d\u00e1t gevoel deelde dan tenminste iedereen.<\/p>\n De Londense punkband Bob Vylan treedt op in het Nijmeegse poppodium Doornroosje.<\/p>\n Foto ANP<\/p>\n Zoom in<\/p>\n Juli\/AugustusHet Amerikaanse verhaal<\/p>\n De activismezomer van 2025 heeft een lange aanloop. Kneecap, hiphoptrio uit Belfast, trapt hem in de lente af op Coachella door \u201eFuck Israel. Free Palestine!\u201d te roepen. Volgt: Bob Vylan. Op festivals als Into The Great Wide Open, Best Kept Secret, Pinkpop en Lowlands kun je niet om de rode T-shirts heen.<\/p>\n In de VS vaardigt president Trump een decreet uit dat de Smithsonian-musea verplicht stelt \u201einhoudelijke correcties door te voeren en verdeeldheid zaaiende of ideologisch gedreven taal te vervangen door verbindende, historisch accurate en constructieve beschrijvingen [\u2026] en het omarmen van een visie die is geworteld in de kracht, breedte en prestaties van het Amerikaanse verhaal\u201d. Maar wat is \u2018h\u00e9t\u2019 Amerikaanse verhaal? En hoe verhoudt dat zich tot migratie? In het Noord-Franse Roubaix \u2013 een industriestad met veel migranten \u2013 maakt de Nederlandse straatkunstenaar Judith de Leeuw een 42 meter hoge muurschildering van het Vrijheidsbeeld dat de ogen bedekt in schaamte.<\/p>\n Op HBO bekijk ik de documentaire And so it goes over de Amerikaanse singer-songwriter Billy Joel. Joel zegt dat hij \u201ehet nooit leuk heeft gevonden om politiek te worden op het podium\u201d. In een interview<\/a> naar aanleiding van de documentaire legt de zelf ook weer omstreden komiek Bill Maher Joel zijn oude liedje \u2018Angry Young Man\u2019 voor:\u00a0 \u201eI believe I\u2019ve passed the age, of consciousness and righteous rage, I found that just surviving was a noble fight. I once believed in causes too, I had my pointless point of view, and life went on no matter who was wrong or right.\u201d\u00a0 [\u201eIk geloof dat ik de leeftijd van bewustzijn en rechtschapen woede voorbij ben. Ik heb ontdekt dat overleven op zich al een nobele strijd is. Ooit geloofde ook ik in idealen, ik had mijn eigen, zinloze standpunt, en het leven ging gewoon door, ongeacht wie er gelijk of ongelijk had.\u201d]<\/p>\n De tekst voelt actueel, zegt Maher, behalve dan dat je met zo\u2019n stellingname anno 2025 snel wordt weggezet als een\u2026 \u201eBoomer!\u201d, vult Joel aan. En t\u00f3ch wil hij vanuit elk standpunt blijven \u201eproberen ook het andere standpunt te snappen. Waarom denken mensen er zo over?\u201d\u00a0\u00a0<\/p>\n \u2018Rubbing\/Loving, Seoul Home\u2019: de afdruk van het ouderlijk huis van Do Ho Suh, in Tate Modern.<\/p>\n Foto Jai Monaghan<\/p>\n Zoom in<\/p>\n JuniThomas Mann<\/p>\n In Achtung, Europa! \u2013 een verzameling in vertaling heruitgebrachte, opnieuw relevante essays van schrijver Thomas Mann<\/a> (1875-1955 ) van net voor de Tweede Wereldoorlog , lees ik: \u201eEn overigens is de moraal, voor zover zij afbreuk doet aan de spontane\u00efteit en de onschuld van het leven, niet per se de zaak van de kunstenaar.\u201d\u00a0 Maar dat waren de jaren dertig, wij leven nu. In zijn voorwoord schrijft Arnon Grunberg: \u201eInmiddels is de moraal de hoofdschotel van menig kunstenaar en schrijver, de rest is gewoon versiering, maar ook deze tijd zal voorbijgaan.\u201d En verder, zegt hij, kun je maar beter voorbereid zijn. Door Mann te lezen, en je af te vragen \u201ehoe je het gaat\u00a0 doen als de kip zijn ei heeft uitgebroed\u201d.<\/p>\n In Parijs zie ik een overzichtstentoonstelling van kunstenaar David Hockney<\/a> (1937) en blijf lang staan voor Pictures at an Exhibition (2021), een groepsportret van allerlei mensen in een tentoonstellingsruimte. De een is vol aandacht voor de kunst, anderen hebben meer aandacht voor elkaar. De \u00e9\u00e9n leunt, een ander gesticuleert. Van Hockneys registratie van al die verschillende individuen gaat iets zeer liefdevols uit. Ik neem me voor om voortaan ook zo om me heen te kijken. Niet kijken, maar zien.<\/p>\n Mei Grijstinten zijn bedolven<\/p>\n In Rotterdam opent migratiemuseum Fenix<\/a>. Het gebouw met zijn veelbesproken hoogglanzende \u201etornado\u201d heeft de X-factor <\/a> maar de collectie komt wat onsamenhangend over. Kunst gemixt met migratieobjecten; wie zou dit museum een tweede keer bezoeken? Dat vereist ijzersterke tijdelijke tentoonstellingen.<\/p>\n In Tate Modern in\u00a0 Londen zie ik \u2013 over migratie gesproken \u2013 een expo van de Zuid-Koreaanse kunstenaar Do Ho Suh die verpletterende indruk maakt. Op rijstpapier je ouderlijk huis \u2018overtrekken\u2019 of dat huis als 3D-miniatuur uitprinten; het is \u2013 net als bij Gerhard Richter \u2013 de mix van een betekenisvol concept en monnikenwerk dat je omver blaast. \u2019s Avonds trakteer ik mezelf op Romeo and Juliet bij The Royal Ballet. De dans is sensationeel en de muziek heerlijk, maar in mijn hoofd echoot na hoe dirigent Valery Gergjev in 2021 precies deze Prokofjev-muziek in Rotterdam liet klinken<\/a>. Zo intens, \u201eals een slager die een bot klieft\u201d, dat gaan we hier nooit meer beleven. Gergjev heeft zijn keuze voor Rusland gemaakt, de grijstinten van ooit zijn voorgoed bedolven onder Poetins bombardementen. Maar zijn Prokofjev was onvergetelijk.<\/p>\n April\/MaartEuro-trots<\/p>\n Voor de kunstomnivoor is het een rijke lente. De documentaire No Other Land, die een rauw\u00a0 beeld schetst van vernietiging en geweld door IDF en kolonisten op de Westelijke Jordaanoever, wint een Oscar. Tijdens redactievergaderingen zijn Gaza, de VS en de kantelende wereldorde<\/a> \u00a0 een vast onderwerp. Ik vergaap me aan de details in werken van Anselm Kiefer<\/a> in het Van Gogh Museum. Ervaar wellustig taalgenot bij Shakespeares Hamlet <\/a>\u00a0door vader Jacob (rijp, subliem) en zoon Roman Derwig (energiek, aanstekelijk). En wordt tijdens een grootse uitvoering van het Requiem van Verdi<\/a> onder leiding van scheidend NedPhO-chef Lorenzo Viotto \u00a0bevangen door een merkwaardig, niet zo eerder beleefd gevoel van Euro-trots. Ik wil nergens anders zijn dan hier.<\/p>\n Januari \/ februariFrench 75<\/p>\n In Washington treedt Donald Trump aan als president. Op de redactie bekijken we de inauguratie. ,,De gouden eeuw van de VS begint nu\u201d, zegt Trump \u2013 die later daadwerkelijk het Oval Office van gouden ornamenten laat voorzien<\/a>. Trumps MAGA-superlatieven komen niet onverwacht, zijn lompe stompen naar de vorige regering wel. Ik neem me voor dit jaar de Europese omgang met Amerikaanse kunst in de gaten te houden. Gaan we daar anders naar kijken? Is een actiefilm als Rush Hour 4 nog te verteren als je weet dat Trump erbij betrokken was?\u00a0<\/p>\n Maar het voornemen ontsnapt me al in de eerste weken van het jaar. Er is h\u00ed\u00e9r te veel aan de hand. De kunstroof in Assen<\/a>! En dan; de VS zijn zoveel groter dan Trump. De best bekeken film in Nederland zal eind 2025 opnieuw een Amerikaanse actiefilm blijken, maar het is \u2018paranoia-thriller\u2019 One Battle After Another<\/a> van Paul Thomas Anderson. Die gaat \u2013 kortweg \u2013 over de strijd tussen linkse en rechtse extremisten. De film is geen kolfje naar Trumps hand; hij eindigt met hoop voor het overleven van de linkse idealen van de revolutionaire groep French 75.<\/p>\n French 75 is ook de naam van een cocktail, lees ik op internet. Gin, champagne, citroensap en suiker. Ik noteer hem voor Oudejaarsavond, als we met vrienden het jaar doornemen. En proosten op een nieuw.<\/p>\n Correctie (17 december 2025 om 20.04 uur): In een eerdere versie van dit artikel stond dat in het Van Gogh Museum vroeg werk van Anselm Kiefer hing. Dat klopt niet en is hierboven aangepast.<\/p>\n De beste cultuur van 2025 volgens NRC <\/p>\n Geef cadeau<\/p>\n Deel<\/p>\n Mail de redactie<\/p>\n \nNIEUW: Geef dit artikel cadeau![\"Gerhard](\"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/wp-content\/uploads\/2025\/12\/181225CUL_2027214312_richter-2.jpg\")
<\/p>\n![\"Still](\"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/wp-content\/uploads\/2025\/12\/181225CUL_2027214312_docu-Fox-under-a-Pink-moon.jpg\")
<\/p>\n![\"De](\"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/wp-content\/uploads\/2025\/12\/181225CUL_2027214312_Bob-Vylan.jpg\")
<\/p>\n![\"\u2018Rubbing\/Loving,](\"https:\/\/www.europesays.com\/nl\/wp-content\/uploads\/2025\/12\/181225CUL_2027214312_Do-Ho-suh.jpg\")
<\/p>\n
\n\t\t\tAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.\n\t\t<\/p>\n