1. Co to jest zaćmienie Księżyca?

  2. Jak wygląda zaćmienie Księżyca?

  3. Kiedy będzie zaćmienie Księżyca w 2026 roku?

  4. W tym roku w Polsce także częściowe zaćmienie Słońca

Co to jest zaćmienie Księżyca?

Zaćmienie Księżyca jest skutkiem specyficznego ustawienia trzech ciał niebieskich. Ziemia musi znaleźć się dokładnie pomiędzy Słońcem a naszym naturalnym satelitą, tak aby zasłonić światło, które normalnie oświetla jego tarczę. Taki układ jest możliwy wyłącznie w czasie pełni, gdy Księżyc znajduje się po przeciwnej stronie Ziemi niż Słońce. Sama pełnia jednak nie wystarcza – w większości przypadków Księżyc przechodzi nieco powyżej lub poniżej cienia Ziemi i nie dzieje się nic szczególnego. To efekt nachylenia jego orbity, które sprawia, że idealne trafienie w cień planety jest raczej wyjątkiem niż regułą.

Do zaćmienia dochodzi dopiero wtedy, gdy pełnia zbiega się z momentem, w którym Księżyc przecina płaszczyznę orbity Ziemi. Takie okno czasowe otwiera się tylko kilka razy w roku i trwa stosunkowo krótko, dlatego zaćmienia pojawiają się w określonych odstępach, a nie przy każdej pełni. Gdy to okno się zamknie, kolejne pełnie znów mijają bez dodatkowych zjawisk. O tym, czy dane zaćmienie będzie widoczne z Polski, decyduje już prosty czynnik geometryczny: w chwili, gdy Ziemia rzuca cień na Księżyc, musi on znajdować się nad naszym horyzontem. Jeśli zjawisko wypada w środku dnia, obserwacja staje się niemożliwa.

Jak wygląda zaćmienie Księżyca?

Z punktu widzenia obserwatora wyróżnia się trzy podstawowe rodzaje zaćmień Księżyca: półcieniowe, częściowe oraz całkowite, które różnią się skalą i dynamiką zmian na tarczy. Zaćmienie półcieniowe jest najbardziej subtelne – Księżyc nie wchodzi w cień właściwy Ziemi, a jedynie w jej półcień, co skutkuje lekkim spadkiem jasności i kontrastu, często trudnym do zauważenia. W zaćmieniu częściowym cień właściwy zaczyna obejmować tarczę, tworząc czytelny, ciemny fragment, który stopniowo się powiększa. Zaćmienie całkowite jest najbardziej spektakularne, choć wbrew wyobrażeniom części obserwatorów Księżyc nie znika wtedy z nieba – jego tarcza pozostaje widoczna, ale przybiera przygaszoną barwę, od ceglastoczerwonej po brunatną, zależnie od przejrzystości ziemskiej atmosfery i rodzaju zawieszonych w niej pyłów.

Istotną cechą wszystkich zaćmień Księżyca jest sposób ich obserwacji, znacznie prostszy niż w przypadku zaćmień Słońca. Nie są potrzebne filtry ochronne, ponieważ Księżyc nie emituje światła, a jedynie odbija promieniowanie słoneczne. Zjawisko rozgrywa się powoli, zwykle przez kilka godzin, z wyraźnie oddzielonymi fazami. Do podstawowej obserwacji nie potrzebujemy żadnych narzędzi optycznych, jednak lornetka pomaga dostrzec subtelne przejścia tonalne na granicy cienia, a aparat ustawiony na statywie umożliwia dokumentowanie kolejnych etapów i porównanie zmian jasności.

Kiedy będzie zaćmienie Księżyca w 2026 roku?

Pierwsze zaćmienie Księżyca w 2026 roku przypada na 3 marca i będzie miało charakter całkowity, z fazą pełnego zanurzenia tarczy w cieniu Ziemi trwającą niespełna godzinę. Maksimum zjawiska wypada około 11:33 czasu UTC, co w polskich realiach oznacza wczesne popołudnie i całkowity brak widoczności Księżyca nad horyzontem. Zjawisko rozegra się więc poza zasięgiem obserwatorów w Europie Środkowej, a jego przebieg będą mogli śledzić mieszkańcy regionów, gdzie w tym czasie panuje noc lub świt, m.in. w Ameryce Północnej, części Ameryki Południowej oraz w Azji Wschodniej i nad Pacyfikiem.

Drugie zaćmienie Księżyca nastąpi 28 sierpnia 2026 roku i to właśnie ono ma znaczenie dla obserwatorów w Polsce. Będzie to głębokie zaćmienie częściowe, w trakcie którego większość tarczy Księżyca znajdzie się w cieniu właściwym Ziemi. Maksimum zjawiska wypada o 4:12 UTC, czyli około 6:12 czasu letniego w Polsce, co z jednej strony daje realną szansę na obserwację, a z drugiej stawia konkretne ograniczenia. W tym momencie Księżyc będzie bardzo nisko nad horyzontem, a w niektórych regionach może już częściowo lub całkowicie zajść. W praktyce oznacza to, że najkorzystniejsza faza do obserwacji przypadnie kilkadziesiąt minut wcześniej, gdy tarcza wciąż znajduje się nad linią widnokręgu, a powodzenie obserwacji będzie silnie zależne od lokalnych warunków terenowych, czystości horyzontu i przejrzystości porannego powietrza.

W tym roku w Polsce także częściowe zaćmienie Słońca

W 2026 roku będziemy mogli również podziwiać częściowe zasłonięcie tarczy słonecznej, będące skutkiem całkowitego zaćmienia widocznego w wąskim pasie m.in. nad Islandią, Grenlandią i północną Hiszpanią.

Nad Wisłą zjawisko przybierze formę bardzo głębokiej fazy częściowej – w wielu miejscach Księżyc zakryje ponad cztery piąte tarczy. Dokładny przebieg będzie zależny od lokalizacji, ale wspólną cechą pozostanie niskie położenie Słońca nad horyzontem. W Warszawie zjawisko rozpocznie się wieczorem 12 sierpnia, a jego maksimum zobaczymy dopiero o 20:02.

Takie warunki nie zmieniają jednak podstawowej zasady: obserwacja zaćmienia Słońca wymaga bezwzględnej ochrony wzroku. Nawet przy bardzo dużym zasłonięciu tarczy bezpośrednie patrzenie na Słońce bez filtrów jest niebezpieczne. Do obserwacji nadają się wyłącznie certyfikowane okulary lub wizjery spełniające normę ISO 12312-2. Alternatywą pozostaje obserwacja pośrednia, np. poprzez rzut obrazu na jasną powierzchnię, natomiast lornetki i teleskopy wymagają specjalnych filtrów montowanych przed obiektywem.

Kiedy atakuje cię własne ciało. Toczeń i inne choroby autoimmunologiczne© 2025 Associated Press

Masz sugestie, uwagi albo widzisz błąd? Napisz do nas

Zapisz się na geekweekowy newsletter i łap najświeższe newsy ze świata tech, lifehacki, porady i ciekawostki.