Inteligencja jest zapisana w genach, ale nie w jednym miejscu
Inteligencja to bardzo złożona cecha. Obejmuje m.in. zdolność logicznego myślenia, uczenia się, analizowania informacji, wyciągania wniosków i rozwiązywania problemów.
Badania prof. Roberta Plomina z King’s College London wskazują, że zdolności poznawcze należą do cech stosunkowo stabilnych — można je mierzyć już w dzieciństwie, a ich poziom w pewnym stopniu utrzymuje się także w dorosłości i późniejszym wieku.
Znaczenie genów potwierdzają również duże analizy genetyczne. W badaniu opublikowanym w „Nature Genetics” w 2023 r. naukowcy opisali ponad 1200 wariantów DNA powiązanych z funkcjami poznawczymi. Nie są to jednak „geny inteligencji” działające pojedynczo. Każdy z nich ma niewielki wpływ, a dopiero ich łączny efekt może przekładać się na różnice w zdolnościach intelektualnych. Szacuje się, że czynniki genetyczne odpowiadają za ok. 50–80 proc. różnic w IQ między ludźmi.
Zobacz także: Coś tu nie pasuje. Bystrzak od razu widzi te błędy
Dlaczego mówi się, że inteligencję dziedziczymy po matce?
Popularna teoria wskazuje na szczególną rolę chromosomu X. To właśnie na nim znajduje się wiele genów związanych z funkcjonowaniem mózgu. Kobiety mają dwa chromosomy X, a mężczyźni jeden, dlatego matka zawsze przekazuje dziecku chromosom X. Ojciec przekazuje córce chromosom X, a synowi chromosom Y.
Z tego powodu część naukowców uważa, że matczyny wkład genetyczny może mieć istotne znaczenie dla rozwoju zdolności intelektualnych. Badania prowadzone m.in. przez Medical Research Council w Glasgow sugerowały, że kobiety częściej są „nośniczkami” genów powiązanych z inteligencją.
Nie oznacza to jednak, że rola ojca nie ma tu znaczenia. Jego geny również wpływają na rozwój dziecka, w tym na temperament, emocje, motywację, sposób reagowania na stres czy predyspozycje społeczne. A te cechy także mogą wspierać lub utrudniać naukę.
Zobacz także: Nowy przedmiot w szkole. Ma mieć bardziej praktyczny wymiar
Nie ma prostego podziału: mama daje IQ, tata charakter
Choć hasło, że inteligencję dziedziczymy głównie po matce, brzmi „chwytliwie”, rzeczywistość jest bardziej skomplikowana. Zdolności poznawcze są wynikiem działania tysięcy wariantów genetycznych. Każdy z nich ma niewielki wpływ, a dopiero ich suma może przekładać się na określony potencjał.
W badaniach naukowcy zidentyfikowali ponad tysiąc wariantów DNA związanych z funkcjami poznawczymi, IQ i osiągnięciami edukacyjnymi. Żaden z nich nie działa jednak samodzielnie i żaden nie przesądza o tym, że dziecko będzie „geniuszem”.
Środowisko może wzmocnić albo osłabić potencjał
Geny wyznaczają pewien zakres możliwości, ale nie decydują o wszystkim. Ogromne znaczenie ma to, w jakim środowisku dorasta dziecko. Bezpieczna więź z opiekunami, rozmowy, czytanie, zachęcanie do zadawania pytań i wspieranie samodzielności pomagają rozwijać zdolności poznawcze.
Znaczenie mają również warunki w czasie ciąży, dieta matki, zdrowie dziecka, jakość edukacji i dostęp do bodźców rozwijających ciekawość. Dlatego trafne jest stwierdzenie: „DNA jest tylko ramą możliwości”. To, co dziecko zrobi z odziedziczonym potencjałem, zależy od wielu codziennych doświadczeń.
Magdalena Pietras, dziennikarka Wirtualnej Polski
Źródło: Nature Genetics