W latach 2019-2024 Polska nie zapewniła wystarczającej ochrony niektórym siedliskom przyrodniczym – oceniła Najwyższa Izba Kontroli. Głównym zarzutem według NIK są opóźnienia i brak stabilnego finansowania. Ministerstwo Klimatu nie podziela negatywnej oceny Izby.
Z opóźnieniem wyznaczono niemal 98 proc. siedlisk. Opóźnienia wynikały głównie z tego, że projekty, które miały zmienić przepisynie były kierowane do prac legislacyjnych – wskazała NIK.
Z tego powodu obowiązujące terminy zatwierdzania planów zadań ochronnych i planów ochrony dla obszarów Natura 2000 nadal nie są zgodne z wymogami tych dyrektyw – zaznaczyła.
Tworzenie i zarządzanie obszarami Natura 2000 było finansowane przede wszystkim ze środków UE Pieniądze z budżetu państwa stanowiły głównie zabezpieczenie wkładu własnego – zarzuciła.
NIK przeprowadziła kontrolę ws. obszarów Natura 2000
Najwyższa Izba Kontroli (NIK) poinformowała, że prowadzona od 1 stycznia 2019 r. do 30 czerwca 2024 kontrola ws. obszarów Natura 2000 objęła m.in. Ministerstwo Klimatu i Środowiska (MKiŚ), Generalną Dyrekcję Ochrony Środowiska (GDOŚ) oraz dwa parki narodowe.
Izba wyjaśniła, że Natura 2000 to europejska sieć ekologiczna działająca w Polsce od 2004 r. na podstawie ustawy o ochronie przyrody i dwóch unijnych dyrektyw. W ramach pierwszej z nich, tzw. dyrektywy siedliskowej z 1992 r. wyznaczane, aktualizowane i likwidowane są obszary chronione, utworzone ze względu na typy siedlisk przyrodniczych oraz gatunki roślin i zwierząt o znaczeniu priorytetowym. Z kolei tzw. dyrektywa ptasia z 2009 r. reguluje kwestie związane ze specjalną ochroną dzikiego ptactwa.
Na koniec czerwca 2024 r. w Polsce było 1 tys. 13 obszarów chronionych Natura 2000, które stanowiły prawie jedną piątą powierzchni kraju – podano.
NIK: Działania ws. obszarów Natura 2000 niedostateczne i spóźnione
Niedostateczne i spóźnione działania związane z tworzeniem i zarządzaniem obszarami Natura 2000 spowodowały, że w latach 2019-2024 Polska nie zapewniła wystarczającej ochrony niektórym siedliskom przyrodniczym i gatunkom ptaków
– uważa Izba.
Obszary chronione czekały latami na decyzje. Opóźnienia miały trwać nawet 10 lat
Zdaniem NIK w latach objętych kontrolą z opóźnieniem wyznaczono niemal 98 proc. specjalnych obszarów ochrony siedlisk; opóźnienia wynosiły od siedmiu miesięcy do niemal dziesięciu lat.
Opóźnienia te – jak podała Izba – wynikały głównie z tego, że projekty, które miały zmienić przepisy krajowe nie były kierowane do prac legislacyjnych.
Z tego powodu obowiązujące terminy zatwierdzania planów zadań ochronnych (PZO) i planów ochrony (PO) dla siedliskowych i ptasich obszarów Natura 2000 nadal nie są zgodne z wymogami tych dyrektyw
– wskazano.
Główny zarzut NIK dotyczy braku stabilnego finansowania dla obszarów Natura 2000
Główny zarzut NIK dotyczy braku stabilnego finansowania dla tych obszarów. Izba wyjaśniła, że tworzenie i zarządzanie obszarami Natura 2000 było finansowane przede wszystkim ze środków UE (w 67 proc.), których pozyskiwanie odbywało się w cyklach poszczególnych perspektyw finansowych.
Pieniądze z budżetu państwa stanowiły głównie zabezpieczenie wkładu własnego niezbędnego do uzyskania tych środków. Pieniądze na ten cel pochodziły także z budżetów samorządów, Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej (NFOŚiGW) oraz jego wojewódzkich oddziałów (WFOŚIGW).
NIK: Po zakończeniu projektów unijnych nie zapewniono finansowania
Problem pojawiał się po zakończeniu poszczególnych projektów unijnych – zakres działań związanych z tworzeniem, realizacją i nadzorowaniem obszarów Natura 2000 znacząco wówczas spadał, ponieważ nie zaplanowano na ten czas źródeł ich finansowania
– stwierdziła Izba.
Dodała, że mimo iż pieniędzy brakowało, kolejni ministrowie ds. środowiska nie przekazywali Komisji Europejskiej informacji na temat szacunkowej kwoty, którą Wspólnota powinna przeznaczać na współfinansowanie ochrony obszarów o priorytetowym dla niej znaczeniu wyznaczonych w Polsce.
NIK: Ministerstwo klimatu powinno zapewnić stabilne finansowanie działań ws. obszarów Natura 2000
Z tego powodu Izba zawnioskowała do MKiŚ o zapewnienie stabilnego finansowania dla działań dotyczących tych obszarów.
Kontrola Izby wykazała też, że dokumentów planistycznych brakowało dla obszarów Natura 2000, które wchodzą w skład parków narodowych i częściowo wykraczają poza ich granice. Dla każdego parku narodowego tworzony jest Plan Ochrony, który w tej części, która pokrywa się z obszarem Natura 2000, powinien uwzględniać dokumenty planistyczne przygotowane konkretnie dla tego obszaru.
NIK wskazała, że na tworzenie tych dokumentów czekano, aż zostanie zatwierdzony Plan Ochrony dla parku narodowego, do czego dochodziło najczęściej z wieloletnim opóźnieniem.
Plany ochrony parków narodowych opóźnione nawet o 10 lat
Do 20 stycznia 2025 r. nie zostały ustanowione Plany Ochrony dla 10 z 23 parków narodowych, mimo że minister otrzymał projekty 22 dokumentów, a w przypadku jednego PN takiego projektu nie wyegzekwował. Opóźnienie wynosiło od jednego miesiąca do ponad 10 lat
– zauważyła Izba.
NIK skierowała wniosek do MKiŚ oraz GDOŚ o wyeliminowanie praktyki ustanawiania planów zadań ochronnych dla obszaru Natura 2000 wykraczającego poza granice parku narodowego, dopiero po tym, jak zostanie ustanowiony Plan Ochrony dla tego parku.
Ministerstwo Klimatu: Przepisy zapewniają wystarczającą transpozycję dyrektyw siedliskowej i ptasiej
Ministerstwo Klimatu poinformował, że nie podziela negatywnej oceny działań administracji publicznej w okresie objętym kontrolą NIK.
Obowiązujące przepisy zapewniają wystarczającą transpozycję dyrektyw siedliskowej i ptasiej, a część prezentowanych przez NIK ustaleń kontroli nie uwzględnia wyjaśnień, w tym opinii prawnych przekazywanych Izbie w toku postępowania kontrolnego
– wskazał MKiŚ.
Trwają prace legislacyjne nad nowelizacją ustawy o ochronie przyrody
Ministerstwo dodało, że trwają prace legislacyjne nad nowelizacją ustawy o ochronie przyrody; wśród zaproponowanych zmian jest m.in. doprecyzowanie terminów sporządzania dokumentów planistycznych dla obszarów Natura 2000 oraz usprawnienie systemu zarządzania i nadzoru nad tymi obszarami.
W zakresie finansowania działań związanych z funkcjonowaniem sieci Natura 2000 Ministerstwo corocznie występuje do ministra właściwego do spraw finansów o zabezpieczenie środków na realizację zadań GDOŚ oraz regionalnych dyrekcji ochrony środowiska, w tym na przygotowanie i wdrażanie dokumentów planistycznych. Jednak wysokość przyznanych środków uzależniona jest od Ministra Finansów i możliwości budżetu państwa
– podkreślił resort.
Ministerstwo: Ochrona obszarów Natura 2000 wymaga ram prawnych i zasobów finansowych
Wskazał, że skuteczna ochrona obszarów Natura 2000 wymaga stabilnych ram prawnych, odpowiednich zasobów finansowych oraz współpracy administracji rządowej, samorządów i partnerów społecznych.
Działania w tym zakresie były, są i będą podejmowane przez resort środowiska
– zaznaczyło ministerstwo.
NIK zawnioskowała o ograniczenie kosztów opracowań dokumentów planistycznych
Osobny wniosek NIK trafił też do resortu infrastruktury (w zakresie urzędów morskich) oraz GDOŚ. Chodzi o to, by ograniczyć sytuacje, w których koszty opracowania dokumentów planistycznych dla obszarów chronionych są wyższe z powodu ich długotrwałego przygotowywania.
Jako przykład podano dokumenty planistyczne dla 140 obszarów, które zostały opracowane kosztem ponad 11,6 mln zł, ale – według stanu na 12 listopada 2024 r. – nie zostały ustanowione. Może to – w ocenie Izby – generować dodatkowe koszty.
