Referendum zamiast wyborów? Tak Kraków może zmienić Polskę

W Radomiu trwa już zbiórka podpisów za odwołaniem prezydenta Radosława Witkowskiego. Wśród organizatorów akcji referendalnej jest Marek Woch, były kandydat na prezydenta Polski i szef Bezpartyjnych Samorządowców. W rozmowie z naszym portalem przypomina, że referendum w sprawie odwołania włodarza Radomia będzie ważne, jeżeli weźmie w nim udział ok. 37 tys. mieszkańców.

To właśnie przepisy, szczególnie te dotyczące wymaganej frekwencji, budzą największe emocje. Referendum w sprawie odwołania prezydenta miasta, burmistrza lub wójta jest ważne, jeśli weźmie w nim udział co najmniej 3/5 liczby wyborców uczestniczących w wyborach, w których został wybrany, a większość głosujących poprze jego odwołanie. To dlatego tak wiele wątpliwości pojawiło się po referendum krakowskim.

W ostatnich wyborach samorządowych w Krakowie zagłosowało ponad 264 tys. mieszkańców, co oznacza, że do ważności referendum potrzebne było 158 tys. oddanych głosów. Do urn poszli jednak niemal wyłącznie przeciwnicy KO i Miszalskiego. Jego zwolennicy referendum zbojkotowali. Robiąc inaczej podwyższaliby frekwencję, a to działałby na niekorzyść urzędującego prezydenta. W Krakowie bojkot jednak nie pomógł.

Sprawa progu frekwencyjnego wywołuje spore kontrowersje. Dla jednych jest on zbyt niski, dla innych za wysoki. W praktyce w referendach lokalnych biorą udział tylko zwolennicy jednej strony, a głosowanie zamienia się w konfrontację między tymi, którzy idą do lokali wyborczych, a tymi, którzy zostają w domach.

Socjolog dr Jan Śpiewak ze stowarzyszenia Wolne Miasto Warszawa uważa, że w przypadku referendum odwoławczego nie powinno być żadnego progu frekwencyjnego. – Powinno się go znieść całkowicie. Jedna strona walczy o frekwencję, a druga strona o demobilizację. To patologia. Trzeba to odwrócić i sprawić, aby te referenda działały tak, żeby obie strony mobilizowały się i przekonywały do swoich programów – ocenia.

Historia głosowań w Polsce potwierdza jednak, że odwołanie włodarza w referendum jest bardzo trudne i najczęściej kończy się fiaskiem, właśnie z powodu nieosiągnięcia i tak stosunkowo niskiego progu frekwencyjnego. W 2025 roku udało się to w Zabrzu. Po niespełna roku sprawowania funkcji popierana przez KO Agnieszka Rupniewska straciła stanowisko prezydenta miasta. Mieszkańcy zdecydowali o jej odwołaniu w referendum, w którym frekwencja wyniosła zaledwie 25,22 proc. Triumf PiS był jednak krótki, bo w przyspieszonych wyborach ich kandydat nie wszedł nawet do drugiej tury.

Jedno z najgłośniejszych referendów odwoławczych odbyło się w 2013 roku w Warszawie. Choć wyniki głosowania były jednoznaczne, ówczesną prezydent Hannę Gronkiewicz-Waltz uratowała zbyt niska frekwencja, która wyniosła 25,66 proc. przy wymaganym progu 29,07 proc. Z kolei najsłynniejsze udane referendum odbyło się w 2010 roku w Łodzi. Związanego z PiS prezydenta Jerzego Kropiwnickiego odwołano ze stanowiska przy frekwencji niewiele przekraczającej 22 proc.

Sama frekwencja w referendum to jednak nie wszystko, bo najpierw inicjatorzy muszą zebrać odpowiednią liczbę podpisów pod wnioskiem, a to często okazuje się najtrudniejsze. Aby zainicjować referendum w sprawie odwołania wójta, burmistrza lub prezydenta miasta, trzeba zebrać podpisy co najmniej 10 proc. mieszkańców uprawnionych do głosowania w danej gminie. Wynika to z ustawy. W 2025 roku dwukrotnie próbowano odwołać prezydenta Jacka Sutryka, ale w obu przypadkach nie zdołano nawet zwołać referendum. – Przypomnę, że we Wrocławiu nie udało się zebrać podpisów, a przecież Jacek Sutryk był zatrzymany przez CBA i ma zarzuty korupcyjne – komentuje Jan Śpiewak.

W wyborach samorządowych w 2024 roku z Jackiem Sutrykiem rywalizowała posłanka Izabela Bodnar i choć przez chwilę wskazywana była jako faworytka, to ostatecznie przegrała z dotychczasowym prezydentem w drugiej turze głosowania. W rozmowie z naszym portalem Bodnar przekonuje, że referenda powinny być traktowane poważnie przez rządzących. – W bieżącej kadencji zorganizowano 36 takich referendów, ale tylko trzy zakończyły się skutecznie, w tym właśnie referendum w Krakowie. To pokazuje, że mieszkańcy nie sięgają po ten instrument pochopnie, ani pod wpływem chwilowych emocji – ocenia.

Izabela Bodnar podkreśla, że wynik każdego takiego referendum nie jest dziełem przypadku i trzeba ten rezultat uszanować. – Żeby referendum było ważne, konieczna jest mobilizacja społeczna i udział co najmniej 3/5 liczby wyborców uczestniczących w poprzednich wyborach. Jeżeli lokalna społeczność potrafi osiągnąć taki poziom mobilizacji, to jest to wyraźny sygnał, że w mieście narosły emocje i trzeba je skonfrontować. Wynik referendum odwoławczego zawsze jest formą społecznej oceny dotychczasowych rządów. To mieszkańcy najlepiej wiedzą, czy czują się wysłuchani, czy widzą rozwój swojego miasta, czy mają poczucie sprawczości i dialogu z samorządem. Jeżeli większość obywateli decyduje się powiedzieć „dość”, politycy mają obowiązek ten sygnał przyjąć z pokorą i wyciągnąć z niego wnioski – dodaje.

Podobnego zdania jest burmistrz Przasnysza, Łukasz Chrostowski. W jego ocenie obecne przepisy dotyczące wymaganych progów są prawidłowe, a ostateczny wynik takiego głosowania, dzięki konieczności uzyskania wspomnianych 3/5 głosów, oddaje obiektywizm całego procesu. Samorządowiec z Mazowsza zwraca jednak uwagę na inny element prawa, który może wpływać negatywnie na sprawne działanie władz lokalnych. Chodzi o wotum zaufania. – Jest ono czysto polityczne. Jeśli burmistrz nie chce współpracować z radą miejską, która ma większość, to jest to skrzętnie wykorzystywane, aby zastraszyć wójta, burmistrza czy prezydenta. Takie przypadki są praktykowane nawet w naszym lokalnym środowisku. Przynajmniej raz w długiej kadencji są wójtowie i burmistrzowie, którzy tego wotum nie otrzymali. Tak być nie powinno – podkreśla.

Chrostowski przypomina, że istnieje inne narzędzie, które umożliwia rzetelną ocenę pracy rządzących. – Absolutorium jak najbardziej tak. Regionalna Izba Obrachunkowa, czyli eksperci, którzy znają się na tym, jak zarządzać budżetem, mogą taką opinię wydać – zauważa.

Marek Woch z Bezpartyjnych Samorządowców przekonuje, że największym problemem nie są same procedury i przepisy związane z organizacją referendów, ale próby ingerowania w sprawy lokalne przez polityków z ul. Wiejskiej. – Politycy z centrali mieszają się w samorządy, a one, zgodnie z rozdziałem w konstytucji i ustawami, mają się same rządzić. I o to chodzi, a nie o progi referendalne – stwierdza. I dodaje: – Pomieszano rolę parlamentarzystów z rolą wójta. Przyjeżdża poseł i mówi, gdzie w gminie ma być chodnik. On nie ma prawa w to ingerować, a przez czeki i różnego rodzaju instrumenty finansowe narzuca, co ma robić wójt czy burmistrz. Tak nie może być.

Przykład z Krakowa w dużej mierze potwierdza tę obserwację, bo po udanym odwołaniu w referendum Aleksandra Miszalskiego najważniejsi politycy z kraju prężą muskuły i przygotowują się do przyspieszonych wyborów w mieście, traktując je jako poligon eksperymentalny przed starciem w 2027 roku.