„W swojej twórczości Irzykowski silnie wiązał twórczość i krytykę literacką, które były dla niego przenikającymi się rzeczywistościami, częściami jednego procesu tworzenia i poznania” (Natalia Mętrak – Ruda, https://culture.pl).

Karol Irzykowski – poeta, pisarz, dramaturg, krytyk literacki, teatralny i filmowy, a także tłumacz i zapalony szachista – urodził się w powiecie jasielskim na Podkarpaciu. Wywodził się ze zubożałej rodziny szlacheckiej.

Mateusz Chmurski przypomniał, że „Irzykowski był stenografistą. Pracował w sejmie galicyjskim, potem w sejmie II Rzeczpospolitej, zresztą za dość marne pieniądze. Nie było jednak mowy, żeby żył z literatury. Ta perspektywa pojawiła się dopiero w późnych latach 20. oraz w latach 30. wraz z powstaniem Polskiej Akademii Literatury” („Kultura Liberalna”, 2015 r., https://culture.pl).

Karol Irzykowski, fotografia portretowa.Koncern Ilustrowany Kurier Codzienny – Archiwum Ilustracji, https://audiovis.nac.gov.pl

Karol Irzykowski przyszedł na świat 23 I 1873 r. w Błaszkowej (ob. Błażkowa), w folwarku Jasiony (obocznie Jesiony lub Józefówka) w powiecie jasielskim. Został ochrzczony w kościele parafialnym w Brzyskach. Dworek, w którym mieszkali Irzykowscy został rozebrany po II wojnie światowej. W Jasionach pozostały jedynie: aleja, którą powozy zajeżdżały przed ganek, kilka drzew, a także zapamiętane przez pisarza widoki na Liwocz (najwyższe wzniesienie Pogórza Ciężkowickiego) i dolinę Wisłoki.

Rodzicami Karola byli Czesław Irzykowski, h. Ostoja (ok. 1844 – 1908), autor wierszowanych pamiętników oraz Julianna z d. Ławrowska h. Sas (1850 – 1923), córka księdza obrządku greckokatolickiego. Karol miał starszego brata Alfreda Marię i dwie młodsze siostry: Helenę i zmarłą w dzieciństwie Irenę.

Pogarszająca się sytuacja finansowa skłoniła Czesława Irzykowskiego w 1881 r. do sprzedaży rodzinnej posiadłości. Doszło wtedy do rozpadu rodziny. Małżonkowie rozstali się. Czesław przeprowadził się z synami do Brzeżan w obwodzie tarnopolskim na terenie ob. Ukrainy, do domu swej matki Ludwiny Irzykowskiej, a Julianna z córką Heleną (Irena już wtedy nie żyła) – do Lwowa. Ojciec zapisał obu synów do jednej klasy w C. K. Wyższym Gimnazjum w Brzeżanach. Karol miał wtedy osiem i pół roku. Był młodszy od swoich kolegów, musiał nadrabiać zaległości w nauce. W tym czasie pojawiło się u niego jąkanie, z którym zmagać się będzie do końca życia.

Kościół parafialny w Brzyskach, fot. Henryk Bielamowicz Domena Publiczna

Będąc uczniem gimnazjum w Brzeżanach zaczął interesować się literaturą. Otrzymał wtedy od nauczyciela pierwszą pochwałę za dobrze napisane wypracowanie. W tym czasie napisał dwa pierwsze dramaty „Dwaj bracia, czyli zemsta” i „Sobowtór” (utwory te nie zachowały się), wiersze i rymowane historyjki.

Po ukończeniu piątej klasy Karol Irzykowski przeniósł się do Złoczowa, gdzie kontynuował naukę w tamtejszym gimnazjum. Po roku przeprowadził się do matki i siostry do Lwowa; zamieszkał wraz z nimi przy placu Św. Jura 5. Uczęszczał do C. K. Gimnazjum im. Franciszka Józefa. W tym czasie po raz pierwszy zaczął poważnie myśleć o tym, by w przyszłości zająć się literaturą i filozofią. Zapewne z powodu swoich zainteresowań zyskał wtedy w szkole przezwisko „Filozof”. Powstał wtedy jego pierwszy odnotowany wiersz pt. „Do poety” dedykowany Hieronimowi Niegłosowi (ps. „Powstańczyk”).

W 1889 r. Irzykowski zdał egzamin dojrzałości. Jesienią tegoż roku rozpoczął studia germanistyczne na Wydziale Filozoficznym C. K. Uniwersytetu im. Franciszka Józefa we Lwowie. Został wówczas członkiem kółka literackiego oraz Czytelni Akademickiej. Tam zaprzyjaźnił się z przyszłym poetą i krytykiem literackim Emilem Grossem oraz z przyszłym dziennikarzem, prawnikiem i tłumaczem literatury pięknej – Stanisławem Wormelą. Zgodnie z informacją ze strony https://culture.pl należał do koła szachowego działającego w ramach wspomnianej czytelni (wg Słownika Krytyki Literackiej XIX w. należał do klubu szachistów w Kawiarni Wiedeńskiej). W tym okresie zbliżył się do socjalistów, jednak po krótkim czasie „rozczarowało go ich zacofanie” (Wikipedia).

Gimnazjum w Brzeżanach, które w II RP otrzymało imię gen. Rydza – Śmigłego.Koncern Ilustrowany Kurier Codzienny – Archiwum Ilustracji,https://audiovis.nac.gov.pl

W czasie studiów zainteresował się twórczością pisarzy niemieckich, zwłaszcza Christiana Dietricha Grabbego, Heinricha von Kleista i Christiana Friedricha Hebbla. Duży wpływ na ukształtowanie się jego sposobu myślenia wywarł prof. Ryszard Maria Werner. W 1891 r. rozpoczął pisanie dziennika (wzorowanego na „Tagebücher” Ch. F. Hebbla), który z pewnymi przerwami prowadził przez całe życie. W czasie wakacji po II roku studiów zmuszony był do podjęcia pracy zarobkowej. Pracował jako korepetytor synów Eugeniusza Gerarda Festenburga w Brzozowie na Podkarpaciu.

Pogłębiające się kłopoty finansowe uniemożliwiły mu ukończenie studiów. Uzyskał jedynie absolutorium. Podjął wtedy pracę w szkolnictwie (uczył języka niemieckiego w gimnazjum), z czego musiał po pewnym czasie zrezygnować z powodu jąkania. Został sprawozdawcą sądowym i parlamentarnym (w sejmie galicyjskim). Zajął się też dziennikarstwem oraz twórczością literacką.

W 1894 r. debiutował jako poeta wierszem „Wśród nocy” na łamach lwowskiej „Kroniki Społecznej i Literackiej” (wg https://nplp.pl „Kroniki Społecznej i Politycznej”). Rok później w „Czasopiśmie Akademickim” opublikował nowelę „Diurnista”.

Wkrótce nawiązał współpracę z lwowskim „Przeglądem Politycznym, Społecznym i Literackim”. Zamieszczał w nim – początkowo anonimowo – „recenzje literackie i teatralne (często cenzurowane i zmieniane przez redaktora naczelnego Ludwika Masłowskiego), wiersze, sprawozdania sądowe i parlamentarne, notki z odczytów” (https://nplp.pl). W 1897 r. napisał swój pierwszy dramat pt. „Zwycięstwo”.

Stary budynek Uniwersytetu we Lwowie z 1851 r., wykorzystywany do dziś. Obok kościół św. Mikołaja. Domena Publiczna

Pod koniec lat 90. brał udział w spotkaniach literackich, które odbywały się co niedzielę w domu poety i tłumacza Stanisława Barącza. W 1896 r. na łamach „Monitora” opublikował manifest literacki „Czym jest Horla?”; zaprezentowane w nim rozważania zawarł w swej pierwszej powieści pt. „Pałuba. Sny Marii Dunin” (wyd. 1903 r.).

Określał ją mianem „powieści z przypisami”, tłumacząc, że znajdują się w niej jednocześnie „1) fakta; 2) zdania, teorie, jakie o tych faktach mają działające osoby; 3) dialektyka samych faktów, tj. różne inne możliwe sposoby pojmowania ich, których osoby działające nie uwzględniły, tudzież wnioski stąd wysnute; 4) co ja, jako autor, sądzę o każdym z poprzednich trzech punktów; 5) tło moich zapatrywań filozoficznych i estetycznych, bez którego nie można zrozumieć >Pałuby< tak, jak chcę, żeby ją zrozumiano” (https://culture.pl).

Natalia Mętrak – Ruda tłumaczy, że „powieść, rozgrywająca się jednocześnie w warstwie zdarzeń i refleksji o zdarzeniach, zawierając analizy procesów poznawczych człowieka, roli nieświadomości i marzeń sennych, antycypowała myśl Zygmunta Freuda” . Dzieło to składa się z następujących części: noweli „Sny Marii Dunin”, głównego tekstu czyli powieści „Pałuba” (Studium biograficznego), komentarzy autorskich „Uwagi do Pałuby”, autointerpretacji „Wyjaśnienie snów Marii Dunin i związek ich z Pałubą” oraz komentarza autorskiego „Szaniec Pałuby”.

Rok po „Pałubie” ukazały się „Nowele” („z których część utrzymana jest w mrocznym, gotyckim klimacie utworów E. T. A. Hoffmana czy Edgara Allana Poe”), w kolejnych latach: „Wiersze i dramaty” 1907 r., sztuka „Dobrodziej złodziei. Komedia w 5 aktach” (wspólnie z Henrykiem Mohortem) 1907 r., monografia „Fryderyk Hebbel jako poeta konieczności” 1907 r.

Panorama Lwowa, lata 1939 – 1945. Wydawnictwo Prasowe Kraków – Warszawa, https://audiovis.nac.gov.pl

Irzykowski współpracował z wieloma czasopismami np. z „Głosem”, „Prawdą”, „Naszym Krajem”, „Widnokręgami”, „Gazetą Wieczorną”. Spośród artykułów, które opublikował w prasie w pierwszej dekadzie XX w. na uwagę zasługują: „Włażą w swoje korzenie!” („Prawda” 1907 r.) i „Walka z mechanizmem” („Prawda” 1908 r.), w których krytykował „umysłowość typową dla narodowej demokracji i literackie nawiązania do pierwotnych, lecz stereotypowo rozumianych źródeł kultury współczesnej”; „Dwie rewolucje” („Nasz Kraj” 1908 r. ) i „ Niezrozumialcy (Teoria niezrozumiałości o ile można zrozumiale wyłożona)” („Nasz Kraj” 1908 r.), „w których odrzucał wtórność początkowo oryginalnej (bo niezależnej od misji dydaktycznych, cenzury obyczajowej i obcych wzorów) literackiej Młodej Polski, sugerując, że typ żołnierza powinien zostać współcześnie zastąpiony typem robotnika” (https://nplp.pl).

Zbiorcze wydanie jego artykułów prasowych pt. „Czyn i słowo. Glossy sceptyka” ukazało się w 1913 r. we Lwowie. Było krytycznym podsumowaniem epoki młodopolskiej; świadectwem „pacyfizmu i kiełkującego klerkizmu – światopoglądu, sprzeciwiającego się dominacji uczuć i intuicji w kulturze, stawiającego na wartość poznawczą i intelektualną literatury, obronę wartości uniwersalnych oraz indywidualizm niezaangażowany w aktywizm polityczny, lecz prowokacyjny wobec uświęconych kanonów i szablonów” (https://nplp.pl).

W 1908 r. pisarz przeniósł się do Krakowa, gdzie od kilku lat mieszkała jego matka. Został tam korespondentem w Cesarsko – Królewskim Biurze Korespondencyjnym. W latach 1910 – 1917 pracował również w redakcji krakowskiego dziennika „Nowa Reforma” (będącym od 1912 r. organem prasowym Polskiego Towarzystwa Demokratycznego, w czasie I wojny światowej związanym z Naczelnym Komitetem Narodowym).

Zjazd literatów z okazji 25. rocznicy śmierci Stanisława Wyspiańskiego listopad 1932 r. Karol Irzykowski stoi pierwszy z lewej. Obok niego Juliusz Kaden – Bandrowski, Wanda Melcer – Rutkowska – Sztekkerowa i Emil Zegadłowicz. Koncern Ilustrowany Kurier Codzienny – Archiwum Ilustracji,https://audiovis.nac.gov.pl

W 1908 r. wraz z Ostapem Ortwinem wydał broszurę „Lemiesz i szpada przed sądem publicznym”, w której obaj stanęli w obronie publicysty i krytyka literackiego, Stanisława Brzozowskiego, oskarżonego o współpracę z Ochraną – tajną carską policją. Zarzut szpiegostwa na rzecz Rosji postawił Brzozowskiemu rosyjski publicysta, zarazem działacz rewolucyjny Władimir Burcew w artykule pt. „Szpieg”, który ukazał się na łamach pisma „Naprzód”. W rzeczywistości sprawa ta pozostała nierozstrzygnięta.

Należy wyjaśnić, że Karol Irzykowski znał osobiście Stanisława Brzozowskiego. Poznał go w 1905 r. we Lwowie. Stenografował jego wykłady z cyklu „Światopogląd pracy i swobody”.

W 1908 r. opublikował własne tłumaczenie dramatu „Judyta” Ch. F. Hebbla (prapremiera sztuki miała miejsce 25 IX 1909 r. w Teatrze Miejskim w Krakowie), trzy lata później – wybór „Dzienników” Hebbla. W tym czasie bywał często we Lwowie, gdzie nadal stenografował sesje sejmu galicyjskiego. Uczestniczył też w odbywających się w Kawiarni Szkockiej spotkaniach członków Koła Konstrukcjonalistów (założonego w 1911 r.), zafascynowanych tak jak on, empiriokrytycyzmem.

Główną tezą programu tegoż nurtu było „podanie jasnych kryteriów rozróżnienia wiedzy naukowej i nienaukowej i odrzucenie jako nienaukowych wszelkich rozważań metafizycznych, tj. nie opartych na doświadczeniu. Empiriokrytycyzm usiłował znieść przeciwstawności idealizmu i materializmu, wysuwając teorię o psychologicznej naturze wrażeń (tzw. teorię czystego doświadczenia), do których sprowadzał całą rzeczywistość (stanowiącą sumę elementów naturalnych, tj. danych zmysłowych)” (Wikipedia).

Pałac Tyszkiewiczów w Warszawie – siedziba Polskiej Akademii Literatury

W kwietniu 1910 r. Karol Irzykowski ożenił się z Marią Antoniną Gnoińską. Ceremonia odbyła się w kościele ewangelickim we Lwowie (pisarz bowiem wcześniej wystąpił z kościoła katolickiego). Małżonkowie doczekali się trzech córek: Barbary (1910 – 1916), Zofii (1916 – 2003) i Anny (1921 – 1995). Rok po śmierci najstarszej córki, z myślą o niej napisał dramat pt. „Człowiek z pożaru”.

W czasie I wojny światowej reprezentował orientację austriacko – niemiecką (antyrosyjską), której głównym twórcą był Józef Piłsudski. Tj. popierał dążenie do odzyskania niepodległości w oparciu o państwa centralne. Był jednak zdystansowany do idei utworzenia Legionów, gdyż obawiał się płytkiej „bohaterszczyzny”. W drugim roku wojny „złagodził ton w artykule >Casus conscientiae< („Nowa Reforma” 1915, nr 366); swoje stanowisko podsumował po latach w publikacji „Jubileusz mojego grzechu” („Pion” 1938, nr 11)” (https://nplp.pl).

W odrodzonej Polsce zamieszkał w Warszawie. Przez pięć lat (do momentu uzyskania samodzielnego mieszkania) mieszkał w stolicy sam – żona z córkami pozostała w Krakowie. Został kierownikiem biura stenograficzno – sprawozdawczego Sejmu. Zajmował się pracą literacką, współpracował z wieloma czasopismami „o różnorodnym charakterze i faworyzującymi odmienne frakcje polityczne”, np. „Skamandrem”, „Wiadomościami Literackimi”, z prawicowymi pismami „Prosto z Mostu” i „Zet”.

Był recenzentem teatralnym w „Robotniku”, będącym organem prasowym PPS. Czując się tam lekceważonym i niedocenianym w latach 30. zakończył współpracę z redakcją tego pisma. Przeszedł do sanacyjnego „Pionu”. W tym czasie krótko współpracował z „efemerycznym antysanacyjnym i niezależnego w założeniach” pismem „Europa”. Od 1934 r. w „Roczniku Literackim” prowadził dział dramatu.

Tablica upamiętniająca otwarcie kawiarni poetów „Pod Pikadorem”. Warszawa ul. Nowy Świat 57

Uczestniczył w wieczorach skamandrytów w kawiarni „Pod Pikadorem”. W 1924 r. w swej publikacji pt. „Dziesiąta Muza. Zagadnienia estetyczne kina” przedstawił nowatorskie uwagi o filmie (dotyczyły one głównie kina niemego). Jak zauważyła Natalia Mętrak – Ruda była to „książka pionierska nie tylko w piśmiennictwie polskim, bo skupiająca się na analizie nowego, filmowego medium, którego język i estetykę uznaje autor za odrębną i swoistą. Z książki tej pochodzi słynna definicja: kino >jest to widzialność obcowania człowieka z materią<”.

Pisarz brał udział w licznych dyskusjach literackich. Polemizował z Witkacym i „Krakowską Awangardą” („Walka o treść. Studium z literackiej teorii poznania”, 1929 r.), z Leonem Chwistkiem – z jego teorią wielości rzeczywistości, a także z Tadeuszem Boyem – Żeleńskim (pamflet ”Bieniaminek. Rzecz o Tadeuszu Boyu – Żeleńskim”, „Wiadomości Literackie” 1933 r.).

Boy – Żeleński, którego twórczość została wyszydzona przez Irzykowskiego, na łamach tegoż pisma odparł atak, przedstawił swój punkt widzenia. Redakcja nie wyraziła zgody, by Irzykowski mógł ustosunkować się do argumentów Boya – Żeleńskiego, dlatego urażony zerwał z nią współpracę.

W latach 20. zabrał głos w dyskusji dotyczącej utworzenia instytucji, która miałaby reprezentować środowisko polskich twórców literatury. Pierwszy projekt powołania takiej instytucji – „Akademii Literatury Polskiej” – przedstawił już w 1918 r. Stefan Żeromski. Irzykowski jako jeden z nielicznych opowiadał się za formą bardziej demokratyczną – Izbą Literacką. Swoje uwagi przedstawił w artykule „Wypaczenie idei Żeromskiego – Akademia Literatury czy Izba Literacka?”, opublikowanym w 1928 r. na łamach „Robotnika”.

Jego projekt nie zyskał jednak większego poparcia. Polska Akademia Literatury została powołana pod auspicjami Straży Piśmiennictwa Polskiego, rozporządzeniem Rady Ministrów RP z 29 września 1933 r.

Jury „nagrody młodych” 1934 roku przyznaje Jalu Kurkowi, od lewej siedzą: Wacław Berent, Juliusz Kleiner, Leopold Staff, Wacław Sieroszewski, Juliusz Kaden-Bandrowski, Piotr Choynowski, Wincenty Rzymowski, Tadeusz Zieliński, Jerzy Szaniawski, Tadeusz Żeleński, Zofia Nałkowska, Karol Irzykowski, Bolesław Leśmian i Zenon Przesmycki (tyłem). Koncern Ilustrowany Kurier Codzienny – Archiwum Ilustracji, https://audiovis.nac.gov.pl

Irzykowski mimo przegranej przyjął członkostwo w PAL tłumacząc swą decyzję „chęcią reformowania i ulepszania od wewnątrz instytucji, wobec której był zdystansowany” (https://nplp.pl). W tym samym roku „za zasługi na polu krytyki literackiej i literatury” został odznaczony przez Prezydenta Ignacego Mościckiego Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski.

W czasie Zjazdu Literatów Polskich odbywającego się w Krakowie w dniach 28 – 29 XI 1932 r. pisarz wyraził swój kategoryczny sprzeciw wobec wysłania depeszy hołdowniczej do Prezydenta Ignacego Mościckiego i Marszałka Józefa Piłsudskiego w związku z procesem brzeskim. Proces ten toczył się przed Sądem Okręgowym w Warszawie w latach 1931 – 1932. Doprowadził do aresztowania, a następnie skazania jedenastu polityków (w tym Wincentego Witosa) z partii opozycyjnych. Za swą postawę Irzykowski został ukarany przeniesieniem w 1933 r. na wcześniejszą, zmniejszoną do 60 % emeryturę. Aby utrzymać rodzinę, zmuszony był dorabiać dodatkową pracą dziennikarską. Pojął współpracę z Polskim Radiem.

W połowie lat 30. zbliżył się na krótko do katolickiego środowiska „Verbum” prowadzonego przez ks. Władysława Korniłowicza. W dwudziestoleciu międzywojennym ukazały się jego następujące publikacje: studium psychologiczne „Prolegomena do charakterologii” (1924 r.), szkice „Słoń wśród porcelany” (Towarzystwo Wydawnicze „Rój” 1934 r.), „Lżejszy kaliber. Szkice – próby dna – Aforyzmy” 1936 r.

Członkowie Polskiej Akademii Literatury. Siedzą za stołem prezydialnym od prawej: Wacław Sieroszewski, Leopold Staff, Tadeusz Żeleński, Tadeusz Zieliński, Karol Irzykowski, Jerzy Szaniawski. 8 XI 1935 r. Koncern Ilustrowany Kurier Codzienny – Archiwum Ilustracji, https://audiovis.nac.gov.pl

Pisarz był zapalonym szachistą. W latach 1895 – 1914 należał do czołówki polskich szachistów. Począwszy od 1908 r. był członkiem Krakowskiego Klubu Szachistów. W 1939 r. został wybrany do Rady Naczelnej Polskiego Związku Szachowego. W czasie II wojny światowej współorganizował konspiracyjny turniej szachowy. Akcja jego dramatu pt. „Zwycięstwo” z 1897 r. rozgrywa się na szachownicy. W 1921 r. napisał esej, w którym wyraził wiele oryginalnych poglądów na temat rozwoju szachów.

W 1939 r. Karol Irzykowski mieszkał w Kolonii Staszica w dzielnicy Ochota. W przeddzień kapitulacji Warszawy osiedle to – zapewne z powodu znajdującego się w pobliżu dużego kompleksu budynków wojskowych – zostało zbombardowane. Mieszkanie pisarza doszczętnie spłonęło. Przepadł zgromadzony przez niego cenny księgozbiór oraz dokumentacja literacka.

W czasie II wojny światowej Irzykowski brał udział w podziemnym życiu kulturalnym. Jego źródłem utrzymania były wykłady poświęcone stenografii polskiej i niemieckiej. Pracował nad powieścią pt. „Wyspa”, która niemal w całości spłonęła w czasie Powstania Warszawskiego. Zachowały się tylko jej fragmenty i notatki autora, opublikowane po wojnie w t. 4 jego „Pism zebranych”. Zniszczeniu uległ także rękopis „Zarysu dziejów literatury polskiej XX – lecia”; zachował się jedynie konspekt.

Siedziba Polskiego Radia w dwudziestoleciu międzywojennym przy ul. Zielnej 2. Koncern Ilustrowany Kurier Codzienny – Archiwum Ilustracji, https://audiovis.nac.gov.pl

Rękopisy dzieł Karola Irzykowskiego schowane przez niego w piwnicy, po wybuchu Powstania w 1944 r. zostały spalone przez własowców, czyli członków Rosyjskiej Armii Wyzwoleńczej (utworzonej w 1942 r. przez Niemców z radzieckich jeńców wojennych).

W nocy z 9 na 10 sierpnia 1944 r. Irzykowski próbował przedostać się do zamieszkałej w Śródmieściu córki Zofii. Został wtedy ranny w podudzie. Niemieccy żołnierze przenieśli go do szpitala polowego na Okęciu. Stamtąd trafił do prowizorycznego szpitala polowego w Milanówku (który mieścił się w willi „Perełka”), a następnie do szpitala w Żyrardowie. W międzyczasie rana uległa zakażeniu, wytworzył się ropny stan zapalny w postaci czyraka.

Pisarz mimo pogarszającego się stanu zdrowia nie przyjął antybiotyku, który dostarczyła mu córka, a który mógł mu uratować życie. Zrezygnował z leczenia pod presją lekarza sugerującego, że „pierwszeństwo mają ranni żołnierze”. Zmarł w szpitalu z powodu posocznicy 2 XI 1944 r. Cztery dni później został pochowany na cmentarzu w Żyrardowie. Po wojnie Związek Literatów Polskich ufundował mu pomnik nagrobny. Staraniem córek pisarza na początku lat 80. jego szczątki zostały ekshumowane i przeniesione na Cmentarz Rakowicki w Krakowie. Złożono je tam w rodzinnym grobie.

Kolonia Staszica w Warszawie w dwudziestoleciu międzywojennym. Fot. Henryk Poddębski. Biblioteka Cyfrowa Polona

Pośmiertnie wydano następujące utwory Karola Irzykowskiego:

„Notatki z życia, obserwacje, motywy” (1964 r.) – fragmenty dzienników Karola Irzykowskiego, ze wstępem Stefana Kisielewskiego
„Spod ciemnej gwiazdy. Wybór nowel” opracowanie i wstęp Janusz Wilhelmi, 1958 r.
„Recenzje teatralne”, wybór i opracowanie Janusz Szpotański, przypisy Barbara Winklowa, 1965 r
„Myśli”, wybór i wstęp Ludwik Bohdan Grzeniewski, 1974 r.
„Aforyzmy”, wybór i wstęp Stefan Lichański, 1975 r.
„Wybór pism krytycznoliterackich”, oprac. Wojciech Głowala, Biblioteka Narodowa, 1975 r.
„Pisma”, wstęp i redakcja Andrzej Lam, w latach 1976 – 2001 r. ukazało się 19 tomów. W ramach tej edycji opublikowano m. in. pisma rozproszone, pisma teatralne, dzienniki oraz spuściznę rękopiśmienną. Edycję uzupełnia trzytomowa monografia „Karol Irzykowski. Życie i twórczość” autorstwa Barbary Winklowej.

W 1980 r. Karol Irzykowski został patronem ulicy w warszawskiej dzielnicy Bemowo. W latach 90. na fasadzie kamienicy przy ul. Filtrowej 75, w której mieszkał w czasie II wojny światowej odsłonięto tablicę pamiątkową.

Tablica upamiętniająca Karola Irzykowskiego odsłonięta w latach 80. przy ul. Filtrowej 75 w Warszawie

W 1981 r. powstało Studio Filmowe im. Karola Irzykowskiego, utworzone z inicjatywy absolwentów PWSFTViT w Łodzi. Istniało do 2005 r.

Wspomnienie o Karolu Irzykowskim napisałam korzystając z:

https://culture.pl/pl „Karol Irzykowski”, Natalia Mętrak – Ruda 2017 r.
https://nplp.pl/artykul/irzykowski-karol/ Nowa Panorama Literatury. Słownik Krytyki literackiej XIX w.
„Leksykonu prozaików” pod red. Janusza Termera
Wikipedii
https://audiovis.nac.gov.pl

Maria Sadurska