Lata 90. XX w. to okres burzliwych zmian społecznych, gospodarczych, ale też technologicznych. Po dziesięcioleciach ograniczonego dostępu do sprzętu z zachodu w 1990 r. zniesiono ograniczenia COCOM, co doprowadziło do wybuchu prawdziwego boomu na komputery. Jak grzyby po deszczu pojawiały się kolejne firmy specjalizujące się w sprzedaży minikomputerów 8- i 16-bitowych, a następnie pecetów. Kwitł handel na giełdach komputerowych, które dla większości osób zainteresowanych zakupem nowego urządzenia były właściwie pierwszym wyborem.

Klimat giełd komputerowych i wszechobecna drożyzna

Szczególnie znana i kultowa już była giełda przy ul. Grzybowskiej w Warszawie, na której można było znaleźć prawdziwe perełki. Była nie tylko miejscem zakupu, ale też centrum wymiany wiedzy: tam można się było dowiedzieć, czy dana gra „pójdzie” na posiadanej karcie graficznej, ile pamięci RAM naprawdę potrzeba i czy warto dopłacić do większego dysku.

Nowe i używane komputery Atari, Commodore czy Amiga, pirackie gry i nielegalnie kopiowane programy znajdowały się właściwie na każdym większym straganie. Nikogo w tamtym czasie nie interesowały prawa autorskie, nikt nie krył się z tym, że za stosunkowo niewielką opłatą może skopiować na dyskietkę wybrane przez siebie oprogramowanie.

90te 950x95

Jak czytamy w styczniowym numerze magazynu „PC World Komputer” z 1993 r., polski rynek komputerowy był warty ok. 300 mln dol., z czego tylko 20 mln dol. przypadało na oprogramowanie. Oznacza to, że Polacy kupowali komputery, ale nie byli skorzy do płacenia za oficjalne licencje aplikacji, kierując się w stronę „piratów”. Sporo sprzętu przywożono z Niemiec i Austrii, w których od lat istniała rozwinięta sieć dystrybucji amerykańskich i brytyjskich komputerów.

Fragment artykułu Kradzione Dusze z PC World Komputer 1/93

Internet Archive

Fragment artykułu Kradzione Dusze z PC World Komputer 1/93

Brak internetu i sklepów internetowych wymuszał na entuzjastach poszukiwanie sprzętu na wspomnianych giełdach, ale równie mocno trzymały się ogłoszenia i reklamy w prasie branżowej. To za ich pomocą reklamowały się sklepy komputerowe, czasem też zwykli użytkownicy, którzy oferowali tam nawet wymianę czy przegrywanie gier na dyskietki. W latach 90. XX w. bardzo popularne były zestawienia cen w różnych sklepach publikowane choćby w miesięczniku „Bajtek”, a później też w innych periodykach. To właśnie te dane pokazują, jakim dobrem luksusowym były wtedy komputery.

Komputery za kilkanaście miesięcznych pensji

Weźmy na przykład numer „Bajtka” z początku 1990 r. Możemy w nim przeczytać, że za Amigę 500 trzeba było zapłacić od 2 mln 300 tys. do prawie 3 mln zł, Commodore 64 kosztował 900 tys. zł, a za Atari 800 XL trzeba było zapłacić 700 tys. zł. Tak sytuacja wyglądała w styczniu i lutym.

Ceny komputerów w czasopiśmie Bajtek 1-2/90 - (Kliknij by otworzyć w nowym oknie)

Internet Archive

Ceny komputerów w czasopiśmie Bajtek 1-2/90 – (Kliknij by otworzyć w nowym oknie)

Gdy jednak przyjrzymy się zestawieniu z lata tego samego roku, to tam kwoty są już znacznie wyższe. Amiga 500 kosztuje 5 mln 900 tys. zł, C64 do 1 mln 750 tys. zł, a Atari 800 XL 1,1 mln zł.

Ceny komputerów w czasopiśmie Bajtek 7-8/90 - (Kliknij by otworzyć w nowym oknie)

Internet Archive

Ceny komputerów w czasopiśmie Bajtek 7-8/90 – (Kliknij by otworzyć w nowym oknie)

Problemem stała się galopująca inflacja, która jest cechą charakterystyczną pierwszej połowy lat 90. XX w. w Polsce. Miliony, a następnie dziesiątki milionów zł na cennikach robiły wrażenie, szczególnie że pensje były śmiesznie niskie. Dla wspomnianego 1990 r. przeciętne wynagrodzenie wynosiło zaledwie 1 mln 30 tys. zł miesięcznie, co po denominacji w 1995 r. odpowiadałoby 103 nowym złotym. Większość Polaków musiała w tamtym czasie zbierać co najmniej kilka miesięcy, by kupić nawet najtańszy komputer i w ogóle przeżyć za swoją pensję. A trzeba dodać, że zestawy z monitorami, kartami dźwiękowymi, stacjami dyskietek czy drukarkami były jeszcze droższe i czasem nawet roczny dochód nie był w stanie pokryć takich wydatków.

PC wypiera Amigę i Atari

Z czasem Amigi i Atari zaczęły tracić na znaczeniu, a zainteresowanie polskich klientów zaczęły zdobywać komputery PC, najpierw na niemłodej już platformie Intel 386, a następnie trochę nowocześniejszej 486. W połowie 1993 r. za PC 386 z kartą SVGA trzeba było zapłacić ok. 20 mln zł, a podobny pecet 486 kosztował nawet 31 mln zł. Do tego trzeba było doliczyć takie dodatki jak monitor (od 1,5 do 6 mln zł), myszkę (400 tys. zł), stację dysków (ok. 2 mln zł) czy drukarkę kosztującą od 1,7 mln do nawet 41 mln zł za konstrukcje laserowe. W tym czasie średnie wynagrodzenie wynosiło niespełna 4 mln zł, więc jak łatwo policzyć, komputer z procesorem Intela z poprzedniego wieku można było kupić po 5 miesiącach odkładania całej swojej pensji. Drukarka laserowa za 10 średnich pensji to z dzisiejszej perspektywy zupełny absurd.

Ceny komputerów w 1993 r.

Internet Archive

Ceny komputerów w 1993 r.

Oczywiście z czasem sytuacja zaczęła się poprawiać, choć należy zaznaczyć, że od momentu denominacji w 1995 r. nadal kupno komputera wymagało wydania kilku średnich pensji, a dodatkowym problemem stał się sam rozwój sprzętu. Ten następował w tak szybkim tempie, że zestaw kupiony na początku roku mógł być już przestarzały na końcu tego samego roku. W drugiej połowie lat 90. XX w. nastąpił prawdziwy boom na komputery osobiste z procesorami Intel Pentium. Te przejmowały rynek w błyskawicznym tempie, a duży wpływ na to miały m.in. reklamy PC pojawiające się już nie tylko w czasopismach, ale i w telewizji.

Większość takich materiałów przedstawiała komputery albo jako profesjonalny sprzęt do pracy, albo idealne urządzenie do nauki. W międzyczasie coraz chętniej promowano koncepcję grania w gry na komputerze, co w dużej mierze popularyzowały mnożące się jak grzyby po deszczu magazyny growe. Trzeba jednak zaznaczyć, że kupno komputerów w latach 90. XX w. często traktowano jako inwestycję. Tak przynajmniej wydanie kilku wypłat na peceta tłumaczyli sobie rodzice, którzy liczyli, że ich dzieci zdobędą w ten sposób umiejętności obsługi komputera i aplikacji przydatne w edukacji i później w karierze zawodowej. Liczyli się oczywiście z tym, że ich pociechy będą przede wszystkim grać na komputerze.

W latach 90. XX w. w Polsce powstawały (i niestety upadały) prawdziwe imperia komputerowe. Doskonałym przykładem jest firma Optimus, czyli polski producent komputerów dostarczający swoje zestawy do większości firm, urzędów i banków w naszym kraju. W szczytowym okresie prosperity przedsiębiorstwo Romana Kluski miało w garści ponad 50 proc. udziałów w rynku. Ciekawostką jest, że firma Optimus odpowiada za powstanie portalu internetowego Onet, który jest liderem rynku do dzisiaj. Konkurować z Optimusem próbowały takie marki jak ADAX i Vobis — wiele starszych zestawów dostępnych dzisiaj na portalach aukcyjnych to właśnie produkty którychś z wymienionych podmiotów.

Komputer coraz częściej w domu Kowalskiego

Im bliżej przełomu tysiąclecia, tym większa dostępność komputerów w domach, firmach czy jednostkach użyteczności publicznej. Pecety stawały się coraz bardziej przystępne, a ich ceny znośne, choć nadal odkładanie na tego typu zakup czy skorzystanie z płatności ratalnej było wymogiem dla większości Polaków. Posłużmy się danymi, które znajdziemy w historycznie pierwszym numerze „Komputer Świata” z października 1998 r. Akurat w tym wydaniu znalazł się test komputerów osobistych w budżecie do 4000 zł, przy czym mowa o pełnych zestawach, wliczając w to również monitor i akcesoria — tak bowiem wtedy zwykle sprzedawano „gotowce”.

Test komputerów w Komputer Świat z 1998 r.

Komputer Świat

Test komputerów w Komputer Świat z 1998 r.

Przeciętny komputer z Pentium MMX, 32 MB pamięci RAM, dyskiem 2 GB kosztował ponad trzy średnie krajowe (przeciętne wynagrodzenie w Polsce wynosiło 1239,49 zł), czyli już znacznie lepiej niż 3-4 lata wcześniej. Jeszcze droższe były laptopy, kosztujące często ponad 6 tys. zł, a oferujące naprawdę tragiczną specyfikację.

Dla porównania dzisiaj przeciętne wynagrodzenie netto to ok. 6400–6900 zł. W tej kwocie możemy przebierać w ofercie komputerów, nawet uwzględniając absurdalne ceny podzespołów związane z ogromnym kryzysem na rynku pamięci. Na zakup laptopa może pozwolić sobie dzisiaj właściwie każda osoba zarabiająca wynagrodzenie minimalne (3605 zł „na rękę”), podczas gdy we wspomnianym 1998 r. za pensję minimalną mieliśmy co najwyżej 1/4 notebooka.Przeczytaj także: Dorastałem w latach 90. O tym nie mogę zapomniećKomputery były luksusem, teraz są codziennością

Wielu z nas idealizuje lata 90. XX w. Dla entuzjastów komputerów były one całkiem ciekawe, bo co chwilę pojawiały się interesujące nowinki techniczne. Ale w przypadku większości Polaków rzeczywistość nie wyglądała już tak kolorowo. Jak wspomnieliśmy na początku, kupno komputera było prawdziwym luksusem, na który mogli pozwolić sobie początkowo tylko nieliczni. Polska była biedna i choć jakość życia poprawiała się skokowo, to przeciętnego Polaka nie było często stać na utrzymanie rodziny – kupno komputera odchodziło więc na dalszy plan.

Z dzisiejszej perspektywy trudno sobie wyobrazić ówczesne problemy z dostępnością sprzętu i absurdalnymi cenami urządzeń. Z drugiej strony w świecie nowych technologii brakuje tego klimatu i ekscytacji, które towarzyszyły nam przy przeglądaniu prasy komputerowej lat 90., czy wypraw na giełdy komputerowe i do nielicznych sklepów z elektroniką. Dziś komputery spowszedniały, brakuje im magii, są już jedynie narzędziem. W latach 90. XX w. były natomiast elementem pewnej subkultury i tematem rozmów, których już raczej nie doświadczamy.