Europa skutecznie ograniczyła zakażenia wirusami zapalenia wątroby typu B i C, ale nadal nie realizuje części nadrzędnych celów. Jak wygląda sytuacja w Polsce?

28 lipca, w Światowy Dzień Wirusowego Zapalenia Wątroby (WZW), Europejskie Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób (ECDC), opublikowało najnowszą ocenę działań profilaktycznych w Europie. Z raportu wynika, że w Unii Europejskiej i Europejskim Obszarze Gospodarczym z przewlekłym zakażeniem HBV żyje od 2,4 do 4,1 mln osób. Kolejne 1,8 mln ma przewlekłe zakażenie HCV.

Oba wirusy mogą przez lata nie dawać objawów, a jednocześnie prowadzić do marskości i raka wątroby. ECDC ocenia, że dotychczasowe działania zmniejszyły liczbę nowych zakażeń, ale ich tempo nie wystarczy do osiągnięcia europejskich celów eliminacji wirusowych zapaleń wątroby. Jak w raporcie wypadła Polska?

Za mało szczepionych dzieci

Podstawowym narzędziem zapobiegania WZW typu B jest szczepienie. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) wyznaczyła cel, zgodnie z którym pełny, trzydawkowy schemat powinno otrzymywać co najmniej 95 proc. dzieci. W Polsce wskaźnik ten wyniósł w 2024 r. 87 proc. To wynik o 8 punktów procentowych niższy od celu WHO. Polska znalazła się w grupie 12 państw, którym do osiągnięcia wymaganego poziomu brakuje nie więcej niż 10 punktów procentowych.

W całej UE i EOG dane o szczepieniach były dostępne dla 25 krajów. Cel 95 proc. osiągnęło tylko 9 z nich. Najwyższy poziom, wynoszący 99 proc., odnotowano na Łotwie i w Portugalii. Najniższy – 66 proc. – w Rumunii.

Noworodki chronione wzorowo

Polska jest za to jednym z 5 państw regionu, które stosują powszechne szczepienie przeciw WZW B w ciągu 24 godzin od urodzenia. Pozostałe to Bułgaria, Litwa, Portugalia i Rumunia. W Polsce dawkę urodzeniową na czas otrzymało 93 proc. dzieci. Kraj przekroczył więc wynoszący 90 proc. cel WHO. Wszystkie państwa stosujące tę strategię uzyskały wyniki 93-98 proc.

Raport wskazuje również, że badaniem w kierunku zakażenia HBV objęto 96 proc. kobiet w ciąży w Polsce. Ten wskaźnik także przekracza cel WHO, ale polskie dane dotyczące badań ciężarnych pochodzą z 2017 r. i nie pokazują obecnej sytuacji tak dobrze jak nowsze informacje.

Zapobieganie zakażeniom okołoporodowym ma szczególne znaczenie. Większość dzieci, które zostaną zakażone HBV podczas porodu lub krótko po nim, rozwinie przewlekłą postać zakażenia.

Co trzeba poprawić?

Znacznie słabiej wygląda dostęp do szczepień wśród osób wstrzykujących sobie narkotyki. ECDC dysponowało takimi informacjami jedynie z 5 państw.

W polskim badaniu zaszczepionych przeciw WZW B było 18 proc. osób bez wcześniejszej odporności. Był to najniższy wynik w zestawieniu, w którym wartości sięgały maksymalnie 54 proc. Nie są to jednak dane ogólnopolskie. Pochodzą z 2021 r. i obejmują Chorzów, Warszawę oraz Wrocław. Pokazują więc problem w badanych miastach, ale nie pozwalają dokładnie określić poziomu szczepień w całym kraju.

Jeszcze większa różnica dotyczy programów wymiany igieł i strzykawek. WHO zaleca dystrybucję co najmniej 200 sterylnych strzykawek rocznie na jedną osobę przyjmującą narkotyki w iniekcjach.

W Polsce w 2023 r. wskaźnik wynosił zaledwie 7. Niższe wyniki – po 3 strzykawki – odnotowano jedynie w Bułgarii i Słowacji. Mediana dla 25 analizowanych państw wyniosła 95, a w Grecji rozdawano 483 strzykawki na osobę. Cel WHO osiągnęło tylko siedem krajów: Grecja, Luksemburg, Norwegia, Austria, Finlandia, Słowenia i Czechy.

Polska nie spełniła również celu dotyczącego leczenia agonistami opioidowymi. Taką terapią objętych było 21 proc. osób używających opioidów w sposób wysokiego ryzyka, podczas gdy wymagany poziom wynosi 40 proc. W całym regionie cel ten osiągnęło 15 z 23 państw posiadających dane.

Polska wyróżnia się na tle Europy

Na mapie ECDC Polska znalazła się w grupie krajów, w których szacowane rozpowszechnienie antygenu HBsAg, wskazującego na zakażenie HBV, wynosi od 0,5 do 0,9 proc. populacji. Rozpowszechnienie aktywnego zakażenia HCV oszacowano natomiast na poziomie od 0,1 do 0,5 proc.

Wcześniejsze modelowanie wskazywało, że z przyjmowaniem narkotyków dożylnych może być związanych ok. 4 proc. przewlekłych zakażeń HCV w Polsce. Był to najniższy odsetek wśród analizowanych państw – dla porównania, w Danii wynosił 97 proc. Nie zmienia to jednak faktu, że dostęp do profilaktyki dla osób przyjmujących narkotyki w Polsce pozostaje bardzo ograniczony.

Raport wskazuje też, że Polska realizuje cel zakładający badanie wszystkich jednostek krwi pod kątem chorób. Obowiązkowe badania serologiczne w kierunku HBV i HCV funkcjonują we wszystkich analizowanych państwach.

Jednocześnie Polska należy – obok Bułgarii i Grecji – do 3 krajów regionu, które dopuszczają dawców zastępczych, czyli osoby oddające krew na potrzeby konkretnego pacjenta. W pozostałych państwach wszystkie donacje pochodzą od dobrowolnych, nieodpłatnych dawców.

Nie wszystkie dane są aktualne

Raport ECDC opiera się przede wszystkim na informacjach zgłoszonych w 2025 r., ale w przypadku części wskaźników wykorzystuje starsze dane. Dla Polski poziom pełnego szczepienia dzieci pochodzi z 2024 r., dane o redukcji szkód z 2023 r., informacje o szczepieniu osób przyjmujących narkotyki z 2021 r., a wskaźnik badań ciężarnych z 2017 r.

ECDC podkreśla, że brak aktualnych i kompletnych informacji sam w sobie jest problemem. Bez nich trudno ocenić skuteczność programów i kierować pomoc tam, gdzie jest najbardziej potrzebna.

Z pełną treścią raportu można zapoznać się tutaj.

Czytaj także:

Polska a cel 2030: co stoi na drodze do eliminacji WZW?

WHO zmienia zalecenia dotyczące leczenia HIV u najmłodszych