Dlaczego fosforyty są uznawane za surowiec krytyczny.
Gdzie w Polsce znajdują się złoża fosforytów.
Co sprawiło, że stare złoża wykreślono z krajowego bilansu zasobów.
Ile wynoszą obecne zasoby przemysłowe fosforytów w Polsce.
Fosforyty są surowcem krytycznym. W Polsce wydobycie stanęło 55 lat temu
Fosforyty znajdują się na liście
surowców krytycznych Unii Europejskiej. Są przede wszystkim wykorzystywane do produkcji nawozów fosforowych, dlatego ich dostępność ma znaczenie dla rolnictwa i bezpieczeństwa dostaw. Największe znane złoża fosforytów znajdują się w Afryce Północnej, przede wszystkim w Maroku i na obszarze Sahary Zachodniej, a liderem wydobycia są od Chiny.
Polska ma własne złoża tego surowca, które występują przede wszystkim w pasie wychodnich osadów albu (kreda dolna) na odcinku Radom – Iłża – Annopol – Gościeradów – Modliborzyce w różnego typu osadach w formie konkrecji zasobnych w fosforany wapnia. Obecnie jednak nie prowadzi się wydobycia surowca. Jeszcze kilkadziesiąt lat temu sytuacja wyglądała zupełnie inaczej. Eksploatację fosforytów w Polsce rozpoczęto w okresie międzywojennym, jednak z czasem wydobycie stawało się coraz mniej opłacalne. Ostatnio eksploatowane złoże w Chałupkach zostało zamknięte w 1961 roku, a w Annopolu w 1971 roku. Zatem nie wydobywamy fosforytów od 55 lat.
Parametry udokumentowanych złóż mocno odbiegały od granicznych wartości parametrów definiujących złoże fosforytów. Innymi słowy – aby wydobyć odpowiednią ilość surowca, trzeba byłoby eksploatować większą ilość skały, co z kolei pogarszało opłacalność wydobycia. O braku ekonomicznych przesłanek wydobycia przesądzały też inne czynniki. „Złoża są zawodnione, co bardzo utrudniałoby potencjalną eksploatację, ponadto znaczne ich fragmenty zostały zabudowane lub poprowadzono przez nie drogi, linie kolejowe i linie wysokiego napięcia. W skrajnych przypadkach powoduje to zmniejszenie dostępnych do eksploatacji zasobów nawet o 50-80 proc.. Z powyższych powodów wszystkie złoża fosforytów w roku 2006 zostały wykreślone z krajowego bilansu zasobów, a krajowe zapotrzebowanie na surowce fosforytowe w całości pokrywane jest importem” – wyjaśnia PIG-PIB w „Bilansie zasobów złóż kopalin w Polsce” z 2024 roku.
Polska poszukuje nowych złóż fosforytów
Choć już od lat całość zapotrzebowania Polska pokrywa surowcem z zagranicy, rosnące ceny fosforytów i nawozów fosforanowych, silna koncentracja producentów ograniczona do kilku państw na świecie, wyjątkowe znaczenie fosforu w rolnictwie, a dodatkowo brak możliwości jego substytucji to czynniki, które sprawiają, że poszukiwania nowych złóż w kraju nabiera znaczenia. Badania geologiczne dostarczają nowych informacji na temat złóż fosforytów w Polsce.
W 2020 roku fosforyty udokumentowano jako kopalinę towarzyszącą w złożu Niedźwiada II w powiecie lubartowskim. Złoże wyróżnia się wysoką zawartością fosforu – średnia zawartość wynosi 22,86 proc., podczas gdy wymagane minimum to 15 proc. To wartość niespotykana w innych miejscach w kraju. W 2021 roku wydano koncesję eksploatacyjną, a zasoby przemysłowe fosforytów w Polsce wzrosły do 7,33 tys. ton. Mimo koncesji złoże do dziś nie jest eksploatowane.
W 2025 roku udokumentowano jeszcze dwa złoża: Gościeradów Plebański w województwie lubelskim oraz Skoropycz w województwie podkarpackim. Ich łączne zasoby geologiczne bilansowe wynoszą 6,7 tys. ton, ale w tabeli PIG-PIB nie wykazano dla nich zasobów przemysłowych. W Gościeradowie Plebańskim średnia zawartość fosforu wynosi 13,87 proc., a w Skoropyczu 15,22 proc.
Są jednak przesłanki, na podstawie których nawet te gorszej jakości złoża zyskały na znaczeniu. Autorzy publikacji dotyczącej współczesnej opłacalności wydobycia fosforytów wskazują, że we wschodniej i południowo-wschodniej Polsce występują płytko zalegające konkrecje fosforytowe wieku eoceńskiego. W niektórych miejscach mogłyby one mieć znaczenie złożowe, a ich wydobycie można byłoby prowadzić metodą odkrywkową. To o tyle istotne, że przy płytkich odkrywkach nie trzeba stosować tak rygorystycznych parametrów, jakie przyjęto dla złóż eksploatowanych pod ziemią. Autorzy przeanalizowali m.in. zmiany cen fosforytów, parametry projektów kopalń na świecie oraz ekonomikę wydobycia odkrywkowego. Na tej podstawie zaproponowali nowe parametry, które mogłyby służyć do oceny eoceńskich fosforytów w Polsce.
Jednocześnie trwają prace w ramach Krajowego Programu Poszukiwań Surowców Krytycznych, a na przełomie III i IV kwartału 2026 roku planowane jest rozpoczęcie kolejnych prac. Fosforyty znalazły się w śród surowców, których Polska poszukiwać będzie w pierwszej kolejności. Program na lata 2026-2033 ma dysponować ponad 180 mln zł.
Źródło: Radio ZET/pgi.gov.pl/
gov.pl
Byłeś świadkiem czegoś niespodziewanego? Masz temat, którym powinniśmy się zająć?
Zgłoś sprawę przez Czerwony telefon Radia ZET