Paulina Wójtowicz, Medonet.pl: Wokulski zakochuje się właściwie nie tyle w Izabeli, ile w jej wyidealizowanym obrazie. Dlaczego tak łatwo przypisujemy innym cechy, których mogą nie posiadać, i jak rozpoznać, że patrzymy na kogoś przez różowe okulary?
Katarzyna Łopian: Idealizujemy drugą osobę tak łatwo, ponieważ idealizacja jest w nas głęboko zakorzeniona. Na początku zakochania gwałtowny wzrost neuroprzekaźników (m.in. dopaminy i oksytocyny) wywołuje stan, który znacząco obniża aktywność kory przedczołowej — obszaru odpowiedzialnego za racjonalną i krytyczną ocenę sytuacji.
Czytaj nas częściej w Google
Ta neurobiologiczna reakcja ma podłoże ewolucyjne: miała sprzyjać przedłużeniu naszego gatunku, tzn. zbliżyć dwoje ludzi do siebie tak szybko i mocno, by doszło do zbliżenia. Gdybyśmy już na początku relacji widzieli wszystkie wady partnera, trudniej byłoby zbudować silną więź. Choć nie jest łatwo rozpoznać, że idealizujemy drugą osobę, to możemy przypuszczać, że w początkowej fazie zakochania raczej to robimy.
Ponadto, w kontekście psychologii konkretnego człowieka, idealizacja może być indywidualnym mechanizmem obronnym lub stylem funkcjonowania osobowości, „chroniąc” przed bolesną konfrontacją z tym, że ktoś ma jakieś wady czy traktuje nas nieodpowiednio. Mechanizmy obronne mają jednak to do siebie, że działają poza naszą świadomością. Aby rozpoznać u siebie tendencję do idealizacji, kluczowa jest głęboka samorefleksja oraz uważne przyjrzenie się schematom z poprzednich relacji.
Wokulski podporządkowuje Izabeli ogromną część swojego życia — zdobywa majątek, próbuje wejść do jej środowiska, zmienia swoje plany. Kiedy zaangażowanie w relację z drugą osobą przestaje być miłością, a zaczyna być zatracaniem siebie?
To prawda, historia Wokulskiego pokazuje, że miłość staje się destrukcyjna, gdy próbujemy całkowicie dopasować się do świata drugiej osoby. Każdy z nas buduje relacje na bazie własnych, często nieuświadomionych definicji kochania, stworzonych na podstawie wzorców rodzinnych czy kultury.
Czytając „Lalkę”, można odnieść wrażenie, że Wokulski stał się wręcz ofiarą romantyzmu — zaczytywał się na przykład w wierszach Adama Mickiewicza, które kultywowały obraz kobiety-ideału, niemal anioła, za którym można jedynie tęsknić i cierpieć. Bolesław Prus celowo ujął w powieści symboliczną scenę, w której sfrustrowany bohater rzuca tomikiem poezji o ścianę, uświadamiając sobie, jak bardzo ta literacka wizja zatruła jego realne życie.
Dalszy ciąg artykułu pod materiałem wideo
Aby nie powtórzyć błędu Wokulskiego, warto przede wszystkim przyjrzeć się własnej definicji miłości — wiara w to, że prawdziwe uczucie wiąże się z bólem emocjonalnym lub wymaga dużego poświęcenia to znak, że wewnętrzny kompas potrzebuje regulacji.
Najbardziej zwodnicze jest to, że ulegając takiej romantycznej wizji, początkowo rezygnuje się z siebie dobrowolnie, a nawet z przyjemnością — ogranicza się kontakty ze znajomymi, rezygnuje z pasji czy dotąd lubianych aktywności, zmienia poglądy tak, by były zgodne z poglądami partnera, przechodzi metamorfozę wyglądu zgodnie z jego preferencjami, stawia jego potrzeby i problemy zawsze ponad swoimi. To jest ta granica, za którą miłość zamienia się w zatracanie siebie.
Izabela wielokrotnie daje Wokulskiemu nadzieję, choć sama nie jest wobec niego emocjonalnie zaangażowana. Czy podtrzymywanie czyjegoś zainteresowania, kiedy nie odwzajemniamy uczuć, może być formą manipulacji? A jeśli tak, to gdzie znajduje się granica między kokietowaniem, niezdecydowaniem a świadomym wykorzystywaniem czyichś emocji?
W „Lalce” Izabela nie daje Wokulskiemu prostego „tak” ani „nie”. Kokietuje go, dopuszcza do siebie, a jednocześnie utrzymuje dystans. Z perspektywy psychologicznej takie niejednoznaczne sygnały mogą silniej przyciągać uwagę niż jasna odmowa. Kiedy raz czujemy zainteresowanie, a za chwilę dystans, łatwiej zacząć zastanawiać się, co właściwie druga osoba czuje i jeszcze bardziej zabiegać o jej uwagę. Dzisiaj nazwalibyśmy część takich zachowań „mieszanymi sygnałami”, a jeśli ktoś podtrzymuje czyjeś zainteresowanie, nie mając realnej intencji zbudowania relacji, mówimy o breadcrumbingu, czyli o rzucaniu komuś drobnych okruszków zainteresowania po to, by utrzymać jego uwagę.
Podtrzymywanie czyjegoś zainteresowania może w pewnych sytuacjach przybierać formę manipulacji. Możemy mówić o niej wtedy, gdy ktoś wie, że nie odwzajemnia uczuć, a mimo to świadomie „karmi” cudzą nadzieję, bo daje mu to uwagę, podziw, poczucie własnej atrakcyjności czy nawet dobra materialne. W takiej sytuacji własne potrzeby są ważniejsze niż to, co przeżywa druga osoba, a jej uczucia przestają być traktowane z należytą uważnością.
Czy relacja Wokulskiego i Izabeli pokazuje mechanizm „im bardziej niedostępna jest druga osoba, tym bardziej jej pragniemy”? Dlaczego niedostępność, niepewność i mieszane sygnały potrafią czasem zwiększać zaangażowanie, zamiast je wygaszać?
Nie działa tu prosta zasada: „im ktoś bardziej niedostępny, tym bardziej go pragniemy”. Dużo zależy od tego, czego nauczyliśmy się o bliskości w pierwszych ważnych relacjach, zwłaszcza z rodzicami. Jeśli jako dzieci doświadczaliśmy bliskości, która była nieprzewidywalna, np. raz było dużo uwagi i ciepła, a innym razem ich brakowało — możemy nieświadomie szukać później podobnej dynamiki w relacjach romantycznych. Możemy wtedy silniej angażować się w relacje, w których trzeba zabiegać o uwagę i zastanawiać się, co właściwie czuje druga osoba.
Niedostępność i niepewność mogą też zostawiać więcej miejsca na fantazję i nadzieję. Wtedy łatwo pomylić intensywność pragnienia z intensywnością uczucia.
Jedną z najbardziej niepokojących rzeczy w tej relacji jest to, że Wokulski ignoruje sygnały, które powinny go otrzeźwić. Dlaczego zakochani często racjonalizują zachowania partnera, które z perspektywy osoby z zewnątrz wydają się oczywistą „czerwoną flagą”?
Zakochany człowiek niekoniecznie nie widzi „czerwonych flag” — często je widzi, ale inaczej je interpretuje. Działa tu m.in. racjonalizacja i błąd atrybucji: zamiast uznać czyjeś zachowanie za sygnał ostrzegawczy, tłumaczymy je stresem, trudnym okresem czy wyjątkową sytuacją. A ponieważ trudno jednocześnie myśleć „kocham tę osobę” i „ta osoba mnie rani”, pojawia się też dysonans poznawczy, który skłania nas do szukania usprawiedliwień. W efekcie to, co z zewnątrz wygląda jak oczywista „czerwona flaga”, zakochana osoba może tłumaczyć w sposób, który pozwala jej nadal widzieć relację jako dobrą i bezpieczną.
Jakie są najczęstsze „red flagi”, które ludzie ignorują na początku związku, ponieważ są zauroczeni? Co powinno uruchomić naszą czujność?
Nie wskazywałabym jednej uniwersalnej listy „red flagów”, bo to samo zachowanie może mieć zupełnie inne znaczenie w różnych kontekstach. Na pewno warto zwrócić uwagę na brak szacunku dla granic, próby kontroli, celowe wzbudzanie zazdrości, manipulowanie poczuciem winy, wykorzystywanie czyjejś potrzeby akceptacji, a także sytuacje, w których słowa wyraźnie rozmijają się z czynami. Niepokojące może być też bardzo szybkie idealizowanie drugiej osoby albo stopniowe podporządkowywanie swojego życia drugiej osobie.
Jednocześnie „red flag” nie musi oznaczać, że związek należy natychmiast zakończyć. Czasem jest to po prostu sygnał, że w relacji pojawił się problem, który wymaga rozmowy i zmiany. Kluczowe jest to, co dzieje się później: czy druga osoba potrafi usłyszeć, że jej zachowanie rani, wziąć za nie odpowiedzialność i rzeczywiście coś zmienić.
Czy „czerwona flaga” zawsze musi dotyczyć zachowania drugiej osoby, czy sygnałem ostrzegawczym może być również to, co zaczyna dziać się z nami?
Tak, „czerwona flaga” może dotyczyć również tego, co zaczyna dziać się z nami. Niepokojące mogą być ciągłe analizowanie, potrzeba potwierdzania uczuć, silny lęk przed odrzuceniem, a także druga skrajność, tzn. unikanie bliskości, wycofywanie się, gdy relacja zaczyna stawać się ważna, albo przekonanie, że lepiej nie angażować się zbyt mocno. U części osób pojawia się też potrzeba kontrolowania partnera, ciągłego testowania jego uczuć czy stopniowego rezygnowania z własnych potrzeb. Nie musi to oznaczać, że problem leży wyłącznie po stronie partnera. Czasem uruchamiają się nasze wcześniejsze doświadczenia, a czasem sama dynamika związku nie służy żadnej ze stron.
Izabela traktuje Wokulskiego przez pryzmat jego pochodzenia i statusu społecznego. Czy współcześnie podobny mechanizm ma rację bytu?
Z jednej strony współcześnie jest podobnie, z drugiej zupełnie inaczej. W czasach „Lalki” pochodzenie było znacznie ważniejszym wyznacznikiem pozycji społecznej i realnie decydowało o tym, do jakiego świata można było należeć. Związki między osobami z różnych warstw społecznych łamały więc obowiązujące normy i mogły spotkać się z dużą dezaprobatą otoczenia, wymagały odwagi, a czasem gotowości na społeczne odrzucenie.
Dziś również zwracamy uwagę na pozycję społeczną potencjalnego partnera, tylko inaczej ją definiujemy. Może nią być wykształcenie, prestiż zawodu, wygląd, popularność czy styl życia. Media społecznościowe dodatkowo sprawiły, że możemy bardzo szybko ocenić, jak ktoś prezentuje się społecznie, często, zanim jeszcze dobrze tę osobę poznamy.
Wokulski wiele razy przekracza własne granice, żeby zbliżyć się do Izabeli. Dlaczego tak trudno jest nam powiedzieć „to mi nie służy” osobie, na której bardzo nam zależy? Czy strach przed utratą relacji może sprawić, że zaczynamy akceptować rzeczy, których wcześniej byśmy nie zaakceptowali?
Tak, strach przed utratą relacji jest jednym z powodów, ale nie jedynym. Im więcej emocji, czasu i nadziei zainwestowaliśmy w relację, tym trudniej przyjąć, że coś w niej nam nie służy. Do tego dochodzi potrzeba bliskości i przynależności: czasem wolimy nagiąć własne granice, niż ryzykować odrzucenie czy samotność.
Najbardziej podstępne jest to, że zwykle nie dzieje się to za jednym razem. Najpierw akceptujemy coś, na co wcześniej byśmy się nie zgodzili, potem kolejną rzecz — i po pewnym czasie nowa granica zaczyna wydawać się normalna. W przypadku Wokulskiego to jeszcze ciekawsze: być może miał silne poczucie sprawczości — skoro w innych obszarach życia, np. w handlu, potrafił osiągać bardzo ambitne cele dzięki własnej determinacji, mógł wierzyć, że również powodzenie w miłości zależy od jego starań. Tyle że relacja nie jest zadaniem do wykonania przez jedną osobę.
Co sprawia, że człowiek tkwi w relacji, która przynosi mu więcej cierpienia niż szczęścia? Czy sama świadomość, że związek jest dla nas zły, nie wystarcza, żeby z niego odejść?
Niestety nie. Możemy jednocześnie wiedzieć, że coś nas rani, i bardzo chcieć, żeby ta relacja się udała. Trzyma nas przy niej przywiązanie, nadzieja na zmianę, lęk przed samotnością, ale też to, ile już w nią zainwestowaliśmy — czasu, emocji czy własnych planów. Czasem łatwiej uwierzyć, że jeszcze jeden wysiłek coś zmieni, niż pogodzić się z tym, że dotychczasowe starania nie przyniosły tego, na co liczyliśmy. Odejście nie zawsze jest kwestią świadomości czy silnej woli. To często proces godzenia się z tym, że sama miłość i zaangażowanie nie wystarczą, jeśli relacja nie jest wzajemna.
Gdzie kończy się głębokie, romantyczne zaangażowanie, a zaczyna obsesja, zależność emocjonalna albo rezygnacja z własnego życia na rzecz drugiej osoby? Krótko mówiąc: czy można „kochać za bardzo”?
Choć głębokie zaangażowanie, zależność emocjonalna, obsesja czy rezygnowanie z własnego życia brzmią jak zupełnie różne zjawiska, w rzeczywistości zdarza się, że trudno wyznaczyć między nimi ostrą granicę. Zakochanie z natury jest intensywne — chcemy być blisko, często myślimy o drugiej osobie, jej obecność może mieć na nas ogromny wpływ. Chyba mamy wtedy taką „małą obsesję”.
Bardziej niepokojące staje się to, kiedy uczucie zaczyna być przede wszystkim sposobem na poradzenie sobie z czymś w nas samych, a druga osoba staje się środkiem do osiągnięcia tego stanu. Wtedy coraz łatwiej stracić z oczu zarówno siebie, jak i realną osobę, którą się kocha. Być może więc trafniejsze od pytania, czy można „kochać za bardzo”, byłoby pytanie: „co właściwie próbujemy dzięki tej miłości dostać?”.
Gdyby Wokulski przyszedł dziś do gabinetu psychologa i opowiedział o Izabeli, jak mogłaby wyglądać jego terapia?
Gdyby Wokulski przyszedł dziś do gabinetu psychoterapeuty, cenniejsze i bardziej konstruktywne dla jego dobrostanu psychicznego byłoby przyjrzenie się sobie samemu niż analizowanie zachowań Łęckiej. Pomocne byłoby dla niego rozpoznanie własnych wzorców i schematów związanych z kochaniem. Terapeuta mógłby na początku zapytać po prostu: „Co pana najbardziej boli?”, a podczas kolejnej sesji — trudniej: „Skąd zna pan ten sposób walki o czyjąś bliskość?”.
Innymi słowy, w psychoterapii nie chodzi o to, by nazywać kogoś toksycznym, lecz o uzyskanie wglądu przez pacjenta. Ten wgląd pozwala pacjentowi lepiej rozumieć siebie i działać bardziej świadomie. Przykładowo, Wokulski mógłby odkryć, że nie o samą miłość tu chodzi. Może zastanowiłby się, czy nie był wobec Izabeli osaczający? A może odkryłby, że gdyby go wybrała, oznaczałoby to dla niego potwierdzenie własnej wartości — że jest kimś, kogo można kochać i kto zasługuje na miłość? To tylko przypuszczenia, ale chyba wielu z nas życzyłoby mu, by dał sobie prawo do miłości, która nie wymaga walki, lecz jest odwzajemniona.
Co z historii Wokulskiego i Izabeli jest najbardziej aktualne dla współczesnych par? Czy mimo różnicy ponad 140 lat nadal popełniamy te same błędy: idealizujemy, ignorujemy „czerwone flagi”, próbujemy „zasłużyć” na czyjąś miłość albo wierzymy, że jeśli wystarczająco mocno się postaramy, druga osoba w końcu nas pokocha?
Z perspektywy psychologa „Lalka” jest zaskakująco współczesna. Choć Bolesław Prus opisywał XIX-wieczną Warszawę, ta historia ma w sobie coś ponadczasowego: opowieść o człowieku, który bardzo chciał być kochany. Wokulski idealizuje, zabiega, przekracza własne granice i długo wierzy, że jeśli wystarczająco mocno się postara, w końcu zdobędzie miłość. Ten mechanizm wcale się nie zestarzał — zmieniły się czasy, ale ludzkie potrzeby i sposoby przeżywania miłości pozostały zaskakująco podobne.
Dla współczesnych par, ale też dla osób, które nie są obecnie w związku, Wokulski i Izabela mogą być czymś w rodzaju psychologicznego lustra. W jednym możemy rozpoznać potrzebę bycia wybranym, idealizowanie drugiej osoby czy gotowość do nadmiernego poświęcenia, w drugiej — potrzebę podziwu, przywiązanie do określonego statusu, czerpanie z cudzej adoracji czy trudność w uwzględnianiu uczuć drugiej osoby. Możemy zobaczyć w nich różne ludzkie cechy i mechanizmy, które wcale nie należą do przeszłości — przeciwnie, spotykamy je również dziś, w codziennych relacjach.
Katarzyna Łopian — warszawska psycholog i psychoterapeutka pracująca w nurcie integracyjnym. Na co dzień wspiera pacjentów zmagających się z zaburzeniami nastroju, zaburzeniami lękowymi oraz trudnościami w relacjach.
Treści z serwisu Medonet mają na celu polepszenie, a nie zastąpienie, kontaktu pomiędzy Użytkownikiem a jego lekarzem. Serwis ma charakter wyłącznie informacyjno-edukacyjny. Przed zastosowaniem się do porad z zakresu wiedzy specjalistycznej, w szczególności medycznych, zawartych w Serwisie należy bezwzględnie skonsultować się z lekarzem.