Ministerstwo Rozwoju i Technologii podkreśla, że gospodarka o obiegu zamkniętym (GOZ) łączy ekologię z ekonomią, a nie dzieli resorty. Polska ma 7,7 proc. materiałów z recyklingu wobec 12,2 proc. średnio w UE, a przyspieszenie ma dać strategia i narzędzia dla firm oraz samorządów.
Wciąż mamy przed sobą istotne wyzwania w obszarze GOZ, a dystans do europejskich liderów pozostaje znaczny.
Według Eurostatu udział materiałów z recyklingu w Polsce w 2024 r. wyniósł 7,7 proc., wobec 12,2 proc. średnio w UE.
Samorządy i firmy mogą przyspieszyć GOZ poprzez ponowne użycie, naprawy i zamówienia publiczne, a MRiT pracuje nad strategią i analizami w programie GOSPOSTRATEG oraz barierami finansowania.
Dlaczego to Ministerstwo Rozwoju i Technologii odpowiada za GOZ, a nie resort klimatu i środowiska? Czy to trochę taka rywalizacja między ekologią i ekonomią przy wdrażaniu gospodarki cyrkularnej?
Zuzanna Lulińska, naczelniczka Wydziału Gospodarki o Obiegu Zamkniętym w Ministerstwie Rozwoju i Technologii: – Podział kompetencji wynika z ustawy o działach administracji rządowej: za transformację w kierunku gospodarki o obiegu zamkniętym odpowiada minister właściwy do spraw gospodarki, natomiast minister właściwy do spraw klimatu zajmuje się nią w zakresie gospodarki odpadami.
Nie oznacza to jednak rywalizacji między ekonomią a ekologią, ponieważ GOZ jest dziedziną przekrojową, łączącą oba te wymiary i wymagającą ścisłej współpracy wielu resortów. Dotychczas duża część regulacji – i przez to spojrzenie na GOZ – koncentrowała się na ostatnim etapie cyklu życia produktów, czyli na zagospodarowaniu powstających odpadów.
Tymczasem rzeczywiste odchodzenie od modelu liniowego wymaga działań podejmowanych znacznie wcześniej: już na etapie projektowania produktów, doboru materiałów i sposobów produkcji, a następnie rozwijania usług naprawy, ponownego użycia czy regeneracji.
MRiT i MKiŚ współpracują w tym obszarze, a ich cele są zbieżne: ograniczenie presji na środowisko związanej z wydobyciem i przetwarzaniem surowców pierwotnych, zmniejszenie ilości powstających odpadów oraz zwiększenie odporności i konkurencyjności gospodarki dzięki bardziej efektywnemu wykorzystywaniu zasobów. Ta współpraca będzie szczególnie istotna w pracach nad zapowiadanym unijnym Circular Economy Act, który ma obejmować zarówno gospodarcze, jak i odpadowe aspekty transformacji cyrkularnej.
Jakby pani oceniła stan wdrażania GOZ na dziś? Czy jesteśmy daleko za liderami europejskimi?
– Wciąż mamy przed sobą istotne wyzwania w obszarze GOZ, a dystans do europejskich liderów pozostaje znaczny. Według Eurostatu w 2024 r. materiały pochodzące z recyklingu stanowiły 7,7 proc. wszystkich materiałów wykorzystywanych w polskiej gospodarce, wobec 12,2 proc. średnio w UE. Jest to jeden z podstawowych wskaźników służących do monitorowania postępów w transformacji cyrkularnej, a jego wartość dla Polski w ostatnich latach obniżyła się. Porównując państwa, należy jednak uwzględniać strukturę ich gospodarek – duży udział przemysłu, budownictwa i innych sektorów materiałochłonnych, charakterystyczny dla Polski, może utrudniać osiąganie wysokiego wyniku.
Transformacja w kierunku GOZ jest procesem złożonym: wymaga zmian w projektowaniu i wytwarzaniu produktów, rozwoju usług naprawy i ponownego użycia, sprawnych rynków surowców wtórnych, odpowiednich bodźców ekonomicznych, a także stopniowej zmiany modeli konsumpcji. Dane wskazują więc, że potrzebujemy przyspieszenia, ale ocena postępów powinna uwzględniać zdecydowanie więcej wskaźników.
Jak Polska wypada w GOZ na tle UE? Dane Eurostatu i bariery sektorowe
Jak wygląda zaawansowanie wprowadzania GOZ-owych rozwiązań w polskich przedsiębiorstwach? Czy nadal liderami są wielkie koncerny, czy także ci mniejsi czynią postępy?
– Trudno jednoznacznie stwierdzić, że liderami są wyłącznie duże albo małe przedsiębiorstwa, ponieważ każda z tych grup ma inne możliwości i napotyka inne bariery. Duże firmy dysponują zwykle większymi zasobami, pozwalającymi analizować zmieniające się przepisy, mierzyć wpływ środowiskowy i inwestować w nowe rozwiązania, a wymagania dotyczące zrównoważonego rozwoju przenoszą także na swoich dostawców w międzynarodowych łańcuchach wartości.
Mniejsze przedsiębiorstwa mają na ogół bardziej ograniczone możliwości finansowe i kadrowe, lecz często są elastyczniejsze, działają bliżej klientów i mogą rozwijać modele oparte na naprawie, ponownym użyciu, regeneracji czy lokalnym obiegu produktów i materiałów. Postęp zależy więc nie tyle od wielkości firmy, ile od branży, w której działa, miejsca w łańcuchu wartości oraz obecności wyraźnych bodźców regulacyjnych, ekonomicznych i popytowych.
Na ile znaczenie mają tu działania samorządów? Co w temacie GOZ mogą zrobić gminy czy powiaty i co ewentualnie robią?
– Samorządy mają bardzo duże znaczenie dla wdrażania GOZ, ponieważ to na poziomie lokalnym wiele jej rozwiązań staje się częścią codziennego życia mieszkańców. Dotychczas gminy angażowały się w ten proces przede wszystkim przez pryzmat gospodarki odpadami i odczuwają rosnące koszty jej funkcjonowania. Ich rola może być jednak znacznie szersza: mogą rozwijać punkty ponownego użycia przy PSZOK-ach, wspierać naprawę i wymianę rzeczy, ograniczać marnowanie żywności czy stosować kryteria cyrkularne w zamówieniach publicznych, na przykład przy zakupie wyposażenia i realizacji inwestycji budowlanych. Powiaty z kolei mogą wspierać współpracę między gminami, przedsiębiorstwami i placówkami edukacyjnymi; natomiast województwa – rozwój regionalnych rynków surowców wtórnych oraz uwzględnianie GOZ w polityce rozwoju i instrumentach finansowych.

Zmiany w gospodarce odpadami są ściśle powiązane z transformacją w kierunku GOZ, choć jej nie wyczerpują
Dobrym przykładem jest województwo małopolskie, które w Strategii Rozwoju Województwa „Małopolska 2030” umieściło GOZ w części poświęconej gospodarce, a nie tylko polityce klimatycznej i środowiskowej. Świadczy to o dobrym rozumieniu tego, że GOZ nie jest jedynie nowym sposobem postępowania z odpadami, lecz modelem rozwoju gospodarczego opartym na efektywnym wykorzystywaniu zasobów oraz jak najdłuższym utrzymywaniu produktów i materiałów w obiegu.
Co mogą zrobić samorządy w GOZ? PSZOK, ponowne użycie i zamówienia publiczne
Na ile zmiany w gospodarce odpadami: PPWR, ROP i system kaucyjny wpisują się w gospodarkę obiegu zamkniętego?
– Zmiany w gospodarce odpadami są ściśle powiązane z transformacją w kierunku GOZ, choć jej nie wyczerpują. Rozporządzenie PPWR obejmuje cały cykl życia opakowań: ma ograniczać ich zbędne stosowanie, wspierać ponowne użycie, zwiększać możliwości recyklingu oraz wykorzystanie pochodzących z niego tworzyw.
W ramach rozszerzonej odpowiedzialności producenta przedsiębiorca odpowiada za produkt także po jego sprzedaży, w tym za etap, w którym staje się on odpadem. Mechanizm ten nie dotyczy wyłącznie opakowań – jest stosowany także wobec innych grup produktów. Jednak w przypadku opakowań może zachęcać do lepszego projektowania, między innymi przez różnicowanie opłat w zależności od ich właściwości środowiskowych.
System kaucyjny pozwala natomiast zwiększyć poziom selektywnej zbiórki oraz pozyskiwać czystsze, wysokiej jakości materiały do recyklingu.
Instrumenty te usprawniają zagospodarowanie odpadów, a zarazem wpływają na decyzje podejmowane znacznie wcześniej – podczas projektowania produktów i przed wprowadzeniem ich na rynek. Trzeba jednak pamiętać, że GOZ w pierwszej kolejności zakłada zapobieganie powstawaniu odpadów i ponowne użycie produktów, a dopiero w dalszej kolejności recykling materiałów.
Czy potrzeba nam lepszej edukacji w sprawie gospodarki obiegu zamkniętego? Być może ministerstwa coś w tej sprawie planują?
– Potrzebujemy nie tyle więcej ogólnych kampanii informacyjnych, ile edukacji dostosowanej do konkretnych ról zawodowych. Innej wiedzy potrzebuje projektant decydujący o trwałości i naprawialności produktu, innej pracownik budowlany prowadzący selektywną rozbiórkę, a jeszcze innej zamawiający publiczny, który może tworzyć popyt na rozwiązania cyrkularne.
GOZ powinna więc zostać szerzej uwzględniona w kształceniu zawodowym, programach studiów oraz doskonaleniu zawodowym pracowników przedsiębiorstw i administracji, zamiast być przedstawiana głównie jako kwestia segregowania odpadów.
Wraz z wprowadzaniem nowych wymagań dotyczących produktów i przekazywania informacji środowiskowych, kompetencje te będą coraz bardziej potrzebne na rynku pracy.
PPWR, ROP i system kaucyjny: jak odpady łączą się z gospodarką cyrkularną?
Administracja powinna wspierać współpracę między resortem edukacji, uczelniami, szkołami branżowymi i przedsiębiorcami, tak aby programy kształcenia nadążały za rzeczywistymi zmianami w gospodarce. Zagadnienia związane z edukacją i rozwojem kompetencji z pewnością uwzględnimy w przygotowywanej strategii transformacji w kierunku gospodarki o obiegu zamkniętym.
A jakie działania przygotowuje MRiT? Być może jakieś programy pilotażowe, wsparcie merytoryczne czy finansowe dla firm lub samorządów?
– MRiT zainicjowało prace nad nowym dokumentem strategicznym dotyczącym transformacji Polski w kierunku gospodarki o obiegu zamkniętym. Dzięki finansowaniu NCBiR, przyznanemu w ramach programu GOSPOSTRATEG, wspólnie z Uniwersytetem Ekonomicznym w Krakowie, Instytutem Gospodarki Surowcami Mineralnymi i Energią PAN oraz Instytutem INNOWO przygotowujemy pogłębioną diagnozę i analizy, które będą podstawą przyszłej strategii czy określenia konkretnych kierunków interwencji.
Jednocześnie działająca przy Ministerstwie Rozwoju i Technologii Grupa Robocza ds. GOZ i Zrównoważonych Produktów – skupiająca przedstawicieli sektora biznesowego – prowadzi obecnie badanie barier utrudniających przedsiębiorstwom pozyskiwanie finansowania na inwestycje cyrkularne. Zebrane wnioski chcemy wykorzystać zarówno przy projektowaniu działań w ramach nowej strategii, jak i w pracach nad instrumentami finansowymi, w tym projektowanymi w kolejnej perspektywie finansowej UE – tak aby odpowiadały one na rzeczywiste potrzeby przedsiębiorstw.
Czy polityczne zawirowania i kryzysy paliwowo-energetyczne wstrzymują ruch w kierunku gospodarki cyrkularnej? Czy GOZ budzi taki opór, jak np. Zielony Ład?
– Polityczne zawirowania oraz kryzysy surowcowe i energetyczne nie podważają potrzeby transformacji w kierunku GOZ. Przeciwnie, pokazują jej znaczenie dla bezpieczeństwa gospodarczego. Wydłużanie życia produktów, ich naprawa i ponowne użycie, odzyskiwanie surowców oraz ograniczanie materiałochłonności zmniejszają zależność gospodarki europejskiej od importu surowców i wahań ich cen, co znajduje coraz wyraźniejsze odzwierciedlenie w kierunku rozwoju przepisów UE.
GOZ może oczywiście budzić opór, zwłaszcza gdy jest postrzegana wyłącznie jako źródło nowych obowiązków, kosztów i sprawozdawczości dla przedsiębiorstw. Dlatego regulacje powinny być projektowane w sposób spójny, przewidywalny i uwzględniający możliwości mniejszych firm, a wymaganiom muszą towarzyszyć odpowiednie warunki inwestycyjne. Cyrkularność nie powinna być jednak przedstawiana jako dodatkowe obciążenie nakładane na gospodarkę w czasie kryzysu, lecz jako sposób zwiększania jej odporności, konkurencyjności i niezależności surowcowej.

Materiał chroniony prawem autorskim – zasady przedruków określa regulamin.


