Zintegrowana Sieć Kolejowa (ZSK) zakłada budowę prawie 480 km nowych torów, ale nie zakłada, że każdy powiat będzie miał własne. Jeśli więc ma okazać się atrakcyjna dla mieszkańców i wydajna ekonomicznie zgodnie z założeniami, również ważna jest organizacja transportu autobusowego, który szybko i sprawnie dowiezie na stacje i dworce. I tu będzie dużo do zrobienia.


ZSK ma osiągnąć wysoki wskaźnik korzyści do kosztów (1,27), ale eksperci ostrzegają, że bez dowozu autobusowego do stacji cel może być nieosiągalny.
Dyrektor Departamentu Infrastruktury w Urzędzie Marszałkowskim Woj. Dolnośląskiego Jerzy Michalak wskazuje na lukę między planem realizacji inwestycji kolejowych a niepewnym modelem finansowania i standardów autobusowych linii dowozowych. Według niego trzeba spełnić 5 podstawowych warunków. 
Wśród kluczowych postulatów są integracja taryfowa biletów, dopasowanie autobusów do rozkładu pociągów oraz obowiązkowa dostępność dla osób z niepełnosprawnościami.
– Nie oznacza to jednak, że całą reformę transportu autobusowego należy włączyć do Zintegrowanej Sieci Kolejowej – uważa dr. hab. Michał Wolański, prof. SGH.

Wysoki wskaźnik korzyści w planach dotyczących ZSK. Na jego osiągnięcie wpłynie standard autobusu dowozowego

Do niedawna prezes Polbus-PKS, a obecnie dyrektor Departamentu Infrastruktury w Urzędzie Marszałkowskim Województwa Dolnośląskiego Jerzy Michalak przypomina, że zgodnie z założeniami ZSK ma domykać się na zakładanym wskaźniku korzyści do kosztów 1,27, czyli znacznie powyżej progu opłacalności dla państwa, który wynosi 1.


Polskę przetną kolejowe trasy ekspresowe. 480 km nowych torów

Mimo szeroko zakrojonych inwestycji, które są planowane, nie każdy powiat będzie jednak miał własne tory. W ZSK zapisano natomiast, że każdy ma być „skomunikowany z koleją”, czyli w domyśle powiązany m.in. z transportem autobusowym.

Jerzy Michalak wskazuje jednak, że „standard autobusu dowozowego” powinien oznaczać coś więcej niż zapis, że pojazd pojawi się pod stacją co 30 minut. To również minimalne wymagania dotyczące dostępności pojazdu, informacji pasażerskiej, możliwości sprzedaży i honorowania biletu, przekazywania danych o położeniu autobusu, komunikacji z systemami kolejowymi oraz zasad obsługi pasażerów w przypadku opóźnienia.


Rzecz w tym, że dwie strony tego równania nie są traktowane w ten sam sposób. Program kolejowy ma zagwarantowany wieloletni plan inwestycyjny do 2050 roku i konkretne miliardy złotych przypisane do konkretnych linii. Oferta autobusowa na liniach lokalnych ma zostać dopiero „ustandaryzowana”, a wypracowaniu docelowego modelu mają służyć pilotaże na wybranych trasach. To różnica nie tylko języka, ale też w tym, co jest zobowiązaniem, a co dobrą wolą


– zwraca uwagę ekspert.


Ponad 120 węzłów kolejowo-autobusowych w powiatach. Ale trzeba jeszcze dowieźć do nich pasażerów

Michalak dodaje, że wiele europejskich regionów już dawno zamknęło tę lukę instytucjonalnie. W Polsce s w planie jest uruchomienie ponad 120 węzłów kolejowo-autobusowych, co były szef Polbus-PKS traktuje jako „świetny punkt wyjścia na mapie”, ale – jak dodaje – nie wiadomo, kto konkretnie sfinansuje autobus dojeżdżający do każdego z nich i na jakich zasadach. Zadaje też pytanie, czy samo zbudowanie ZSK rzeczywiście skłoni ludzi do pozostawienia samochodów, które zapewniają wielu osobom przejazd od drzwi do drzwi.

– Decydujące dla sukcesu ZSK będzie to, czy cały łańcuch podróży będzie wystarczająco atrakcyjny pod względem czasu, częstotliwości, ceny, niezawodności i wygody dla mieszkańca. Czy autobus dowiezie go do stacji bez dwudziestu minut oczekiwania? Czy przy opóźnieniu pociągu połączenie będzie na niego czekało? Czy bilet będzie musiał kupić tylko raz? Czy z ulgą nie będzie musiał zastanawiać się, która jej część obowiązuje w którym pojeździe? Czy wracając późnym wieczorem nadal będzie miał czym dojechać z peronu do swojej miejscowości? – wymienia Jerzy Michalak, wskazując, że w przeciwnym wypadku będzie problem z ekonomiką całej ZSK.

Dyrektor Departamentu Infrastruktury w Urzędzie Marszałkowskim Woj. Dolnośląskiego, wcześniej prezes Polbus-PKS, Jerzy Michalak Fot. Materiały prasowe / Jerzy Michalak


Dyrektor Departamentu Infrastruktury w Urzędzie Marszałkowskim Woj. Dolnośląskiego, wcześniej prezes Polbus-PKS, Jerzy Michalak Fot. Materiały prasowe / Jerzy Michalak


Brakuje mechanizmu, który wymuszałby ten obowiązkowy element każdej modernizacji

Podoba mu się koncepcja Lokalnych Hubów Mobilności, zakładająca tworzenie multimodalnych węzłów przesiadkowych przy stacjach. Pierwszy etap obejmuje punktowo miasta leżące na trasach Kolei Dużych Prędkości (np. Kalisz czy Sieradz), ale nie jest to na ten moment rozwiązanie systemowe, dotyczące wszystkich siedzib powiatów. A prowadzone równolegle rewitalizacje dworców koncentrują się na innych aspektach – stanowiska dla autobusów bezpośrednio przy stacjach tworzone są raczej punktowo. Ekspert zaznacza, że nie ma mechanizmu, który wymuszałby to jako standardowy, obowiązkowy element każdej modernizacji linii kolejowej i węzła.

Według eksperta zanim kolejne pakiety inwestycyjne ZSK zostaną ostatecznie zatwierdzone – potrzebnych jest co najmniej 5 rozstrzygnięć.

– Po pierwsze, standard oferty autobusowej wokół każdego węzła ZSK powinien przestać być „tylko” rekomendacją. Jest potrzebny jako wymóg, którego spełnienia należy oczekiwać – podkreśla.


Nowelizacja ustawy o transporcie publicznym i plan ZSK powstają w różnych miejscach systemu

Nasz rozmówca wskazuje jednak, że nowelizacja ustawy o transporcie publicznym i plan ZSK powstają w różnych miejscach systemu, bez widocznego mechanizmu, który wiązałby minimalną częstotliwość autobusów z rzeczywistym rozkładem jazdy pociągów w danym węźle. I chociaż w odrzuconej przez prezydenta Nawrockiego ustawie był minimalny standard połączeń, wynoszący 4 pary kursów w dni robocze i 2 w dni wolne od pracy, to nie jako element funkcjonowania węzłów ZSK.


W praktyce oznacza to np. obsługę tylko szczytów porannego i popołudniowego, z pominięciem pasażerów pracujących w systemie zmianowym czy korzystających z pociągów poza godzinami szczytu. Standard oferty autobusowej powinien więc obejmować nie tylko samą częstotliwość, ale przede wszystkim jej dopasowanie do rozkładu kolejowego węzła, w tym do potrzeb pasażerów pracujących poza standardowymi godzinami


– przekonuje.

A do tego także wymagania dotyczące pojazdów, dostępności, informacji pasażerskiej i cyfryzacji, z obowiązkiem stosowania ich również przez podwykonawców.


Ruszają prace nad nową ustawą transportową. Zawetowanej nie należy jednak całkiem porzucać

Dyrektor Departamentu Infrastruktury Urzędu Marszałkowskiego Województwa Dolnośląskiego uważa, że Horyzontalny Rozkład Jazdy musi od początku uwzględniać rozkłady autobusów dowozowych, a także komunikację miejską, jako część jednej wspólnej ramy. To drugi ze wspomnianych warunków.

– Nie mogą być one dopisywane po ustaleniu godzin pociągów. Powinny współtworzyć system, w którym krótka i przewidywalna przesiadka jest zasadą, a nie szczęśliwym zbiegiem okoliczności – uczula.


Pełna integracja taryfowa, jasno określona odpowiedzialność za dowóz i standard infrastrukturalny

Trzeci wymóg to integracja taryfowa, która powinna objąć nie tylko techniczną możliwość zakupu wspólnego biletu, lecz także możliwie spójne zasady ulg i rozliczeń, bo podróż autobusem i pociągiem nie może wymagać od pasażera znajomości dwóch różnych systemów.

Czwarty – zdaniem eksperta – jest taki, iż każdy z ponad 120 planowanych węzłów powinien mieć jeszcze przed etapem realizacji jasno przypisaną odpowiedzialność za dowóz, czyli kto go organizuje, na jakich zasadach jest finansowany i jaki minimalny standard oferty gwarantuje.


Trzy bilety i trzy aplikacje. Tak może wyglądać podróż na lotnisko

I wreszcie piąty wymóg – wraz z inwestycjami kolejowymi, powinien powstać standard infrastrukturalny dla aktualnych i planowanych węzłów przesiadkowych oraz istniejących stacji kolejowych.

– Spójny z tym, o czym mówiłem wcześniej. Modernizacja musi uwzględniać odpowiednią przepustowość, stanowiska autobusowe możliwie blisko stacji kolejowych, krótką i dostępną drogę przesiadki. Obok tego czytelna informacja oraz przestrzeń zdolna obsłużyć potoki nie tylko z miasta, ale też całego otaczającego powiatu – podsumowuje Jerzy Michalak.


Marcin Gromadzki poszedłby jeszcze dalej. „Ta cecha jest dla pasażerów zdecydowanie ważniejsza”

Co do zasady zgadza się z jego postulatami Marcin Gromadzki, ekonomista transportu i szef firmy Public Transport Consulting.


Jeżeli państwo zakłada dostęp do kolei poprzez autobus, ale nie przesądza trwale, kto będzie ten autobus organizował i finansował, powstaje realna luka między modelem infrastrukturalnym a późniejszą eksploatacją


– przyznaje.

Popiera też postulat ujednolicenia ulg ustawowych: – Obecne ich zróżnicowanie stanowi jedną z istotniejszych barier integracji transportu kolejowego i autobusowego.

Ale poszedłby jeszcze dalej i przekonuje, że autobusy dowozowe do kolei, kursujące z dopłatami ze środków centralnych, docelowo obligatoryjnie powinny być dostępne dla osób z niepełnosprawnościami i o ograniczonej mobilności, a więc być niskopodłogowe lub przynajmniej niskowejściowe.

Ekonomista transportu i szef firmy Public Transport Consulting, Marcin Gromadzki Fot. Marcin Gromadzki Public Transport Consulting / Facebook


Ekonomista transportu i szef firmy Public Transport Consulting, Marcin Gromadzki Fot. Marcin Gromadzki Public Transport Consulting / Facebook

– Ta cecha funkcjonalna jest, moim zdaniem, dla pasażerów zdecydowanie ważniejsza niż minimalny rok produkcji pojazdu, przewidziany w ostatnim projekcie nowelizacji przepisów – podkreśla Gromadzki.


Anachroniczny wymóg wożenia ogumionego koła blokuje szersze wykorzystanie pojazdów niskopodłogowych

Zdaniem eksperta jedną z przeszkód pozostaje anachroniczny wymóg wożenia ogumionego koła zapasowego w autobusach, wykorzystywanych w przewozach niebędących komunikacją miejską, mający swoje korzenie w czasach, gdy autobusy powszechnie korzystały z ogumienia dętkowego, a jego awarie należały do najczęstszych przyczyn niewykonań kursów.

– Pomimo że przedstawiciele resortu infrastruktury wielokrotnie zapowiadali usunięcie tego przepisu, nadal obowiązuje i w praktyce stanowi jedną z barier w szerszym wykorzystywaniu w przewozach regionalnych autobusów niskopodłogowych i niskowejściowych, a tym samym w poprawie dostępności transportu dla osób o ograniczonej mobilności – zwraca uwagę szef PTC.


Konieczność preferowania organizatorów o szerszych kompetencjach. Ograniczyć liczbę korekt rozkładów jazdy

Oczywista jest dla niego konieczność preferowania organizatorów o szerszych kompetencjach niż gminy, czyli przede wszystkim związków powiatowo-gminnych i samorządów wojewódzkich, bo nadmierne rozproszenie kompetencji organizatorskich to kolejna bariera tworzenia sprawnie działających sieci.


Ustawa o publicznym transporcie zbiorowym mogłaby gminom i powiatom dać jednoznaczne prawo do oddania zadania organizacji linii dowozowej do kolei marszałkom województwa, a także – co akurat projekt uwzględniał – wszystkich linii związkom powiatowo-gminnym. Samorządy i ich związki powinny też móc zawierać porozumienia z województwem w zakresie taryfy opłat na liniach mających charakter dowozowy


– przekonuje ekspert.


Miasta bliżej dopłat z funduszu autobusowego. Eksperci ostrzegają: może zabraknąć pieniędzy

Dodaje, że aby możliwe było planowanie skomunikowań, powinno się też ograniczyć liczbę korekt rozkładu jazdy pociągów lub przynajmniej zagwarantować organizatorom transportu autobusowego prawo do uzyskiwania informacji o skorygowanych godzinach przyjazdów i odjazdów pociągów znacznie wcześniej niż obecnie.

– Same skomunikowania – czyli oczekiwanie pojazdu, mimo upływu rozkładowej godziny odjazdu – legalizować miała nowelizacja ustawy o PTZ. Do tych zapisów należy więc powrócić przy ponownych pracach nad zmianami przepisów – uważa.


„Skoro cierpimy na inną chorobę, potrzebujemy innej kuracji”

Dr hab. Michał Wolański, prof. SGH i dyrektor Instytutu Infrastruktury, Transportu i Mobilności oraz przewodniczący rady programowej kierunku Systemy transportowe na wspomnianej uczelni, podkreśla, że słaby stan pozamiejskiego transportu autobusowego jest jednym z najpoważniejszych problemów polskiego systemu transportowego.

– Od lat powtarzam, że tak jak dwie dekady temu symbolem naszych zapóźnień był brak autostrad, tak dziś uderza kontrast między świetnymi w skali europejskiej drogami a słabą ofertą autobusową poza dużymi miastami. Potrzebujemy zmiany priorytetów. Skoro cierpimy na inną chorobę, potrzebujemy innej kuracji – komentuje.

Prof. SGH i dyrektor Instytutu Infrastruktury, Transportu i Mobilności oraz przewodniczący rady programowej kierunku Systemy transportowe na wspomnianej uczelni, dr hab. Michał Wolański Fot. PTWP


Prof. SGH i dyrektor Instytutu Infrastruktury, Transportu i Mobilności oraz przewodniczący rady programowej kierunku Systemy transportowe na wspomnianej uczelni, dr hab. Michał Wolański Fot. PTWP

Zgadza się, że sprawne połączenia autobusowe są ważnym warunkiem wykorzystania potencjału kolei, a doświadczenia m.in. województw małopolskiego i łódzkiego (które organizują na własną rękę linie dowozowe do stacji) pokazują, że można je rozwijać nawet w obecnych warunkach prawnych.


Żałuję jednak, że polskie ustawodawstwo stawia takim ambitnym samorządom bariery, zamiast tworzyć zachęty. Nie oznacza to jednak, że całą reformę transportu autobusowego należy włączyć do Zintegrowanej Sieci Kolejowej. Złożone wyzwania dzielimy na projekty, by je oswoić. Ułatwiamy sobie w ten sposób zarządzanie złożonością, która przy próbie rozwiązania wszystkich problemów naraz może prowadzić do paraliżu decyzyjnego


– mówi.

Dodaje, że ZSK służy zaplanowaniu rozwoju sieci kolejowej i ustaleniu priorytetów inwestycyjnych – i w jej ramach również węzłów przesiadkowych przy dworcach – natomiast odbudowa pozamiejskiego transportu autobusowego zasługuje na odrębny projekt, z własnymi celami, odpowiedzialnością i trwałym finansowaniem.

– Oczywiście oba przedsięwzięcia trzeba od początku koordynować, jasno określając ich wzajemne zależności, ale łączenie tego w jeden projekt byłoby przeciwskuteczne i paraliżujące – kwituje dr. hab. Michał Wolański.

Materiał chroniony prawem autorskim – zasady przedruków określa regulamin.