Wydatki powinny rosnąć wolniej niż dochody – to zasada, którą Bydgoszcz stosuje od lat. Efektem jest wielokrotny wzrost nadwyżki operacyjnej, niższe niż w 2012 r. zadłużenie i coraz większa skala inwestycji. Piotr Tomaszewski, skarbnik Bydgoszczy, mówi o tym, co może zachwiać finansami miasta i dlaczego obecny sposób dzielenia wpływów z PIT wymaga zmian.


Nadwyżka operacyjna Bydgoszczy wzrosła z 11 mln zł w 2010 r. do 340 mln zł, co dało miastu 1. miejsce w Rankingu Finansowym Samorządu Terytorialnego 2025.
Skarbnik Piotr Tomaszewski podkreśla zasadę: wydatki mają rosnąć wolniej niż dochody, bo stabilność finansowa łatwo się załamuje po zmianach przepisów lub w kryzysie gospodarczym.
Bydgoszcz krytykuje konkursy zachęcające do płacenia PIT w danej gminie i postuluje zmianę podziału PIT między miejsce zamieszkania a miejsce pracy, by lepiej finansować usługi samorządu.

Bydgoszcz w ciągu kilkunastu lat znacząco poprawiła swoją nadwyżkę operacyjną. Jak buduje się taką pozycję finansową miasta?

Piotr Tomaszewski, skarbnik Bydgoszczy: – Miasto ma obsługiwać mieszkańców w długim okresie czasu, dlatego ważna jest stabilizacja finansowa i pewność wypłaty pieniędzy w długim okresie czasu. Miasto musi wiedzieć, że będzie mieć pieniądze na utrzymanie dróg, na odbiór odpadów komunalnych czy na zadania oświatowe.

Gdy Rafał Bruski obejmował urząd prezydenta Bydgoszczy w 2010 r., nadwyżka operacyjna miasta wynosiła 11 mln zł. Dziś jest to 340 mln zł. Ja zostałem skarbnikiem Bydgoszczy w 2011 r. Zawsze mieliśmy jedną zasadę –  zwiększaj swoje wydatki o mniejszą wartość, niż wzrastają twoje dochody. Pamiętajmy przecież, że inflacja i decyzje miasta powodują, że dochody miasta co roku wzrastają, choćby z PIT-u czy innych źródeł.


Sztuka polega na tym, żeby zaplanować i wydać mniej niż cały przyrost, stąd też bierze się nadwyżka operacyjna. Na to, oczywiście, nakłada się wiele zdarzeń.


Trzeba obserwować, szukać rozwiązań po stronie dochodowej, ale też po stronie wydatkowej. Nie przez przypadek Bydgoszcz ma najniższe wśród miast na prawach powiatu wydatki na administrację.

Jak trudno jest utrzymać dyscyplinę wydatkową, gdy rosną koszty realizacji podstawowych zadań miasta?

– Bardzo dobra kondycja finansowa Bydgoszczy to efekt dłuższej pracy, wypracowanego systemu. W kwestii finansów samorządów nie zdarza się, że dobry wynik finansowy jest skutkiem jakiegoś jednorazowego zdarzenia, np. wpłaty zaległości podatkowych przez duży podmiot.


Taka dobra sytuacja finansowa to zawsze efekt bardzo długiej, wieloletniej, codziennej pracy, a z kolei taką pozycję można łatwo stracić w rok czy dwa lata, np. przez zmianę przepisów, nierozsądne rozdysponowanie środków czy przez zewnętrzną sytuację gospodarczą.


Takie kwestie mogą rozsypać finanse samorządu. Z drugiej strony, poprawa sytuacji wymaga wielu lat. Miasto jest organizacją, w której mamy co prawda ciągły napływ podatków, ale te szybko się nie zmieniają. Chociażby wpływ podatku od nieruchomości jest stabilny, ale trudno mówić o nagłym wzroście np. w danym roku.

Jak w praktyce wygląda w Bydgoszczy układanie budżetu i godzenie potrzeb poszczególnych jednostek z możliwościami finansowymi miasta?

– Pracę nad finansami rozpoczyna się od planowania budżetu właściwego, od wskazania limitów wydatków dla poszczególnych dysponentów, potem dopasowywania tego do dochodów, które przewidujemy, że będą wpływać. I ostatecznie wzajemnie negocjujemy, jak te środki wydatkować, aby wystarczyło na wydatki bieżące i inwestycje.


Tylko polityk mógłby, wracając do żony do domu, powiedzieć: „Kochanie, będę mniej zarabiał, ale nie martw się, za to będziemy więcej wydawać”. To nielogiczne.


Wychodzę z założenia, że jeżeli mam mniej dochodów, to muszę mniej wydawać.  Nie dlatego, że nie chcę wydawać, tylko że nie ma pieniędzy. A jeżeli ich jest więcej, to trzeba je tak rozdysponować, żeby wszyscy byli zadowoleni.

Jak Bydgoszcz pilnuje kosztów wynagrodzeń, a jednocześnie dba o to, by płace w urzędzie były konkurencyjne i nie ograniczały możliwości finansowania inwestycji?

– Wynagrodzenia w urzędzie są takie jak na rynku. Uważnie obserwujemy, czy pracownicy przychodzą, czy odchodzą. Ta zasada sprawdza się od 15 lat, czyli od początku prezydentury Rafała Bruskiego. 


Płacimy tyle, aby pracownicy przychodzili, a nie odchodzili.


Jednocześnie, chociaż prezydent chciałby płacić więcej pracownikom, musimy pamiętać o tym, że mamy zadania do realizacji i musimy mieć na nie zapewnione pieniądze. Ale to bardzo trudny problem. Chciałoby się więcej przeznaczyć dla ludzi, którzy dobrze pracują, ale wolno tylko tyle, ile się ma.

Prezydent uznał, że musimy postawić na pozyskiwanie funduszy unijnych, a jednocześnie mieć wystarczająco dużo swoich środków, aby móc pozyskiwać środki unijne i rozwijać Bydgoszcz. Na początku musieliśmy dokładać do inwestycji, żeby móc skorzystać z unijnych środków, co powodowało, że w pierwszych latach nasze zadłużenie rosło. Dzisiaj jednak nasze zadłużenie jest niższe niż w 2012 r.

Skoro przez 15 lat udaje się realizować te zadania, to znaczy, że przyjęta przez zasada się sprawdza. Udaje się realizować nowe inwestycje i zwiększać ich wartość – dziś to ponad 700 mln zł, a przecież momentami było 200 mln zł. W planach na najbliższe lata są natomiast inwestycje na miliard złotych. Widać, że ta zmiana jest wręcz skokowa.


Toruń pokłócił się z Bydgoszczą o śmieci. Zapadł wyrok, ale to nie koniec


Pieniądze muszą być tak dzielone, żeby wystarczyło na działalność bieżącą i na inwestycje

Jak Bydgoszcz szuka równowagi między zwiększaniem dochodów miasta a tym, żeby podatki i opłaty nie były nadmiernym obciążeniem dla mieszkańców?

– Staramy się nie mieć zbyt wysokich podatków i nie nakładać na mieszkańców zbyt wysokich obciążeń. Niezadowoleni z wysokich kosztów mieszkańcy mogliby wyjeżdżać z naszego miasta. Z drugiej strony musimy dbać o nasze dochody, porównujemy zatem wysokość naszych podatków z miastami członkowskimi Unii Metropolii Polskich.


Zgodnie z naszą taktyką staramy się nie być ani u szczytu, ani na dole, z wyjątkiem podatku od nieruchomości, gdzie stosowana jest przez większość miast równa stawka, ogłaszana przez ministra finansów. W zakresie pozostałych opłat szukamy również racjonalnych wartości. 


Pamiętajmy jednak, że budowanie zadowolenia mieszkańców polega na tym, aby wyjaśnić im, dlaczego podejmujemy określoną decyzję, skonsultować z nimi ten pomysł, a dopiero na końcu realizować go lub skorygować, jeśli pojawi się niezadowolenie. 

Czy nowy system finansowania samorządów rzeczywiście zwiększył ich niezależność finansową, a jakie jego elementy nadal wymagają poprawy?

– Jeżeli chodzi o ustawę o finansach publicznych, trudno wyniki Bydgoszczy odnosić do ustawy. Autorzy chcieli zwiększyć dochody samorządów i uniezależnić je w większym zakresie od decyzji polityków i dotrzymali słowa, bo dochody wzrosły, a i uniezależnienie ma miejsce. Ustawa o finansach publicznych poprawiła sytuację samorządów, jednak wewnętrznie ten system nie jest logicznie związany.


W ustawie jest kilka wad, jak np. oparcie systemu na determinantach porównanych z wydatkami realizowanymi przez poszczególne samorządy. Skoro system determinant okazał wady, to system wyrównawczy powinien to naprawić. To się jednak nie do końca udaje. 


Moją największą wątpliwość budzi natomiast logika systemu dochodów finansów publicznych.

Niektóre samorządy ogłaszają konkursy, w których można wygrać nagrody, jeśli zapłaci się u nich podatek. Bydgoszcz tego nie robi. Ogłaszanie takich konkursów oznaczałoby, że namawiamy do zaprzestania przestrzegania prawa lub zachęcamy do jego łamania. Pamiętajmy przecież, że nie ma swobody płacenia podatku, a mimo to, z racji, że nikt tego nie kontroluje, podatek można zapłacić w innej miejscowości niż ta, w której się pracuje/mieszka.

W mojej ocenie w deklaracji podatkowej powinien być obowiązek określania, w jakiej lokalizacji przez większość roku dana osoba wykazywała swoją aktywność. Dzisiaj zależy to od woli osoby, a wiele osób płaci podatek tam, gdzie mieszka, a nie tam, gdzie pracuje. Na tym też Bydgoszcz traci.

Uważam, że podatek powinien przynajmniej być dzielony: na gminy, w których się mieszka i na gminy, gdzie się pracuje. Podatek PIT – udział samorządu jest zapłatą za usługi świadczone przez samorząd na rzecz mieszkańca/gości.

Jaka jest skala tego zjawiska?

– Trudno to zweryfikować, bo nikt tego nie kontroluje, zwłaszcza że znieśliśmy obowiązek meldunkowy. Skutkuje to tym, że skoro nie wiadomo, czy działamy na dobrej bazie danych, naprawianie finansów ustawą o dochodach JST i wzrostem podatku PIT kosztem subwencji oświatowej nie odniesie oczekiwanego skutku.


Jest decyzja w sprawie nowego podatku. Rząd chce z niego finansować obniżkę cen paliw


Fundamentem są wolne środki na rozwój i inwestycje w mieście

Który wskaźnik najlepiej pokazuje, czy miasto rzeczywiście ma przestrzeń do rozwoju i inwestycji?

– W mojej ocenie od dochodów ważniejszy jest wskaźnik nadwyżki operacyjnej, czyli dodatnia różnica między dochodami bieżącymi a wydatkami bieżącymi. To jest fundamentalny wskaźnik kondycji finansowej, który pokazuje, ile wolnych środków pozostaje jednostce na rozwój i inwestycje. Istotne jest to, jak kreujemy swoje wydatki i czy mają one związek z dochodami.


Rozsądnym rozwiązaniem, moim zdaniem, byłoby rozliczanie jednostek budżetowych generujących dochód w wersji netto, jak zakłady budżetowe. Czyli ile mamy dopłacić do waszej działalności, a nie ile mamy poświęcić na wasze wydatki.


To zmusza do myślenia o dochodach, a zatem o tym, za co mieszkańcy chcą zapłacić chociaż w części. Paradoksalnie zmusza to do myślenia o potrzebach mieszkańców.


Dodatek stażowy do wyrównania, ale nie bez ograniczeń. Jest stanowisko RIO w Bydgoszczy

Materiał chroniony prawem autorskim – zasady przedruków określa regulamin.