Imprezy urodzinowe milenialsów przestają już być zabawne. Oprócz zwyczajowych powodów — nikt już nie pije alkoholu, każdy musi wracać do domu najpóźniej o 23:30 z powodu „długiego, intensywnego tygodnia” (nawet w sobotę), a osobiste prezenty dawno zostały zastąpione przez wszechobecne vouchery — najbardziej irytuje narzekanie. — Ratunku, mam już 35 lat! — słychać co chwila. Albo: — Teraz, gdy mam 38, już naprawdę nikt nie uważa mnie za młodego!
Starzenie się nigdy nie było powodem do radości pod naszą szerokością geograficzną — przynajmniej tak się wydaje. W innych krajach, takich jak Włochy czy Japonia, a w ogóle w społeczeństwach, które cenią swoich starszych, wygląda to zupełnie inaczej. U nas jednak większość — a przynajmniej większość młodych ludzi — kojarzy ten etap życia z wysłaniem do domu opieki, tysiącem chorób i nieuchronnym końcem, przy którym, w najlepszym wypadku, pojawia się jasne światło na końcu tunelu.
— Pewne wyobrażenia o „starszych ludziach” są naprawdę niezniszczalne: zawsze powtarza się, że są samotni, schorowani, zapominalscy — mówi Jana Nikitin, profesor psychologii starzenia na Uniwersytecie Wiedeńskim.
Żaden millenials nie chce myśleć o takich cechach — a już na pewno nie chce ich doświadczyć. Może dlatego, jak widać na urodzinach, tak wcześnie przechodzą przez „dolinę łez”. Chcą się mentalnie przygotować na to, co ich czeka. A może lepiej powiedzieć: na to, co ich spotka, jeśli spojrzeć na to choć trochę optymistycznie.
Dlaczego jednak nasze społeczeństwo wciąż postrzega starzenie się, a zwłaszcza bycie starym, jako nieunikniony los, a nie szansę, którą można kształtować? Pewnych czynników, jak ubóstwo w wieku senioralnym, nie da się zamieść pod dywan — one rzeczywiście potrafią zepsuć ten etap życia. Starszym osobom trudniej też wrócić na rynek pracy — choć średni czas poszukiwania zatrudnienia zarówno wśród absolwentów wyższych uczelni, jak i seniorów wynosi około sześciu miesięcy. Po sześćdziesiątce wzrasta również ryzyko chorób współistniejących, a tempo przetwarzania informacji spada (choć ten proces zaczyna się już około 25. roku życia).
Nie brzmi to szczególnie motywująco. Tyle tylko, że narzekanie też nic nie da — wie o tym Nikitin, która niedawno wraz z koleżanką Christiną Ristl wydała książkę „Siedem mitów o starzeniu się”.
— Z badań wiemy, że najlepszym czynnikiem przewidującym satysfakcję na starość jest przygotowanie — podkreśla.
To nie znaczy, że należy ignorować dostępne informacje o czasem trudnej sytuacji po pięćdziesiątce. A jednak warto patrzeć na życie z większym optymizmem lub przynajmniej dostrzegać odcienie szarości. Osoby, które mają bardziej realistyczny i pozytywny obraz starości, żyją średnio o siedem lat dłużej, cieszą się lepszym zdrowiem i dłużej utrzymują sprawność umysłową niż te, dla których starość to wyłącznie schyłek. — Zwłaszcza że w ciągu ostatnich 150 lat średnia długość życia podwoiła się. W rzeczywistości ten etap trwa dłużej niż dzieciństwo, młodość i wiek średni razem wzięte — zauważa ekspertka. Warto więc podchodzić do niego z optymizmem.
Mniej biura, więcej baru
Co więc, zdaniem Nikitin, można robić na początku, w połowie i pod koniec trzydziestki, a także czterdziestki? Wiele rad — regularna aktywność fizyczna, ograniczenie słodyczy i czerwonego mięsa, niepalenie, by wymienić tylko kilka — jest już dzisiaj powszechnie znanych, ale dotyczą one głównie zdrowia fizycznego. Równie ważne, a może nawet ważniejsze, są nastawienie psychiczne i mentalne przygotowanie się na przyszłość.
— Chodzi tu przede wszystkim o stawianie sobie fundamentalnych pytań i jednoczesne szukanie alternatyw — zauważa Nikitin.
Przykłady? Gdzie będę mieszkać? Z jakimi ludźmi chcę się otaczać? Czy chcę dalej mieć jakieś zadania, może pracować, jeśli zdrowie i prawo na to pozwolą? — Tego typu organizowaniem życia zajmujemy się na każdym etapie, praktycznie bez przerwy. Ciągle coś planujemy — ale nie wtedy, gdy chodzi o starość. A dlaczego właściwie nie? — Bo starość ma wyłącznie negatywne skojarzenia. To nie jest coś, na co się czeka z utęsknieniem. Dlatego wolimy mówić:
Zajmę się tym, jak już naprawdę będę musiał — dodaje.
Później nie nadrobimy pewnych rzeczy. A przynajmniej nie bez trudu. Tak jak zaniedbaną przyjaźń, która musiała ustąpić każdemu, nawet mało istotnemu spotkaniu, choć nie miało to żadnego wpływu na życiorys. Albo miłą znajomość, która po prostu się urwała, bo nikt już nie zadzwonił. Problem w tym, że brak kontaktów z innymi ma długofalowe konsekwencje. Wciąż wiele osób ogromnie nie docenia, jak ważne są relacje społeczne — podkreśla Nikitin.
— Nawet dla zapobiegania demencji kontakty z innymi są kluczowe, bo aktywują w mózgu wiele obszarów. Trening z hantlami? Super! Orzechy do musli? Świetnie! — Ale dla zdrowia najważniejsze jest spotykanie się z ludźmi. Szczęśliwi starsi mężczyźni i kobiety zawdzięczają swoje dobre samopoczucie właśnie pozytywnym relacjom społecznym. Dotyczy to zarówno kontaktów z rówieśnikami (nawet jeśli ich liczba się zmniejsza), jak i z dużo młodszymi — bo i oni też z tego korzystają.
— Kiedy 35-latek widzi, jak dobrze może się mieć 85-latek, przestaje się bać starości. Albo przynajmniej podchodzi do niej z większym spokojem — tłumaczy Nikitin.
Już w latach 60. Gordon Allport w swojej teorii kontaktu wykazał, że bezpośrednie relacje między przedstawicielami różnych grup społecznych pomagają rozbijać stereotypy. — Zwłaszcza że w wieku późniejszym, przez różne scenariusze życiowe, jesteśmy od siebie znacznie bardziej różni niż wcześniej — zauważa Nikitin.
Jak zmniejszyć ryzyko demencji?
Profesor z Oksfordu radzi jedno
Dlaczego więc, w zależności od zasobów finansowych, nie zapisać się do klubu i grać w tenisa jako 39-latek z 74-latkiem, a potem przy piwie rozmawiać o życiu? Albo nie spróbować na kursie w domu kultury wspólnie z grupą 65-latków przygotować najlepsze tureckie przystawki, przy okazji łapiąc kilka dobrych rad na co dzień? Osoby po sześćdziesiątce często pokazują, że emerytura wcale nie oznacza bezczynności, a spadek sprawności fizycznej, umysłowej i społecznej nie jest nieunikniony — jeśli tylko podejmujemy odpowiednie działania.
Jeśli się da, warto podchodzić do życia z większym spokojem.
Millenialsi mogliby też już teraz uczyć się od starszych tej większej pogody ducha. Jak bardzo naprawdę są nam potrzebne napięte do granic kalendarze, pełne szafy czy wypchane piwnice? Teoria selektywności społeczno-emocjonalnej pokazuje, że starsi ludzie są bardziej świadomi upływu czasu, dlatego wybierają to, co dla nich najważniejsze i częściej rezygnują z nieistotnych rzeczy.
— W badaniach widzimy, że starsze osoby rzeczywiście skupiają się bardziej na pozytywnych informacjach — wyjaśnia Nikitin. — Uważają nawet, że każde kolejne dziesięciolecie jest lepsze od poprzedniego. Zamiast wyobrażać sobie życie jako schody od narodzin do śmierci, Nikitin i Ristl proponują porównanie do tortu weselnego — każdy wiek ma inny smak i własne możliwości. Nawet jeśli nie obejmuje już podróży dookoła świata na motocyklu.
To nie znaczy, że każdy ma żyć według zasady „żyj tak, jakby każdy dzień był twoim ostatnim”. Ale świadomość kruchości życia, nawet u młodych, może pomóc lepiej się skoncentrować i wybierać to, co naprawdę ważne — uważa profesor.
A propos koncentracji: gry komputerowe są fajne, scrollowanie też, ale dla mózgu trzy godziny przewijania social mediów to żadna korzyść (osoby w wieku 30–49 lat spędzają średnio 192 minuty dziennie ze smartfonem w ręku). Co więcej, badania LMU Monachium pokazują, że podczas korzystania z telefonu czas dosłownie przecieka przez palce. A to przecież nie jest coś, co spodoba się milenialsom, którzy boją się starzenia!
Dobra wiadomość jest taka, że jeśli ktoś w młodości zaniedbał lekcje gry na pianinie z powodu maratonu na Instagramie, nie musi załamywać rąk.
— To mit, że nauka, rozwój i zmiany nie są możliwe w starszym wieku — przekonuje Nikitin. Człowiek rozwija się aż do ostatniego tchnienia, a mózg do końca potrafi tworzyć nowe połączenia nerwowe.
Tyle że osoba, która już w wieku 35 lat czyta pięć powieści miesięcznie, prawdopodobnie łatwiej będzie robić to samo w wieku 85 lat niż ktoś, kto nigdy nie miał książki w ręku. A ten, kto gra w koszykówkę od 15 lat, będzie miał później więcej mięśni — i zachowa je dłużej. — Obserwujemy jednocześnie, że nawet osoby, które wcześniej były kanapowcami, zauważają poprawę, jeśli po sześćdziesiątce zaczną się ruszać.
Starość jest więc tym, co z niej zrobimy — oczywiście biorąc pod uwagę także nieprzewidziane okoliczności, jak choroby czy straty finansowe, które mogą utrudniać życie. — Żaden etap życia nie jest tak nieokreślony, bo nie bardzo wiemy, co z nim zrobić. Nie ma scenariusza, norm, ról, które trzeba wypełnić — podkreśla Nikitin. Czyli wszystko jest możliwe, co daje nieograniczone możliwości. Ale równocześnie: nie ma niczego gotowego. — Musimy sami się zastanowić, co chcemy zrobić ze sobą i z życiem. Potrzebujemy ludzi, z którymi możemy się identyfikować — podobnych do nas, ale i będących o krok dalej. To właśnie czyni z nich dobre wzory do naśladowania.
A może tymi wzorami będą milenialsi, którzy na swoich następnych urodzinach wreszcie zaczną cieszyć się z kolejnych świeczek na torcie — niezależnie od tego, ile ich już tam stoi?