Rozmawiam z ukraińskimi żołnierzami, dziennikarzami, historykami i tzw. zwykłymi ludźmi od lat. Słyszę w ich głosach zniecierpliwienie, kiedy znowu pytam o Wołyń, o Ukraińską Powstańczą Armię, zamiast o ich walkę z Ruskimi, o cierpienie ukraińskiego narodu. O to też pytam, potem piszę, publikuję.

Z tekstem o UPA, o tym, jaki nasi sąsiedzi, toczeni piąty rok przeraźliwą wojną, mają stosunek do tych, którzy w czasie II wojny oprócz walki o niepodległość Ukrainy mordowali Polaków na Wołyniu, zwlekam. Ociągam się, oddalam ten moment, kiedy w końcu będę musiała napisać:

PROPAGANDA UKRAIŃSKA DOPROWADZIŁA DO TEGO, ŻE WIĘKSZOŚĆ UKRAIŃCÓW CZCI MORDERCÓW Z UKRAIŃSKIEJ POWSTAŃCZEJ ARMII.

Pawlo urodził się na wschodzie razem z wolną, niepodległą Ukrainą, w 1991 r. Mówi, że mogę o nim napisać: Pawlo, ukraiński nacjonalista. Obiecuję, że tak zrobię.

Walczy od początku pełnoskalowej wojny. Jest na pierwszej linii, ale prosi, żeby nie ujawniać, gdzie konkretnie, ani co dokładnie robi. W jego domu rodzinnym obowiązywał język rosyjski, ukraińskiego w zasadzie nikt nie znał. O swoich rodzicach mówi, że byli ludźmi radzieckimi. Pamięta z dzieciństwa, że o UPA coś słyszał, ale raczej, że banderowcy to zdrajcy i faszyści. Czyli to, co mówiła propaganda Kremla jego rodzicom i dziadkom. I jeszcze, że to pomagierzy nazistów i kaci radzieckiego narodu.

Dalszy ciąg artykułu pod materiałem wideoRozmawiamy późnym wieczorem online, ale jego kamera skierowana jest gdzieś w sufit. Mówi, że jest z nim przy komputerze kolega Andrii, z 10 lat od niego starszy, który przytakuje, zgadza się z tym, co Pawlo mówi o ruskiej propagandzie na temat UPA. Właściwie wszystko dobrze pamięta.

— Ruska propaganda uczyła też, że… Jeszcze babcia mi opowiadała, że jak radzieccy żołnierze wyzwalali Polskę od faszystów, to Polacy strzelali im w plecy. Jak byłem mały, to w to wierzyłem. Myślałem sobie, że wy to jesteście swołocze, szuje, imperialiści, co w plecy strzelali wyzwolicielom… Potem się dowiedziałem, że Ruskim chodziło o to, żeby Ukraińcy nie widzieli w Polakach przyjaciół, sojuszników.

I Pawlo, i Andrii pochodzą ze wschodniej, bardziej zrusyfikowanej części Ukrainy. Uważają, że coś więcej o bohaterskiej Ukraińskiej Powstańczej Armii zaczęto mówić w Ukrainie dopiero podczas Pomarańczowej Rewolucji w 2004 r. I że pamięć o UPA na zachodzie kraju miała się zdecydowanie lepiej, propaganda z Moskwy raczej nie mąciła świetlistej bohaterskości powstańczych oddziałów.

Prof. Jarosław Hrycak z Uniwersytetu Katolickiego we Lwowie, który sam o sobie mówi, że urodził się w sercu banderowskiej Ukrainy, tłumaczy, że UPA była częścią wojny ideologicznej między Rosją a Ukrainą. I to wpływało też na myślenie Ukraińców, na ich dyskusje. Część uważała UPA i Banderę za bohaterów, a część za bandytów.

W styczniu 2005 r., kiedy Wiktor Juszczenko, bohater Pomarańczowej Rewolucji, wygrywa wybory prezydenckie, rozpoczyna się pierwsza faza propagandowej działalności państwa na rzecz budowania ukraińskiej tożsamości na kulcie Ukraińskiej Powstańczej Armii. Półtora roku później ukraiński prezydent podpisuje dekret uznający UPA za ruch wyzwoleńczy. W 2010 r. nadaje Stepanowi Banderze tytuł Bohatera Ukrainy i wydaje kolejny dekret uznający UPA za uczestników walk o niepodległość Ukrainy.

W tym czasie już od trzech lat we Lwowie, na tle 30-metrowego łuku triumfalnego, stoi siedmiometrowy, odlany z brązu, pomnik Bandery i działa w najlepsze „Krijywka” (ukr. „Kryjówka”), knajpa wystylizowana na leśny schron UPA. Żeby do niej wejść, trzeba na zawołanie: „Sława Ukraini” odpowiedzieć: „Hierojom Sława” i wychylić kielicha bimbru przy strzegącym wstępu pracowniku ubranym w mundur upowski. Lokal jest reklamowany w internecie, marketing szeptany też robi swoje.

Pomnik Stepana Bandery we Lwowie

Pomnik Stepana Bandery we Lwowie

YuriiVO / Wikimedia Commons

Od dnia otwarcia walą do „Krijiwki” tłumy polskich turystów odwiedzających Lwów. Większość nieświadoma, że ta knajpa to swego rodzaju pomnik wystawiony mordercom Polaków z czasów rzezi wołyńskiej. Ileż słyszałam zachwytów różnych znajomych i nad wódeczką w „Krijwce”, i nad jadłem, i nad świetnie wykoncypowaną scenografią…

Wspominam o tym, ponieważ dopiero od niedawna, od 2022 r., a w zasadzie od maja 2026 r., kiedy prezydent Wołodymyr Zełenski nadał imię Bohaterów UPA ukraińskiej jednostce wojskowej, niemal wszyscy w Polsce jesteśmy specjalistami od relacji polsko-ukraińskich, ze szczególnym naciskiem na ludobójstwo Polaków dokonane przez Ukraińców w 1943 r.Prof. Motyka: Warunki historyczne stawia się przed wejściem do UE. Ukrainie też trzeba je postawićProf. Grzegorz Motyka

Wcześniej działania machiny propagandy ukraińskiej, zwanej delikatnie polityką historyczną, właściwie nam nie przeszkadzały. Prof. Grzegorz Motyka, badający historię rzezi wołyńskiej, wspomina głośny esej prof. Hrycaka zatytułowany „Tezy do dyskusji o UPA” z 2006 r.

— Pisał, że UPA to ważna formacja niepodległościowa, która zapisała piękną kartę w walce Ukrainy z Sowietami. Jednocześnie jej czarnymi kartami są mordy na ludności cywilnej, polskiej i żydowskiej. I te karty trzeba jednoznacznie, zdecydowanie potępić. W Ukrainie uznano, że to zbyt duże ustępstwo wobec strony polskiej, a w Polsce środowiska, przede wszystkim kresowe i narodowe, uznały, że to absolutnie za mało i jest nie do przyjęcia — wyjaśnia prof. Motyka.

„Już 10 razy wszyscy za to przepraszaliśmy. Ile jeszcze będziemy uważani za winnych?”

Pawlo mówi, że teraz nawet dla jego rodziców UPA to prawdziwi bohaterowie, stuprocentowi. Odkąd poznali prawdziwą historię, wiedzą już, jak to wszystko wyglądało. Kiedy pytam, czy wiedzą też o rzezi wołyńskiej, o tym, że to ludzie UPA mordowali Polaków, słyszę tylko: — Zaraz zacznę przeklinać. Szczerze mówiąc, nie rozumiem właściwie, w czym jest problem. Wiemy, że Ukraińcy mordowali Polaków na Wołyniu. I już 10 razy wszyscy za to przepraszaliśmy. Wydaje mi się, że drepczemy w miejscu. Ile jeszcze będziemy uważani za winnych? 200 lat?

W 2013 r. jadę z grupą polskich dziennikarzy do Lwowa i na Wołyń. Jest tuż po 70. rocznicy rzezi wołyńskiej. Żyje jeszcze syn Romana Szuchewycza, Jurij. Ma 80 lat, nie widzi, przez lata był więziony w sowieckich łagrach. Spotykamy się z nim. Mówi o ojcu, który jest bezpośrednio odpowiedzialny za rzeź wołyńską, że to patriota, bohater narodowy. Neguje fakt rzezi wołyńskiej, mówi, że to była wojna polsko-ukraińska.

W następnym roku zostaje deputowanym Rady Najwyższej Ukrainy, dla wielu bohaterem narodowym rozsławiającym imię swego ojca.

Widzimy się też z Wołodymyrem Wiatrowyczem, historykiem badającym ukraiński ruch niepodległościowy. Dr Wiatrowycz mówi, że to nie Ukraińcy mordowali Polaków na Wołyniu, tylko „ruscy siekiernicy”, uciekinierzy z Armii Czerwonej. Pokazuje nam swoją książkę zatytułowaną „Druga wojna polsko-ukraińska 1942-1947”.

W kolejnym roku to on zostaje szefem ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej i kreuje politykę historyczną Ukrainy.

Ukraińska dziennikarka o UPA i rzezi wołyńskiej: nie wiedziałam, że to jest dla was tak ważne

Już jest po aneksji Krymu i trwa wojna na ukraińskim Donbasie. — Przez pierwsze 10 lat niepodległości Ukrainy w zasadzie nie było mowy o historii — tłumaczy prof. Hrycak.

W 2014 r. Ukraińcy już bardzo mocno potrzebowali podbudowy historycznej, wzmocnienia, a UPA to wzmocnienie dawała. Sięgano też po inne aspekty historii Ukrainy.

W 2018 r. i w Ukrainie, i w wielu krajach świata ukazuje się książka Anne Applebaum „Czerwony głód” o Wielkim Głodzie w Ukrainie z początku lat 30. XX wieku, kiedy to Stalin zagłodził nawet pięć milionów Ukraińców. Rok później Agnieszka Holland reżyseruje fabułę na ten sam temat, zatytułowaną „Obywatel Jones”, i już wiadomo, że w Kijowie ma powstać Muzeum Wielkiego Głodu.

Wielki Głód buduje tożsamość Ukraińców jako ofiar Stalina i Związku Sowieckiego. Nie zagrzewa jednak do walki, nie daje powodów do dumy narodowej, nie ma bohaterów, na których można się wzorować. Nie ma tego, co ma Ukraińska Powstańcza Armia.

Prawdziwy przełom w stosunku Ukraińców do UPA następuje zaraz na początku pełnoskalowej wojny. Zaatakowani przez Rosjan myślą o UPA prawie wyłącznie pozytywnie, jako o organizacji, która stawiała opór sowieckiej Rosji. Czerwono-czarne flagi, symbol UPA, są już wszędzie, nie tylko na zachodzie w banderowskim sercu Ukrainy.

— Na oficjalnych uroczystościach ustawiamy się tak, żeby, broń Boże, nie być na ich tle. To się robi coraz trudniejsze, bo ich jest naprawdę coraz więcej — mówi mi polski dyplomata pracujący w Ukrainie.

Kilka tygodni temu do Polski przyjeżdża grupa ukraińskich dziennikarzy z głównych mediów. Rozmawiamy w kuluarach, dziwią się, że wszystkie spotkania, czy to z polskimi politykami, czy z dziennikarzami, skupiają się na UPA i rzezi wołyńskiej. — Nie wiedziałam, że to jest dla was tak ważne — słyszę od dziennikarki młodego pokolenia. Od innej, że jej się wydawało, że to tematy marginalne, bo trwa wojna, każdego dnia ludzie są mordowani.

Wola Ostrowiecka, Ukraina, 21.07.2026. Prace ekshumacyjne. Znaleziono szczątki co najmniej 38 osób. Szczególnie na czaszkach widać ślady bardzo silnych mechanicznych urazów

Wola Ostrowiecka, Ukraina, 21.07.2026. Prace ekshumacyjne. Znaleziono szczątki co najmniej 38 osób. Szczególnie na czaszkach widać ślady bardzo silnych mechanicznych urazów

Wojtek Jargiło / PAP

Pytam żonę znajomego Polaka z Kijowa, która jest Ukrainką, o jej stosunek do UPA w piątym roku pełnoskalowej wojny i słyszę, że od ponad 10 lat jest między młotem a kowadłem. I że sporem o UPA jest autentycznie psychicznie wyczerpana.

Pawlo, dopytywany przeze mnie o UPA, o rzeź wołyńską, o relacje polsko-ukraińskie, mówi: — Najlepiej by było, żeby wam w Polsce wszyscy Ukraińcy zniknęli, tak na dwa tygodnie. Wtedy od razu się ułożą nasze relacje. Szybko byście się zorientowali, że Polska nie funkcjonuje.

Potem przeprasza, że może mówił trochę za ostro. — Ale za UPA nie przepraszam. To bohaterowie moi i całej Ukrainy. Już inni przepraszali.