Mój rozmówca, znawca tematu, przewiduje, że przyszły ukraiński parlament będzie jeszcze bardziej populistyczny, radykalnie prawicowy i nacjonalistyczny. Przy takiej prognozie można śmiało zakładać, że szczególnie w kwestiach historycznych Ukraina obierze kurs kolizyjny z Polską. Już bez żadnej poprawności politycznej.
— Jaka będzie ukraińska prawica? Na pewno antyrosyjska. W odróżnieniu od „naszego” Grzegorza Brauna czy francuskiej prawicy, która może sympatyzować z Rosją — mówi prof. Walenty Baluk, który ukraińską politykę zna na wylot.
Czy będzie proeuropejska? Tu już nie ma prostej odpowiedzi. — Czy Ukraina będzie w stanie odrzucić kult Bandery? Czy będzie w stanie odrzucić integralny nacjonalizm, który zawsze na pierwszym miejscu stawia nację, a nie państwo? — zastanawia się profesor.
Z imienia i nazwiska wskazuje, kto ma największe szanse, by zostać następnym prezydentem Ukrainy. Lista jest mocno wojskowa. — Estymą w społeczeństwie cieszą się Siły Zbrojne Ukrainy, ale także wolontariusze. Dopiero później są instytucje i politycy — tłumaczy.
Piotr Olejarczyk, Onet: Kto jest teraz najważniejszym politykiem w Ukrainie?
Prof. Walenty Baluk, dyrektor Centrum Europy Wschodniej Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie: Najważniejszym politykiem w Ukrainie jest prezydent.
Skąd ta pewność?
Poziom zaufania wobec prezydenta wynosi 54 proc. Sytuacja może ulec oczywiście zmianie, ponieważ poziom nieufności wobec Zełenskiego jest stosunkowo wysoki. Wrześniowe badanie Międzynarodowego Kijowskiego Instytutu Socjologii wskazuje, że ponad 40 proc. osób nie ufa Zełenskiemu.
54 do 40 to niezły wynik.
Kraj jest w stanie wojny i się broni, a zatem społeczeństwo i elity, czy tego chcą, czy nie, są zmuszone do łączenia się wokół prezydenta.
Rewolucja godności i bitwa o Donbas. Prawy Sektor uczy historii po swojemu
Zaraz będziemy rozmawiać o tym, kto jest w stanie rzucić wyzwanie Zełenskiemu…
Widzę kilka takich osób.
Ale najpierw badanie opinii publicznej. Jak wynika z sierpniowego sondażu ukraińskiej pracowni Rating Group, 74 proc. Ukraińców pozytywnie ocenia postać Stepana Bandery, przywódcy OUN-B, której zbrojnym ramieniem była UPA. Zełenski nie chce jednak iść teraz na otwartą wojnę z Polską i naciska na ukraińskich polityków, by wycofywali się z pomysłów uczczenia UPA. Czy takim podejściem prezydent Ukrainy dużo traci w sondażach?
Nie mam przed sobą takich sondaży. Pamiętajmy jednak o jednej rzeczy. To, że Bandera jest uważany w Ukrainie za bohatera, jest stosunkowo świeżym tematem.
Kiedy taki pogląd zaczął dominować w Ukrainie?
Narracja mówiąca o tym, że Bandera jest jednym z głównych bohaterów Ukrainy, zaczęła dominować po 2014 r.
Dlaczego akurat wtedy?
Wówczas w kontekście Rewolucji godności w 2014 r. ważną rolę odegrała formacja Prawy Sektor. Ale i inne ugrupowania nacjonalistyczne, chociażby Swoboda, która jeszcze przed tą rewolucją lansowała ideę stawiania pomników Banderze w zachodniej Ukrainie. Swoboda i Prawy Sektor, gloryfikując Banderę, przejęli sztafetę od Kongresu Ukraińskich Nacjonalistów, nawiązującego wprost do tradycji frakcji rewolucyjnej w OUN.
Jak udało im się przekonać do tej ideologii większość Ukraińców?
Formacje Prawego Sektora odegrały ważną rolę podczas rewolucji oraz w wojnie hybrydowej Rosji przeciwko Ukrainie i w jej części militarnej, czyli w obronie Donbasu przed rosyjską agresją w 2014 r. Ponadto nastąpiły wyraźne zmiany w polityce historycznej, w tym przyjęcie ustawy o uznaniu statusu prawnego uczestników walk o niepodległość Ukrainy w XX w. Dotyczyło to m.in. OUN czy UPA.
Trzeba wziąć pod uwagę, że 2014 r. to zmiana akcentów w polityce historycznej i narracyjnej Ukrainy. To właśnie wtedy ugrupowania nacjonalistyczne, ale także zachodnia Ukraina, w tym Lwów, gdzie w panteonie bohaterów dominuje kult Bandery, próbują narzucić całej Ukrainie taką narrację pamięci.
To się udało.
To się po części powiodło. Rzeczywiście, kiedy Zełenski doszedł do władzy w 2019 r., inaczej rozkładał akcenty w polityce historycznej. Natomiast ważny jest też kontekst wojny, w którym formacje związane z ruchem prawicowym są zaangażowane w obronę kraju. Choćby przykład generała Andrija Biłeckiego. Takie formacje odgrywają pozytywną rolę, broniąc kraju przed Rosją, a jednocześnie wyznają zmodyfikowaną ideologię ukraińskiego nacjonalizmu.Zełenski jak Churchill? „Piąty rok wojny przyniósł zmęczenie, ale nie wypalenie”
Czy Zełenski jest za mało ultranacjonalistyczny w swoich działaniach i przekazie, by po wojnie mógł dalej rządzić w Ukrainie?
Weźmy pod uwagę, że nie tylko w Ukrainie mamy teraz przesunięcie akcentu na prawą stronę. Ukraina nie jest odosobnionym przypadkiem. Podobnie w Polsce i w innych krajach mamy wzrost populizmu oraz nastrojów radykalnie prawicowych.
Tę tendencję w Ukrainie należy dodatkowo rozpatrywać w kontekście tego, że kraj znajduje się w stanie wojny. Chodzi o poszukiwanie bohaterów i znalezienie odpowiedniej formuły mobilizacyjnej dla ukraińskiego społeczeństwa.
To jest konglomerat ważnych kwestii, które sprawiają, że Zełenski, polityk bardziej środka, coraz częściej musi się liczyć z głosem ugrupowań, polityków czy wojskowych o radykalnie prawicowych poglądach.
Pan podziela opinię, że Zełenski politycznie się wypalił, a Ukraińcy chcą zmian i dlatego on po wojnie straci władzę? Trochę w stylu Winstona Churchilla, który przeprowadził Wielką Brytanię przez starcie na śmierć i życie z Hitlerem, był przez wielu rodaków traktowany jak bohater, ale po wojnie od razu przegrał wybory.
Piąty rok wojny przyniósł zmęczenie, ale nie wypalenie. Mam nadzieję, że Ukraina była, jest i pozostanie państwem demokratycznym. A zatem nie jest tak, że pozycja Zełenskiego jest niepodważalna. Tym bardziej że warunki, na jakich Ukraina zakończy tę wojnę, będą dalekie od oczekiwanych przez ukraińskie społeczeństwo.
Wówczas wściekłość Ukraińców może skupić się na Zełenskim.
Powiedziałbym: niezadowolenie. Ale również niezadowolenie z powodu korupcji, która pojawia się w otoczeniu prezydenta i z którą on nienajlepiej sobie radzi. Zatem szereg innych kwestii na pewno będzie miał istotne znaczenie dla wyborców. W tym również odbudowa Ukrainy. Ludzie będą chcieli wiedzieć, czy rzeczywiście jest tutaj konkretny plan? Jakie są jego warunki? Jakie są gwarancje bezpieczeństwa dla Ukrainy? Czy będą one zadowalające dla ukraińskiego społeczeństwa? Takich uwarunkowań, zarówno wewnętrznych, jak i międzynarodowych, będzie sporo i każda z nich może zadziałać na korzyść Zełenskiego lub przeciwko niemu.
Giełda następców Zełenskiego. Mundur szczególnie w cenie
Panie profesorze, kto ma największe szanse zastąpić Zełenskiego? Kto będzie następnym prezydentem Ukrainy?
Ukraina w okresie wojny wykreuje nową kohortę liderów, najczęściej związanych z resortami siłowymi, którzy będą walczyć o schedę po Zełenskim, mającym około 23 proc. poparcia w sondażach wyborczych. Nie ulega wątpliwości, że jednym z takich kandydatów może być generał Wałerij Załużny (20 proc.). Może być nim także Kyryło Budanow (ok. 7 proc.). Nie wiadomo, czy wystartuje Biłecki (5 proc.), ale w notowaniach również jest brany pod uwagę.
Sami wojskowi.
Oczywiście możemy mówić o politykach nowej generacji typu Mychajła Fedorowa (7,6 proc.) i starej gwardii typu Petra Poroszenki (7,6 proc.). Możemy mówić także o przedstawicielach trzeciego sektora, czyli organizacji wolontariackich (Siergiej Prytuła — 2,4 proc.). To właśnie wolontariat, obok wojska, bierze na swoje barki obowiązki państwa, jeśli to państwo zawodzi lub nie może wywiązać się ze swoich powinności. Wolontariat ma w Ukrainie sporą siłę. Zbiórki na zakupy sprzętu dla wojska są powszechne. Estymą w społeczeństwie cieszą się Siły Zbrojne Ukrainy, ale także wolontariusze. Dopiero później są instytucje i politycy.
Gdyby wybory prezydenckie w Ukrainie miały odbyć się dzisiaj, kto byłby w nich faworytem?
Załużny i Budanow.
Do wyborów jeszcze trochę czasu minie. Zełenski ma to szczęście, że w ukraińskim parlamencie, czyli w Radzie Najwyższej, jego ugrupowanie, Sługa Narodu, ma większość. W Ukrainie prezydent jest w stanie skutecznie rządzić bez poparcia parlamentu?
System polityczny w Ukrainie jest zbliżony do polskiego, tylko że inaczej rozkładają się akcenty w dualizmie egzekutywy. Tradycje polityczne w Ukrainie sytuują prezydenta ponad rządem, co jest szczególnie widoczne w okresie wojny. To prezydent de facto kieruje teraz pracami rządu. Natomiast pytanie brzmi, czy Ukraina będzie w stanie po wojnie wrócić do modelu parlamentarno-prezydenckiego, w którym, podobnie jak w Polsce, rola prezydenta będzie mniejsza? W Polsce widzimy, że prezydent próbuje odwrócić te proporcje, wykorzystując różnego rodzaju zapisy proceduralne. Myślę, że z podobną sytuacją możemy mieć właśnie do czynienia w Ukrainie.
Ukraiński de Gaulle poszukiwany. „Nie traktował żołnierza jak mięso armatnie”
Budanow i Załużny mogą chcieć dla siebie więcej władzy, jeśli któryś z nich zostanie wybrany prezydentem?
Kwestie personalne na pewno będą odgrywały ważną rolę. Pytanie, czy pojawi się ukraiński de Gaulle [Charles de Gaulle, były prezydent Francji], który nie będzie dążył do władzy dla samej władzy, tylko do ukształtowania efektywnego modelu? Modelu parlamentarnego, prezydenckiego czy mieszanego — modelu, który byłby efektywny. To powinno być kluczem do sukcesu Ukrainy. Państwo będzie musiało się zmierzyć z trudnym okresem odbudowy. De facto chodzi o zbudowanie na nowo Ukrainy i jej gospodarki w kontekście integracji z Unią Europejską i ewentualnego członkostwa w NATO albo poszukiwania nowego modelu bezpieczeństwa.
Widzi pan takiego potencjalnego de Gaulle’a w ukraińskiej polityce?
W mojej ocenie kimś takim może być Załużny.
Dlaczego akurat on?
Ma charyzmę. Ma autorytet, nie tylko w gronie wojskowych, ale i w społeczeństwie. Przedstawia się go jako patriotę, polityka umiarkowanego z ludzką twarzą, który darzył szacunkiem każdego żołnierza. I nie traktował żołnierza jak mięso armatnie. Myślę, że jego strategiczne myślenie może odegrać ważną rolę w budowaniu przyszłej Ukrainy.
To jeszcze zatrzymajmy się przy obecnym parlamencie ukraińskim. Jak by pan go określił — prawicowy, bardziej centrowy? O lewicę nie pytam, bo pan mi niedawno mówił, że lewica w Ukrainie z różnych względów jest obecnie politycznie bardzo słaba.
Trudno go opisać pod względem ideologicznym na zasadzie, czy jest bardziej lewicowy, czy prawicowy. Na pewno dla części deputowanych właściwa jest populistyczna narracja. Gdybyśmy mogli, ale to też w dużym przybliżeniu, znaleźć krótkie określenie ukraińskiego parlamentu, moglibyśmy nazwać go mianem centroprawicowego. Ale z tendencją do wzrostu roli i znaczenia sił prawicowych, a może także radykalno-prawicowych w następnej kadencji.
Ukraina jeszcze bardziej skręca na prawo
Kilka miesięcy temu w rozmowie ze mną też przewidywał pan, że przyszła Rada Najwyższa w Ukrainie będzie bardziej populistyczna, radykalnie prawicowa i nacjonalistyczna. Nic się w tej prognozie nie zmieniło?
Te tendencje na razie się nie zmienią. Pytanie, jaka będzie ta ukraińska prawica?
No właśnie, jaka będzie? Ultrapopulistyczna, antysystemowa i antyeuropejska a la polski Grzegorz Braun? Czy jednak antyrosyjska, w kwestiach historycznych antypolska, ale jednak tęskniąca za Zachodem?
Na pewno będzie antyrosyjska. W odróżnieniu od „naszego” Grzegorza Brauna czy na przykład francuskiej prawicy, która może sympatyzować z Rosją.
Antyrosyjska i proeuropejska?
Pytanie, w jakim stopniu proeuropejska? Czy tylko doraźnie, bo jest to w jej interesie? Czy też Ukraina będzie w stanie odrzucić na przykład kult Bandery? W sumie może nie tyle sam kult Bandery, choć dobrze by było, ile integralny nacjonalizm.
Zdrajcy i bohaterowie. Kluczowa bitwa o prawicowe dusze w Ukrainie
Co to znaczy?
Integralny nacjonalizm ukraiński zawsze stawiał na pierwszym miejscu nację, a nie państwo. Jak prawica w Ukrainie będzie to postrzegać? Na pewno będzie nastawiona na konsolidację narodu i państwa. Jest jednak niebezpieczeństwo, jeśli chodzi o rozłożenie akcentów między państwem a narodem. Raz jeszcze powtórzę, integralny nacjonalizm ukraiński zawsze stawiał na pierwszym miejscu nację, a nie państwo. Czy ukraińska prawica dzisiaj widzi potrzebę odwrócenia tych trendów?
Widzi?
Jeżeli popatrzymy na decyzję Lwowskiej Rady Obwodowej, która promuje Szuchewycza i UPA, to można odpowiedzieć, że nie, nie widzi. A przecież w zdecydowanie większym stopniu o niepodległość Ukrainy walczyli Ukraińska Republika Ludowa i Symon Petlura. Dlaczego Lwowska Rada Obwodowa nie uczyni 2027 r. rokiem Symona Petlury?
Dlaczego tego nie zrobi?
Dlatego że uważa go za zdrajcę. Tutaj też widzimy pewną linię podziału w kontekście pamięci narodowej samych Ukraińców. Pytanie, jak do tego podejdzie ukraińska prawica? Jest istotna różnica pomiędzy Biłeckim a Budanowem, który raczej preferuje nacjonalizm państwowy, a nie ten etniczny.
Ukraiński żołnierz mówi mi: Za UPA nie przepraszam. To bohaterowie moi i całej Ukrainy. Już inni przepraszali
Dodajmy jednak, że władze obwodu lwowskiego podały w czwartek, że uchwała Lwowskiej Rady Obwodowej o ustanowieniu 2027 r. Rokiem Ukraińskiej Powstańczej Armii nie została dotąd podpisana i nie weszła w życie. Naciski Zełenskiego poskutkowały?
Tak. Naciski ukraińskiego MSZ i prezydenckiej kancelarii doprowadziły do tego, że Lwowska Rada Obwodowa wycofała się ze swojej decyzji. Uchwały nie zostały opublikowane, a zatem zostały uznane za niepodjęte.
Rosja wciąż ma polityczne opcje w Ukrainie
Panie profesorze, czy po wojnie w Ukrainie do głosu mogą dojść ugrupowania prorosyjskie? Czy jednak są one w oczach Ukraińców skompromitowane na długie lata?
Oczywiście takie ugrupowania są skompromitowane i a priori należy zakładać, że nie dostaną się do parlamentu. Pamiętajmy jednak, że my nie wiemy, jakie będą warunki zakończenia tej wojny.
Wiemy, że Rosja oficjalnie rozpoczęła ją — tę w 2014 r. i tę pełnoskalową — w obronie ludności rosyjskiej i rosyjskojęzycznej. Ostatnie postulaty Rosji to obrona prawosławia, czyli Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej. A zatem nie wykluczam, że w ramach pakietu porozumień będzie na przykład propozycja, żeby umożliwić siłom reprezentującym mniejszość rosyjską czy Rosyjską Cerkiew Prawosławną uczestnictwo w życiu politycznym Ukrainy. To jest jeden z możliwych scenariuszy.
Co jeszcze może się wydarzyć?
Widzę start prorosyjskiego ugrupowania, które nie będzie afiszować swoich afiliacji, tylko pod płaszczykiem narracji „anty-Zełenski” i poruszania ważnych kwestii będzie starać się zyskać poparcie społeczeństwa. To scenariusz, w którym pod przykrywką do ukraińskiego parlamentu trafiają agenci wpływu Federacji Rosyjskiej.
Jeszcze o przyszłą kampanię pana zapytam. Czy ukraińscy politycy będą w niej mocno grać na antypolskiej nucie? Na zasadzie: UPA to nasza historia, Polakom nic do tego?
Oczywiście kwestie OUN, UPA na pewno będą podnoszone. Kwestie ukraińskich bohaterów będą jednym z ważnych punktów sporu politycznego i społecznego. W tej kampanii wzrośnie rola kombatantów, weteranów wojennych, a także właśnie wolontariuszy, a zatem nastąpi, jak przewiduję, jakościowa wymiana przynajmniej części ukraińskich elit. Pytanie brzmi oczywiście, jak będą się kształtowały nowe linie podziału po wojnie albo po zamrożeniu konfliktu rosyjsko-ukraińskiego? Na pewno jedną z nich będzie, nazwijmy to, spór tożsamościowy, ponieważ Ukraina przechodzi okres konsolidacji państwa i narodu. Pożądanym dla europejskiej Ukrainy będzie pluralistyczny model tożsamości.
Strategiczne partnerstwo Polski i Ukrainy. W kampanii może liczyć się coś innego
Gdzie w tym sporze będzie Polska?
Biorąc pod uwagę nastroje antyukraińskie w Polsce, kryzysy w relacjach polsko-ukraińskich, a także spadek sympatii do Polski wśród Ukraińców, możemy przypuszczać, że Polska może być tutaj ważnym punktem odniesienia.
Dobrze, żebyśmy byli punktem odniesienia jako kraj, który poradził sobie z przeprowadzeniem złożonych reform politycznych i gospodarczych i odniósł sukces. Ważne, by Polska była dla Ukraińców istotnym elementem układanki geopolitycznej, również w dyskusji wyborczej. A nie stała się przedmiotem antypolskiej kampanii na użytek wyborów w Ukrainie. Tak jak to miało miejsce w polskiej kampanii prezydenckiej, gdzie niektórzy kandydaci grali na antyukraińskie nastroje.
Mam nadzieję, że w przyszłej kampanii wyborczej w Ukrainie nie będzie takiego odwzorowania, choć należy spodziewać się, że Polska będzie elementem tej kampanii.
Jakie polityczne siły w Ukrainie są najbardziej przyjazne Polakom? Jest ktoś, komu z punktu widzenia interesu Polski powinniśmy szczególnie kibicować?
Wydaje mi się, że nie ma takiego ugrupowania, które można byłoby określić mianem propolskiego. Natomiast mamy polityków, którzy działają na rzecz relacji polsko-ukraińskich i promują interesy Polski w Ukrainie. Takim politykiem jest Mykoła Kniażycki.
Poseł opozycyjnej „Solidarności Europejskiej”, szef parlamentarnej komisji ds. kontaktów z Polską.
Tak. Politycy tego typu mogą być w różnych ugrupowaniach. Czy model partnerstwa albo sojuszu strategicznego pomiędzy Polską a Ukrainą będzie elementem programu? Jeżeli tak, to jakiej partii? Sługa Narodu, Europejska Solidarność, a może ugrupowanie Budanowa?
Byłoby dobrze, gdyby w agendzie nowej koalicji rządzącej w Ukrainie znalazło się strategiczne partnerstwo Polski i Ukrainy. Nasza wymiana handlowa z Ukrainą rośnie i dobrze byłoby utrzymać te trendy. Dobrze byłoby odegrać w stosunku do Ukrainy taką rolę jak Niemcy w stosunku do Polski w kontekście integracji europejskiej. Nie tylko kłócić się o relacje historyczne z Ukrainą, choć to oczywiście ważna kwestia, ale także budować partnerstwo strategiczne oparte m.in. na gospodarce i wymianie handlowej.

Prof. Walenty Baluk
fot. Bartosz Proll / strona UMCS
Prof. Walenty Baluk. Absolwent Instytutu Politologii Uniwersytetu Wrocławskiego (1997). Na Wydziale Nauk Społecznych Uniwersytetu Wrocławskiego uzyskał stopień doktora (2000) i doktora habilitowanego (2007) nauk humanistycznych w zakresie nauk o polityce. W latach 2000-2011 był zatrudniony na stanowisku adiunkta w Zakładzie Badań nad Europą Wschodnią w Instytucie Studiów Międzynarodowych Uniwersytetu Wrocławskiego. W 2011 r. został profesorem nadzwyczajnym w Zakładzie Praw Człowieka na Wydziale Politologii Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie. W 2014 r. uzyskał tytuł profesora zwyczajnego i został dyrektorem Centrum Europy Wschodniej UMCS. Aktualnie jest zatrudniony na stanowisku profesora zwyczajnego w Katedrze Bezpieczeństwa Międzynarodowego Instytutu Stosunków Międzynarodowych UMCS. Autor ponad 140 różnego rodzaju publikacji z zakresu problematyki wschodnioeuropejskiej.