Od piątkowego wieczora trwa przesilenie w Trybunale Konstytucyjnym. Pojawiła się informacja o zarządzeniu przerwy w czynnościach prezesa Bogdana Święczkowskiego oraz wiceprezesa Bartłomieja Sochańskiego, a prokurator generalny Waldemar Żurek skierował wnioski o uchylenie ich immunitetów. Prezydent Karol Nawrocki przerwał podróż do Senegalu i przybył do siedziby Trybunału, gdzie doszło do przepychanek. Premier Donald Tusk wygłosił orędzie, w którym wykluczył kompromis w sprawie Trybunału Konstytucyjnego.
Zobacz też: Polska chce do G20, ale polityczna wojna trwa. Kapitał boi się niepewności
Polityczna zawierucha wokół tej instytucji trwa od 2015 r.; od 2016 r. utraciła w oczach organów UE status niezależnej politycznie, a od 2023 r. de facto nie funkcjonuje i nie wydaje wyroków. W oczach inwestorów zagranicznych — a to oni mają największy wpływ na wycenę polskich aktywów — wydarzenia z weekendu wnoszą niewiele nowego, co prawdopodobnie było przyczyną braku jednoznacznej reakcji rynku w poniedziałek: złoty kontynuował przecenę wobec euro z poprzednich dni, obligacje skarbowe nawet się umocniły, a na GPW indeksy spadały.
Obligacje skarbowe w pierwszej reakcji zachowywały się stabilnie
Papierkiem lakmusowym w takich sytuacjach mogą być rentowności obligacji skarbowych. Wzrost rentowności oznaczałby spadek ceny obligacji, a to niekorzystne zjawisko dla państwa i mogłoby świadczyć o krytycznej ocenie wydanej przez inwestorów. W poniedziałek rentowność polskich obligacji 10-letnich, które w większym stopniu niż papiery krótkoterminowe uwzględniają dodatkowe ryzyka poza kluczowymi czynnikami finansowymi, takimi jak długoterminowe perspektywy inflacji czy polityki pieniężnej banku centralnego, spadała w okolice 6,35 proc.
W tym czasie analogiczne obligacje skarbowe amerykańskie i niemieckie również się umacniały i spread do nich był stabilny. To sugeruje, że kluczowe dla inwestorów są wydarzenia na głównych rynkach oraz znane już wyzwania dotyczące polskich finansów publicznych (wysoki deficyt i rosnący dług publiczny w stosunku do PKB).
— Pat w sprawie Trybunału Konstytucyjnego stanowi kolejne wyzwanie obok napiętej sytuacji fiskalnej, co może utrudniać spadki rentowności w momencie zwrotu na rynkach bazowych. Z pewnością czynnik ten nie pomoże w stabilizacji ram instytucjonalnych, co może być punktem dużego zainteresowania ze strony agencji ratingowych — mówi Arkadiusz Balcerowski, ekonomista mBanku.
Analitycy Banku Millennium napisali, że zaostrzenie sporu o Trybunał Konstytucyjny pozostanie ich zdaniem bez trwałego wpływu na notowania, gdyż eskalujący spór polityczny jest już wyceniony przez rynek, czego potwierdzeniem jest brak w poniedziałek zmian stawek asset swap (ASW).
Przypomnijmy, że rentowność polskich obligacji 10-letnich podskoczyła w tym roku chwilowo do 6,5 proc. z 4,9 proc. w lutym (sprzed ataku USA na Iran). ASW to różnica między rentownościami obligacji a poziomem stawek IRS (które obrazują oczekiwania dotyczące poziomu stóp procentowych w danym kraju): im niższy spread ASW, tym lepiej (niższa jest premia za ryzyko).
Spór wokół Trybunału Konstytucyjnego dokłada się do obaw o sytuację fiskalną
Ekonomiści PKO BP napisali, że sytuacja wokół Trybunału może wywierać umiarkowaną presję na złotego i obligacje skarbowe, ale nie oczekują istotnej ani trwałej reakcji rynku. Dodali, że przedłużający się spór może zwiększać ryzyko instytucjonalne i negatywnie wpływać na ocenę wiarygodności kredytowej Polski.
„W przeszłości agencje ratingowe wskazywały na takie ryzyka, m.in. S&P przy obniżce ratingu w 2016 r. oraz Moody’s i Fitch w związku z orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego z 2021 r. dotyczącym pierwszeństwa prawa krajowego nad unijnym. W ostatnich latach agencje zwracały uwagę przede wszystkim na szersze napięcia polityczne i ich wpływ na skuteczność polityki gospodarczej” — napisali. Nie zakładają, że ostatnie wydarzenia wpłyną na wynik piątkowego przeglądu ratingu Polski przez S&P, choć ich zdaniem agencja może wskazać przedłużający się spór jako czynnik ryzyka dla przyszłych decyzji ratingowych.

Stooq, opracowanie własne
„W negatywnym scenariuszu wydarzenia z piątku doprowadzą do pogłębienia podziałów politycznych, dodatkowo utrudniając kohabitację na linii rząd — prezydent. W pozytywnym będą istotnym krokiem w kierunku poprawy ładu prawnego i efektywności sądownictwa” — dodali eksperci PKO BP.
Do obaw o konflikt wokół Trybunału Konstytucyjnego dochodzą ryzyka dotyczące Narodowego Banku Polskiego w postaci próby postawienia prezesa Adama Glapińskiego przed Trybunałem Stanu oraz braku uzupełnienia składu zarządu NBP. Czy to może spowodować, że inwestorzy lokujący kapitał w polskich aktywach zaczną żądać większej premii za ryzyko (oznaczałoby to spadek wycen)?— Premia za ryzyko rzadko rośnie po jednym wydarzeniu. Zwykle narasta, kiedy kilka problemów zaczyna się na siebie nakładać. Tak było we Francji: spread do niemieckich obligacji długo trzymał się stabilnie w okolicach 70 pkt bazowych, a potem zaczął rosnąć pod wpływem rosnących potrzeb pożyczkowych, obniżek ratingu i kolejnych sporów politycznych o budżet — mówi Piotr Arak, główny ekonomista VeloBanku. Ostatnio spread francuskich papierów OAT do Bundów podskoczył w pewnym momencie do 170 pkt bazowych, najwyższego poziomu od kryzysu zadłużeniowego strefy euro.
Dodaje, że w Polsce widzi podobne składniki: wysoki deficyt, rosnący dług, konflikt wokół NBP i ryzyko sporów o konstytucyjność kolejnych budżetów. — Do tego dochodzi presja na rating. S&P może zmienić jego perspektywę, a także zrównać rating w złotym z ratingiem w walucie obcej, czyli uznać, że ryzyko dla długu w złotym wzrosło. Spór o TK dodaje do tego pytanie o stabilność i sterowność państwa, a rok wyborczy nie będzie polskim aktywom pomagał. Zwłaszcza że cała Europa pod względem ryzyk będzie się mierzyć z konsekwencjami zmiany władzy w Paryżu — ocenia ekspert VeloBanku.
Wątpliwości inwestorów co do stabilności państwa przyniosłyby podwójny cios
Czy istnieje ryzyko, że sytuacja wokół Trybunału Konstytucyjnego może przełożyć się na realną gospodarkę w postaci np. mniejszej skłonności do inwestycji (firmy wskazują na niepewność prawną jako czynnik, który stanowi barierę w tym zakresie)?
— Niepewność prawna nakłada się na ryzyko, które inwestorzy już uwzględniają, czyli wojnę za naszą wschodnią granicą. Do tej pory równoważyła je moda na Polskę jako szybko rosnącą, wciąż tanią gospodarkę z dużymi inwestycjami publicznymi. Taka moda potrafi się jednak szybko skończyć. Podobny obrazek do tego pod TK, tylko pod NBP, szybko skutkowałby przeceną polskich aktywów. Jeśli do ryzyka geopolitycznego dojdą wątpliwości co do stabilności państwa, część inwestorów zagranicznych wybierze inne kraje regionu — ocenia Piotr Arak.
Zobacz też: Mieli prezydenta przed sobą. Nie wykorzystali okazji
Dodaje, że w razie dalszego wzrostu niepewności prawnej dotyczącej także NBP widoczny byłby wpływ także przez kanał finansowy: wyższe rentowności obligacji przełożyłyby się na droższy kredyt dla firm, a to uderzyłoby w inwestycje mocniej niż sama niepewność prawna.
Złoty reaguje na sytuację wokół Trybunału Konstytucyjnego
W poniedziałek złoty tracił wobec euro, ale zyskiwał do dolara. Kurs EUR/PLN rósł w pewnym momencie o 0,4 proc. i za jedno euro płacono na rynku międzybankowym już 4,42 zł. Poniedziałkowe osłabienie złotego nie jest jedynym w ostatnim czasie — kurs EUR/PLN rośnie już od kilku miesięcy i od początku roku zyskał 4,8 proc. (20 groszy). Obecny poziom jest najwyższy od grudnia 2023 r.
Już w piątek — zanim na rynek napłynęły informacje o zamieszkach wokół Trybunału Konstytucyjnego — kurs EUR/PLN umacniał się o ponad 0,3 proc. Przyczyniły się do tego informacje o zaskakującym spadku inflacji w październiku (szczególnie bazowej), co przełożyło się na zmniejszenie oczekiwań na podwyżki stóp procentowych w Polsce.
Jednocześnie kurs USD/PLN w poniedziałek spadał o 0,1 i za dolara płacono 3,94 zł. Umocnienie naszej waluty było możliwe głównie dzięki wyraźnemu wzrostowi kursu EUR/USD o ponad 0,5 proc. (spadkowi USD/PLN sprzyja zwyżka pary EUR/USD).
— Sytuacja wokół Trybunału Konstytucyjnego może szkodzić złotemu, ale nie przypisywałbym jej całego dzisiejszego osłabienia, większą wagę przypisałbym czynnikom rynkowym, a ryzyko instytucjonalne uznałbym za dodatkowe obciążenie — mówi Krzysztof Kamiński, analityk OANDA TMS Brokers, komentujący poniedziałkowe osłabienie złotego wobec euro.
— Najbardziej konkretnym argumentem jest reakcja na niższą od oczekiwań inflację. W piątek złoty tracił, a rentowności obligacji spadały, szczególnie na krótkim końcu krzywej, co jest spójne z ograniczaniem oczekiwań na podwyżki stóp. Pogorszenie salda obrotów bieżących również może osłabiać wsparcie dla waluty, choć bez nowej publikacji danych traktowałbym je jako tło trendu, a nie bezpośrednie wyjaśnienie dzisiejszego ruchu — dodaje.
Jego zdaniem spór instytucjonalny może podnosić premię za ryzyko, jeżeli inwestorzy uznają, że doprowadzi on do zmniejszenia przewidywalności prawa lub sprawności działania państwa.
— W przypadku NBP kluczowe jest to, czy postępowanie wobec prezesa i wakaty w zarządzie rodzą obawy o niezależność oraz ciągłość działania banku centralnego — samo istnienie procedury prawnej nie przesądza o takim zagrożeniu. Za ostrożnością w przypisywaniu przeceny polskiej polityce przemawia też fakt, że rano słabły również inne waluty regionu. Mocniejszym dowodem wzrostu obaw o Polskę byłoby utrzymujące się osłabienie złotego względem tych walut, połączone ze wzrostem premii za ryzyko polskiego długu — zaznacza ekspert OANDA TMS Brokers.
Warszawska giełda po rekordach poddała się korekcie
W poniedziałek główne indeksy na GPW rozpoczęły sesję od spadków i choć chwilowo rano notowania oscylowały w okolicy piątkowego zamknięcia, to kolejne godziny przyniosły pogorszenie nastrojów. Na koniec sesji WIG20 obniżył się o 0,7 proc., do 4152,65 pkt, a WIG o 0,8 proc., do 156383 pkt. To był w poniedziałek jeden z najsłabszych wyników spośród europejskich parkietów.
Dla porównania paneuropejski indeks Stoxx Europe 600 urósł o 0,4 proc., ale trzeba pamiętać, że polska giełda jest w tym roku jedną z najmocniejszych na świecie, od początku stycznia WIG20 zyskał prawie 30 proc., a WIG niemal 33 proc., oba niedawno wyznaczyły nowe historyczne szczyty.
— Sytuacja związana z Trybunałem Konstytucyjnym oraz obrazy, które poszły w świat, z pewnością nie pomagają polskim aktywom. Jednak już jutro cały świat zacznie żyć wynikami wyborów połówkowych w USA, co oznacza, że Polska straci swoje „5 minut” w światowych mediach — mówi Patryk Pyka, dyrektor zespołu analiz i doradztwa inwestycyjnego DI Xelion.
Jego zdaniem to, co wydarzyło się w ostatnich dniach, jest jednak symptomatyczne w kontekście nadchodzących miesięcy. — Polska była do tej pory chwalona przez inwestorów zagranicznych za względny spokój na krajowej scenie politycznej. Sytuacja ta najprawdopodobniej zacznie się zmieniać wraz z rozpoczęciem kampanii wyborczej przed przyszłorocznymi wyborami parlamentarnymi. Biorąc pod uwagę tegoroczną stopę zwrotu indeksu WIG20, inwestorzy zagraniczni mają z czego realizować pokaźne zyski, a wejście w okres kampanii wyborczej może dodatkowo sprzyjać takiemu scenariuszowi — ocenia.
Zwraca uwagę, że ostatnio polski rynek akcji był traktowany przez inwestorów zagranicznych jako atrakcyjny składnik dywersyfikujący portfele. O ile brak ekspozycji na spółki związane z AI w długim terminie może okazać się przekleństwem, o tyle w przypadku WIG20 był ostatnio błogosławieństwem (październik był słaby dla spółek związanych ze sztuczną inteligencją, tylko w piątek Nasdaq 100 spadł o prawie 3,5 proc.).
— Zjawisko to doprowadziło jednak do pewnych aberracji, wśród których można wymienić rozbieżność w zachowaniu polskich banków na tle ich europejskich odpowiedników. Trzymiesięczna stopa zwrotu indeksów Euro Stoxx Banks i WIG-Banki jest o około 20 pkt proc. wyższa w przypadku polskiego sektora bankowego. Naszym zdaniem powstała luka w wycenach nie znajduje pełnego uzasadnienia w fundamentach. Biorąc pod uwagę wszystkie te czynniki, od października utrzymujemy umiarkowanie negatywne nastawienie do polskich dużych spółek — mówi Patryk Pyka.
Banki, odpowiadające za jedną trzecią indeksu WIG20, były w poniedziałek jedną z najmocniej tracących branż. Korekta rozpoczęła się jednak wcześniej: od rekordu wszech czasów z końca września do dołka z drugiej połowy października przecena sięgnęła 10,5 proc.
Autor: Maciej Rudke, dziennikarz Business Insider Polska