Zaskakująco mało uwagi w politycznych komentarzach do wydarzeń minionego tygodnia poświęcono retorycznej zmianie, jaka zaszła pomiędzy orędziem premiera Donalda Tuska a jego wtorkowym wystąpieniem na konferencji prasowej po Radzie Bezpieczeństwa Narodowego. Najpewniej w międzyczasie Donald Tusk poznał nastroje opinii publicznej i był zmuszony zmienić postawę o 180 stopni. To ośmiela koalicjantów i zwiększa szanse na reset ustrojowy.

Dlaczego premier zmienił zdanie?

Początkowo premier Donald Tusk prezentował bardzo konfrontacyjne stanowisko. W sobotnim orędziu zapowiadał, że nie będzie żadnego kroku wstecz, odrzucał możliwość resetu ustrojowego i atakował jego zwolenników, nazywając ich gapiami-symetrystami. Kilka dni później, po posiedzieniu Rady Bezpieczeństwa Narodowego, zaczął deklarować gotowość do rozmów z prezydentem Karolem Nawrockim i poszukiwania wspólnego wyjścia z kryzysu.

Sobotnie orędzie premiera było zaskakującym posunięciem. Dotychczas Tusk zwykle zabierał głos w trudnych dla siebie sprawach dopiero wted, gdy mógł ocenić reakcję opinii publicznej i wyniki sondaży. Tym razem nie miał takiej możliwości: nagrywając wystąpienie, nie dysponował jeszcze badaniami dotyczącymi odbioru wydarzeń wokół Trybunału. Już we wtorek po posiedzeniu Rady Bezpieczeństwa Narodowego ton premiera wyraźnie się zmienił.

Tusk zadeklarował gotowość do rozmów z prezydentem Karolem Nawrockim o wyjściu z kryzysu, a także o innych problemach, m.in. kwestii ambasadorów. Tego samego dnia zakończono również część sporu wokół Narodowego Banku Polskiego: po namowach ministra finansów Andrzeja Domańskiego podpisano nominacje do zarządu banku.

Premier zaznaczył przy tym, że nie chce, aby rozmowy z prezydentem odbywały się w świetle kamer i pod presją mediów.

Zmiana kursu w myśl opinii publicznej

Jak wyjaśnić te zmianę o 180 stopni? Sensownym uzasadnienie wydaje się to, że pomiędzy sobotnim wieczorem a wtorkowym popołudniem do premiera dotarły pierwsze badania opinii publicznej. Mogły one pokazać, że Polacy nie oczekują takiego „przełomu” w sprawie praworządności, jaki zakładał premier i jego zaplecze.

Opinia publiczna nie poznała zbyt wiele badań nastrojów. Jedyny właściwie dostępny sondaż IBRiS dla Wirtualnej Polski z 2 listopada może być jednak podpowiedzią, jak wyglądały bardziej zaawansowane opracowania. Wskazywał, że największa grupa respondentów nie przyznaje racji żadnej ze stron sporu o Trybunał. Taką odpowiedź wybrało 37 proc. badanych. Karola Nawrockiego poparło 29 proc., a Donalda Tuska – 27 proc.

 Warto zwrócić uwagę, że wśród zwolenników Koalicji 15 Października aż 23 proc. uznało, że żadna ze stron nie ma racji. Oznacza to, że nawet część wyborców rządu nie popiera bezwarunkowo jego działań w sprawie Trybunału. Jeszcze więcej osób odrzucających jednoznaczne opowiedzenie się po którejś ze stron było wśród wyborców opozycji i niezdecydowanych.

Można przypuszczać, że premier dysponował także wewnętrznymi, bardziej szczegółowymi badaniami, których wyniki mogły wskazywały, że utrzymywanie radykalnie antyresetowego stanowiska i atakowanie symetrystów staje się politycznie ryzykowne. Coraz więcej głosów, także w środowisku liberalno-lewicowym, również ujawniało, że racje rządu nie są jednoznaczne.

Nie oznacza to oczywiście, że Tusk chce uczciwego resetu i odbudowy Trybunału. Dowodzi natomiast, że musi liczyć się z nastrojami społecznymi i postulatami własnych koalicjantów.

Kosiniak-Kamysz i Hołownia nadzieją?

Jeśli premier wsłuchuje się w głos swoich koalicjantów i wyborców, tym bardziej na znaczeniu nabiera to, że głos w sprawie kryzysu zabrali Władysław Kosiniak-Kamysz i Szymon Hołownia.

Kluczowe było pytanie, czy liderzy PSL i Polski 2050 zdecydują się odegrać samodzielną rolę: podjąć mediację, przedstawić własne projekty i wyprowadzić konflikt z impasu. Wcześniej wielu obserwatorów wątpiło, czy będą gotowi wystąpić z inicjatywą, obawiając się politycznych kosztów sprzeciwu wobec Donalda Tuska.

Niebagatelny jest tu przykład Jarosława Gowina, który przy okazji wyborów kopertowych zapłacił za swoją postawę wysoką cenę. Wizja powtórzenia jego losów z pewnością była tym scenariuszem, którego wicepremier i były marszałek Sejmu obawiali się najbardziej.

Ostatecznie jednak obaj liderzy zdecydowali się na podmiotowe działanie. Kosiniak-Kamysz przedstawił własny projekt resetu, a Hołownia w wywiadzie dla „Rzeczpospolitej” skrytykował działania premiera, uznał wysłanie policji pod Trybunał za błąd i wyraził wątpliwości prawne podobne do tych zgłaszanych przez część prawników. Jednoznacznie opowiedział się również za resetem w formie nowelizacji konstytucji.

W przypadku Kosiniaka-Kamysza znaczący jest także kontekst jego wystąpienia. Obok propozycji resetowej poruszył kwestię likwidacji dwukadencyjności wójtów, burmistrzów i prezydentów miast – postulatu niezwykle ważnego dla PSL, którego realizację należy oceniać zdecydowanie krytycznie z punktu widzenia demokratyzacji samorządów.

Zestawienie obu tematów może być odczytywane jako sygnał polityczny: w zamian za ustępstwa w sprawie dwukadencyjności PSL jest gotowe zaangażować się w przeprowadzenie resetu.

Likwidacja dwukadencyjności byłaby złym rozwiązaniem, ale spór o Trybunał dotyczy spraw o nieporównywalnie większym ciężarze ustrojowym: powagi, trwałości i zdolności państwa do działania. Gdyby więc elementem porozumienia między prezydentem Nawrockim a wicepremierem Kosiniakiem-Kamyszem miało być ustępstwo w sprawie samorządowych kadencji, to w jakiejś mierze zrozumiała byłaby  zmiana kursu w imię przywrócenia podstaw ładu ustrojowego.

Projekt nie bez znaczenia

Przedstawiona w czwartek przez Kosiniaka-Kamysza propozycja nowelizacji Konstytucji zakłada punktową nowelizację konstytucji, stosowaną w wyjątkowej sytuacji głębokiego kryzysu legitymizacji Trybunału. Nie jest to kompleksowa reforma ani próba rozstrzygnięcia wszystkich sporów ustrojowych.

Projekt przewiduje mechanizm, w którym Krajowa Rada Sądownictwa zwraca się do Zgromadzenia Narodowego o uznanie, że Trybunał utracił zdolność do wykonywania swoich funkcji. Następnie marszałek Sejmu, po konsultacjach z najważniejszymi sędziami, przedstawiałby listę piętnastu kandydatów na sędziów Trybunału, ale wyłącznie za zgodą prezydenta.

Sędziów wybierałoby Zgromadzenie Narodowe większością 3/5 na zróżnicowane kadencje: trzy, sześć i dziewięć lat. Takie rozwiązanie miałoby zapobiec sytuacji, w której jeden Sejm obsadza cały Trybunał na jednakowo długi okres i zapewnia jednej stronie trwałą przewagę.

Co kluczowe, cała procedura doszłaby do skutku dopiero po uzgodnieniu listy piętnastu sędziów i uzyskaniu zgody marszałka Sejmu, prezydenta oraz wymaganej większości Zgromadzenia Narodowego. Karol Nawrocki pełniłby w tym procesie rolę podmiotu, którego zgoda może zabezpieczać interes opozycji. Bez porozumienia wszystkich stron obecny stan pozostałby bez zmian.

Najpoważniejsza wątpliwość wobec projektu dotyczy powierzenia inicjatywy Krajowej Radzie Sądownictwa. Może się bowiem zdarzyć, że większość konstytucyjna poprze nowelizację, ale procedura nigdy nie zostanie uruchomiona, ponieważ nie będzie sposobu, by zobowiązać KRS do działania. Warto więc rozważyć wskazanie dodatkowych podmiotów uprawnionych do zainicjowania całego procesu.

Ostatecznie i tak konieczna będzie współpraca Marszałka Sejmu, Prezydenta RP i Zgromadzenia Narodowego. Taki mechanizm nie będzie idealny dla żadnej ze stron, ale właśnie wzajemne uzależnienie decyzji może skłonić uczestników do negocjacji i kompromisu.

Pojawienie się konkretnego projektu jest przełomem wobec wcześniejszych deklaracji poparcia dla resetu, za którymi nie szły żadne działania. Teraz ugrupowania opowiadające się za zmianą – m.in. PSL, Polska 2050, środowisko Mateusza Morawieckiego, Konfederacja, Partia Razem, Demokracja Bezpośrednia, Korona i posłowie niezrzeszeni – mogą zdecydować, czy poprą propozycję i pomogą wprowadzić ją do Sejmu. Potrzeba 92 podpisów. Wcześniejsze szacunki wskazywały, że projekt mógłby uzyskać nawet 110-115 podpisów, choć wymagałoby to negocjacji i ewentualnych poprawek.

Samo wniesienie projektu do Sejmu miałoby znaczenie polityczne, nawet gdyby nie został od razu poddany pod głosowanie. Posłowie z różnych stron sceny politycznej mogliby regularnie domagać się rozpoczęcia prac nad resetem. Wówczas Donald Tusk i Jarosław Kaczyński, pozostając na dotychczasowych pozycjach, musieliby głosować „ręka w rękę” przeciwko propozycji popieranej przez szerokie spektrum ugrupowań – od lewicy po prawicę.

Z czasem mogłaby rozpocząć się swoista „gra w cykora”: jeden z liderów musiałby ustąpić i przyłączyć się do zwolenników resetu. Ten, który zrobiłby to pierwszy, mógłby zyskać politycznie, zwłaszcza w świetle nastrojów społecznych. Nie można wykluczyć, że obaj zdecydują się na deeskalację w podobnym czasie.

Prace nad resetem konstytucyjnym mogą więc stać się okazją do zakończenia wieloletniego konfliktu i przywrócenia powagi Rzeczypospolitej oraz zdolności państwa do sprawnego działania.

Taki scenariusz wymaga jednak konsekwentnej pracy i gotowości do szukania kompromisu ponad podziałami. Szanse na powodzenie pozostają niepewne, ale nie należy pozwolić, by polityczny pesymizm zdominował debatę. Od zdolności do współpracy na rzecz dobra wspólnego zależy bowiem w tej chwili pomyślność państwa.

Tekst stanowi opracowany przez redakcję portalu klubjagiellonski.pl fragment programu „Trudno Powiedzieć” dostępnego na YouTube i Spotify Klubu Jagiellońskiego.

Publikacja nie została sfinansowana ze środków grantu któregokolwiek ministerstwa w ramach jakiegokolwiek konkursu. Powstała dzięki Darczyńcom Klubu Jagiellońskiego, którym jesteśmy wdzięczni za możliwość działania.

Dlatego dzielimy się tym dziełem otwarcie. Ten utwór (z wyłączeniem grafik) jest udostępniony na licencji Creative Commons Uznanie Autorstwa 4.0 Międzynarodowe. Zachęcamy do jego przedruku i wykorzystania. Prosimy jednak o podanie linku do naszej strony.