Zatrzymania skłoniły Gierszewskiego, dziennikarza Radia Zet, do przyjrzenia się temu, co dzieje się na styku relacji Polski z amerykańskimi inwestorami. — Wniosek jest taki, że płacimy tak słono za sen o własnym atomie, że ja nie wiem, co z tym zrobić. Amerykanie każą nam płacić za wszystko. Mają zbudować elektrownię atomową, a my im płacimy za wynajęcie ich biura, za wynajęcie każdej sprzątaczki. Płacimy im za wszystko, po ołówki dosłownie — mówi Gierszewski.
Amerykanie wystawiają faktury, za które płaci polska spółka rządowa Polskie Elektrownie Jądrowe (PEJ).
— Dlaczego tak jest? — pyta go Dominika Długosz z „Newsweeka”.
Otóż te kwestie reguluje tzw. umowa pomostowa, bo głównej umowy na budowę elektrowni jeszcze nie ma. Ta umowa została w kwietniu 2025 r. — Amerykanie przynieśli projekt tej umowy i myśmy ją po prostu wzięli jeden do jednego — tłumaczy Gierszewski.
10 proc. prowizji do każdej faktury
Dziennikarzowi udało się porozmawiać z byłymi pracownikami spółki Polskie Elektrownie Jądrowe. Zdradzają, że jedna z firm należących do konsorcjum budowy elektrowni wystawia co miesiąc faktury na kilkaset stron. — To jest nie do przerobienia, po prostu się za to płaci — mówi Gierszewski. — A do każdej transakcji ta firma dolicza sobie jeszcze 10 procent prowizji. I tak strona polska zapłaciła na przykład kilkadziesiąt tysięcy dolarów za relokację, czyli przeprowadzkę jednego ważnego dla Amerykanów pracownika. Ale nie do Polski. Na relokację w USA miedzy stanami — opowiada dziennikarz.
Kolejnym ciekawym wydatkiem miało być ponad 100 dol., które Polska zapłaciła za wydanie paszportu przylatującemu do naszego kraju pracownikowi z Ameryki.
— Oni naprawdę wrzucają tam wszystko? — dziwi się Długosz.
— Wszystko — potwierdza Gierszewski.
PEJ co miesiąc ponosi też koszty wynajęcia biur, miejsc parkingowych i całej obsługi biurowej Amerykanów. Nasi informatorzy uważają, że sami doprowadziliśmy do tego, że jesteśmy tak „skubani”. — Po prostu podpisaliśmy umowę na ich warunkach. A po drugie po prostu, zdaje się, jest to słabość naszej strony. Słabość jakościowa naszych urzędników. Alarmowała o tym Najwyższa Izba Kontroli w raporcie, który w październiku został ujawniony. Tam było wprost napisane, że to po prostu słabość naszych urzędników, którzy dają sobie przepchnąć kowbojom każdą sprawę, każdego dolarka — mówi dziennikarz.
Walka o wpływy
W PEJ ścierają się też wpływy różnych służb i ich byłych szefów. W Radzie Nadzorczej wpływy ma mieć były szef ABW, generał Krzysztof Bondaryk. Zarząd PEJ ma według naszych rozmówców pozostawać pod wpływem byłego ministra spraw wewnętrznych i koordynatora służb specjalnych Bartłomieja Sienkiewicza. Między Bondarykiem a Sienkiewiczem nie było w poprzednich latach „chemii”.
Polskie Elektrownie Jądrowe borykają się też z odejściami fachowców i medialnymi skandalami. We wrześniu 2026 r. po publikacji śledztwa dziennikarskiego opisującego jego życie prywatne odszedł dyrektor Pionu Spraw Korporacyjnych i Administracji Grzegorz Maj. W tle sprawy pojawił się wątek nielegalnego wykorzystywania wizerunku oraz zdjęć jego byłej partnerki.
Według naszych informatorów to nie jedyny przypadek odejścia kluczowego menedżera. W podobnym czasie PEJ pożegnały się z Chief Nuclear Officerem, czyli dyrektorem ds. energetyki jądrowej — Bartosz Sośnik pracował w spółce od 2024 r. CNO to najwyższy dyrektor odpowiedzialny za bezpieczeństwo instalacji jądrowej.
PEJ nie odpowiedziały na pytanie, jaki był powód odejścia Sośnika ze spółki. Poinformowały tylko, że w 2025 r. rozwiązano 45 umów o pracę, a w 2026 r. 43 umowy. Nie ujawniono ile z tych odchodzących osób było obcokrajowcami.
Poobijany atom
Zatrzymanie 4 listopada menedżerów Westinghouse, jednej z dwóch firm, które mają w konsorcjum wybudować elektrownię, przy okazji śledztwa w sprawie nieprawidłowości przy budowie Elektrowni Ostrołęka do dziś odbija się Polsce czkawką. Prezesowi polskiego oddziału amerykańskiego giganta Mirosławowi K. i głównemu negocjatorowi umowy Robertowi N. postawiono zarzuty niedopełnienia obowiązków i wyrządzenia szkody w wielkich rozmiarach. Mirosław K. przed laty był prezesem Enea, która utopiła w Ostrołęce miliony złotych. Robert N. był z kolei członkiem zarządu Elektrowni Ostrołęka z ramienia Enei. Obaj zostali wypuszczeni — prokuratura zastosowała wolnościowe środki zapobiegawcze w postaci poręczenia majątkowego. Menedżerowie obecnie przebywają w swoich domach i czekają na zawodową egzekucję, czyli decyzję amerykańskich szefów o ich zwolnieniu albo przeniesieniu.
— O zatrzymaniu nie wiedzieli Amerykanie z Westinghouse [dostawca technologii jądrowej dla elektrowni jądrowej w Polsce], nic nie wiedziała amerykańska ambasada. Nic nie wiedział minister sprawiedliwości Waldemar Żurek, nie wiedziało otoczenie ministra koordynatora służb, a może i sam minister koordynator Tomasz Siemoniak. To kogo zatrzymują i wiozą do prokuratury w Białymstoku wiedzieli tylko śledczy — mówi Gierszewski.
Traf chciał, że właśnie wtedy przebywał w Polsce Dan Leipman, prezes Westinghouse Electric Company. — Czyli takiej spółki matki ze Stanów. I jakie musiało być jego zaskoczenie, kiedy rano, gdy wstał w hotelu, dostał telefon, że jego współpracownicy jadą w kajdankach do Białegostoku — opowiada Gierszewski.
W Warszawie Amerykanie mieli podpisać z PEJ umowy na zaliczki dotyczące LLI — Long Lead Items. — Chodzi o to, że na wyprodukowanie wielu kluczowych części elektrowni atomowej czeka się w długiej kolejce latami i trzeba je jak najszybciej zamówić jeszcze przed podpisaniem głównej umowy — co może mieć miejsce na wiosnę przyszłego roku — tłumaczy Gierszewski.
Dwa tygodnie po tych wydarzeniach projekt budowy elektrowni atomowej zdrowo oberwał. Wszystko zwolniło. Do dziś nie udało się podpisać umów na zaliczki na LLI. — Podobno na dyrektorów PEJ padł blady strach, bo za podobne zaliczki wypłacone przy braku finansowania całego projektu — a tak na dziś bez umowy głównej z grubsza wygląda budowa elektrowni atomowej — zarzuty przy Ostrołęce usłyszał prezes Mirosław K. — mówi dziennikarz.
Nie bez znaczenia jest też fakt, że nie chodzi o jakieś drobne kwoty, tylko o 1 mld zł. — Przez cały ubiegły tydzień dostawałem z różnych stron telefony z pytaniami o tę sprawę. Jedno było najważniejsze: czy o tym, kogo zatrzymują, wiedział o Premier Donald Tusk? — opowiada Gierszewski.
Co wiedział Donald Tusk?
Pierwsza możliwość: Tusk nic o tym nie wiedział, co oznacza, że w Polsce nie ma koordynacji w strategicznych tematach dotyczących kluczowej inwestycji i że służby nie potrafią tego przypilnować. — Oczywiście nie chodzi o to, aby białostocki prokurator wysłał do Warszawy listę osób, które chce zatrzymać. Można jednak sojusznikom dać wcześniej dyskretnie znać, że jest problem z tym i z tym człowiekiem, tak aby zdjęli go z eksponowanej funkcji bez zagrożenia dla procesów decyzyjnych strategicznego projektu — mówi Gierszewski.
Druga możliwość jest natomiast taka, że Tusk o tym wiedział i była to część taktyki negocjacyjnej. Strona amerykańska naciska na podniesienie wartości kontraktu o ponad 30 mld dol. Obecnie zakłada się, jak widać, nierealnie, że zapłacimy za elektrownię atomową 200 mld zł. Amerykanie uzasadniają podwyżki ciągle rosnącymi cenami materiałów na świecie. Eksperci przyznają, że podniesienie ceny o około 10 proc. przy tak ogromnym i rozciągniętym w czasie kontrakcie jest normą. — W tej teorii polski rząd chce zmiękczyć stronę amerykańską — mówi Gierszewski.
Pomóc w tym miała publikacja raportu NIK w październiku. Kontrolerzy wypowiedzieli się krytycznie o przygotowaniach do budowy elektrowni. Uruchomienie pierwszego bloku — planowane pierwotnie w PEJ na 2033 r., a następnie przesunięte na 2036 r. — według kontrolerów NIK jest zagrożone jeszcze większym poślizgiem. A PEJ oraz administracja państwowa zostały ocenione jako niedostatecznie przygotowane kadrowo i organizacyjnie.
Wybór technologii z USA zatwierdzono w 2022 r. bez wcześniejszego, spójnego modelu finansowo-biznesowego. Krytyce poddano także okoliczności podpisania umowy EPC (Engineering, Procurement and Construction) z konsorcjum Westinghouse-Bechtel we wrześniu 2023 r. przez zarząd powołany zaledwie miesiąc wcześniej.
Drugim pomysłem na zmiękczenie Amerykanów miałoby być zatrzymanie menedżerów amerykańskiej spółki. — Faktycznie Amerykanie mają teraz problem, ale Polska strona też, bo trzeba odbudować wzajemne zaufanie — mówi Gierszewski.