Z Yoelem Gamzou, nowym dyrektorem muzycznym Teatru Wielkiego — Opery Narodowej, rozmawiamy w trakcie prac nad nową „Salome” Richarda Straussa. Urodził się w Tel Awiwie w artystycznej rodzinie, a muzyki uczył się w Nowym Jorku i Mediolanie. Muzyka Mahlera sprawiła, że jako siedmiolatek postanowił zostać dyrygentem. Dorastał w strefie wojny i dziś mówi, że jedyne, co może uleczyć świat, to muzyka i sztuka.
Kara Becker: Dorastał pan w Tel Awiwie i Nowym Jorku, mieszkał w Paryżu, Wiedniu, Londynie. Jak się pan czuje w Warszawie?
Yoel Gamzou: Jedną z rzeczy, które sprawiły, że z takim entuzjazmem przyjąłem tę pracę, był Boris (Kudlicka, dyrektor Teatru Wielkiego — Opery Narodowej, przyp.) — to absolutny wizjoner, bardzo charyzmatyczny człowiek. Drugą rzeczą, która mnie zainspirowała, jest miasto. Warszawa jest absolutnie niesamowita. Czuję się jak w Nowym Jorku lat 90. To miasto, które płonie energią i ambicją, które nieustannie wymyśla się na nowo. Nawet w ciągu półtora roku, odkąd tu przyjeżdżam, za każdym razem mam wrażenie, że wydarzyło się coś nowego. Jest tu tyle kultury i tyle ciekawości. Będąc na spektaklu baletowym albo operowym, widzę widownię pełną młodych ludzi. Idę na wystawę do galerii — podobnie. To mnie bardzo inspiruje i daje mnóstwo energii.
Na co czekam najbardziej? Na dialog z miastem i z lokalną kulturą, bo myślę, że to prawdopodobnie najbardziej ekscytujący od bardzo dawna moment w historii Polski. To świetny czas, żeby tu być. W czasach, gdy wiele kultur na świecie przeżywa kryzys, Polska wydaje mi się jednym z najbardziej obiecujących miejsc. Jest tu tyle głodu i ambicji, a jednocześnie wciąż tyle tradycji, na której można budować przekaz. To miasto ma ogromny potencjał i bardzo się cieszę, że mogę w tej fazie dołożyć swoją małą cegiełkę.
Znam Warszawę od lat 90. i zmieniła się nie do poznania.
Zdecydowanie. W Warszawie byłem pierwszy raz półtora roku temu, ale w Polsce bywałem już wcześniej — i to zupełnie inne miejsce. Zawsze uważałem, że to wspaniały kraj, do którego warto przyjeżdżać. Ale dziś czuję, że Polska może być niemal latarnią, inspiracją dla innych krajów europejskich, jeśli chodzi o łączenie tradycji z innowacją — w sposób, który jest w tej chwili naprawdę wyjątkowy.
W Warszawie mieszka pan na stałe od września. Czy coś w warszawskim stylu życia albo w mentalności ludzi pana zaskoczyło?
To zabawne, ale miałem kiedyś bardzo starego nauczyciela, który mówił mi, że dwie najważniejsze kwestie w każdej kulturze to to, czy ludzie lubią jeść i czy umieją się śmiać. Pamiętam, jak dostałem pierwszą pracę w Niemczech i zorientowałem się, że tam ludzie nie bardzo umieją się śmiać i nie bardzo lubią jeść. Zmartwiło mnie to. Po przyjeździe do Warszawy zauważyłem przede wszystkim, że ludzie są bardzo emocjonalni. Bardzo to cenię, bo czuję, że mogę być sobą. Emocje ludzi mają tu ogromną intensywność.
Może zabrzmi to dziwnie, ale wykształcona kultura jedzenia jest dla mnie przejawem ogólnej miłości do piękna. Warszawa ma jedną z najlepszych scen gastronomicznych, z jaką się zetknąłem. Takiego gwaru w restauracjach i takiej różnorodności nie pamiętam od czasu, gdy mieszkałem w Nowym Jorku. To absolutnie niewiarygodne.

Ujęcie z prób opery „Salome”
Teatr Wielki Opera Narodowa
Jest pan nowym dyrektorem muzycznym Opery Narodowej. Chciał pan wprowadzić sporo zmian? Jak podszedł pan do tego wyzwania?
Nie powiedziałbym, że potrzeba wielu zmian. Chociaż przed nami długa droga, jeśli chodzi o pracę, którą chcemy wykonać. Boris (Kudlicka, dyrektor Teatru Wielkiego—Opery Narodowej, przyp.) ma bardzo ambitną wizję: chce uczynić z Opery Narodowej jedną z najlepszych i największych scen operowych w Europie. To zresztą jeden z powodów, dla których tu przyjechałem — ta wizja bardzo mnie zainspirowała. Żeby ją zrealizować, trzeba wykonać mnóstwo pracy. Ale w tym teatrze jest też ogromnie dużo talentu i jakości. Czasem ten talent trzeba trochę odkurzyć — jak stare przedmioty, z których należy zdjąć warstwę kurzu.
Wielu dyrygentów popełnia błąd, myśląc, że to oni są najważniejsi. A my jesteśmy tylko pośrednikami — ostatecznie dźwięk wydobywają muzycy. To naprawdę świetna orkiestra. Może nowa jest dla nich intensywność, z jaką pracuję, ale to tylko dlatego, że chcę, by grali najlepiej, jak mogą. A mogą, bo są doskonali.
Mówi pan o intensywności pracy. Co ma pan na myśli?
Jest wiele sposobów pracy. Żyjemy w czasach, w których internet pozwala usłyszeć niemal każdą operę. W każdej chwili można ją znaleźć na YouTubie. Rola występu na żywo jest dziś inna niż 30–40 lat temu. Ludzie nie przychodzą do teatru po to, żeby usłyszeć „Rigoletta”. Mogą to zrobić w domu. Przychodzą, bo chcą przeżyć coś wyjątkowego. Dlatego tak ważne jest dla mnie, by każdy spektakl był niepowtarzalny. Oczywiście nie każdy może być doskonały, ale każdy powinien być wyjątkowy. Wystarczy, że jedna osoba wyjdzie z widowni z poczuciem, że przeżyła coś szczególnego — wtedy wykonaliśmy swoje zadanie.
Niedługo premiera niezwykłej opery — „Salome”. Kiedy pokazano ją po raz pierwszy, na początku XX w., wywołała ogromny skandal. Czy dziś ten utwór wciąż może mieć podobną siłę rażenia?
Kiedy mówi się o skandalach w historii muzyki — jak przy „Salome” czy „Święcie wiosny” Strawińskiego — z czasem zawsze obrastają one mitem. Oczywiście był to skandal z powodu treści, erotyzmu, ale też dlatego, że muzyka była jak na tamte czasy bardzo nowoczesna. Myślę jednak, że czasem myli się intensywność reakcji publiczności z prowokacją. Gdyby skandal wynikał wyłącznie z tego, że kompozytor chciał kogoś zszokować, utwór nie miałby trwałego oddziaływania — nie byłoby go dziś w repertuarze. Rzeczy, które istnieją tylko po to, by szokować, z czasem umierają, bo to, co szokowało 10 lat temu, dziś już nikogo nie szokuje. Niestety widzimy to nawet w polityce: rzeczy, kiedyś absolutnie niesłychane, dziś są normą. Szok mija.
Myślę, że ówczesna publiczność bardzo mocno zareagowała na emocjonalną intensywność tego dzieła. A ta wciąż w nim jest. Pod wieloma względami „Salome” wyprzedziła swoją epokę: to utwór o bardzo szybkim tempie, a my żyjemy w bardzo szybkich czasach. Te skrajnie intensywne emocje są w gruncie rzeczy bardzo współczesne i świetnie pasują do naszej epoki.

Ujęcie z prób opery „Salome”
Teatr Wielki Opera Narodowa
Wiem, że jest pan wielkim miłośnikiem Gustava Mahlera. Podobno muzyka Mahlera jest dla pana równie ważna jak ta Beatlesów.
Dwaj artyści, którzy najbardziej na mnie wpłynęli, to Beatlesi i Mahler. Wychowałem się w bardzo liberalnym podejściu do muzyki. Nie rozróżniam gatunków, liczy się dla mnie jakość. Każdy rodzaj muzyki mówi innym językiem, ale najważniejsza jest jakość. Beatlesi napisali jedne z najwspanialszych dzieł muzyki, jakie kiedykolwiek powstały, Mahler również. Obie te inspiracje uczyniły mnie muzykiem, którym jestem.
Wierzę, że czerpanie z bogatego, różnorodnego spektrum stylów czyni człowieka lepszym muzykiem. Może być, że lepiej dyryguję dzieła Straussa, bo znam Beatlesów, i pewnie lepiej zagrałbym piosenki Beatlesów, bo umiem dyrygować Straussa. Chciałbym, żeby w świecie muzyki klasycznej było mniej arogancji wobec muzyki nieklasycznej, bo napisać wspaniałą piosenkę jest równie trudno, jak napisać wspaniałą operę.
Czy to pan jest zatem pomysłodawcą tego, by muzyka Beatlesów zabrzmiała na scenie Opery Narodowej? Padło to przy okazji ogłoszenia nowego programu.
Wybrzmi w koncercie noworocznym 31 grudnia i 3 stycznia. Tyle że nie Beatlesów, a Johna Lennona. Zagramy też utwór zespołu Queen. I jestem pewien, że pojawią się kolejne okazje, bo głęboko wierzę, że wielka muzyka to po prostu wielka muzyka. Oczywiście orkiestrowe aranżacje piosenek pop mogą być bardzo kiczowate albo bardzo dobre — wszystko zależy od tego, jak i po co się je robi. Musi to być odpowiednia okazja i odpowiedni kontekst. Ale absolutnie wierzę w to, by dawać scenę każdej wielkiej sztuce.
Mahler jest także jednym z najważniejszych dla mnie kompozytorów. Do dzisiaj jest symbolem dawnego Wiednia.
Mieszkałem w Wiedniu przez wiele lat, więc znam go bardzo dobrze. Wciąż mam tam dom. Jednym z kompozytorów, których bardzo kocham i którego mam nadzieję przywieźć znów do Warszawy, jest Korngold (Erich Wolfgang Korngold, austriacki kompozytor i dyrygent, przyp.), Mam w Wiedniu mieszkanie właśnie w kamienicy Korngolda, w 6. dzielnicy.
Jak się panu to udało?
Znalazłem je przypadkiem. Przyjeżdżam do Wiednia, odkąd skończyłem 16 lat, bo był dla mnie mekką muzyki. W internecie po prostu wyskoczyło mi ogłoszenie mieszkania w budynku, w którym Korngold napisał „Umarłe miasto”. Powiedziałem sobie: to jest moje mieszkanie. I wciąż je mam.
Udało się tam coś skomponować, w towarzystwie duchów dawnego Wiednia?
To część uroku tego miasta, ale też część jego ciężaru. Komponuję jednak głównie latem — zimą dyryguję, latem piszę — więc w Wiedniu nie tworzę zbyt wiele. Ale to bardzo inspirujące miejsce. Kiedy idę po schodach, myślę, że chodził po nich Korngold, że w tym budynku bywał Mahler, mieszkał Bruno Walter. I myślę sobie: Mój Boże, ilu niesamowitych ludzi chodziło po tych samych schodach.

Yoel Gamzou na scenie
Teatr Wielki Opera Narodowa
Rozmawialiśmy o Korngoldzie, Mahlerze i o Beatlesach. A ile polskiej muzyki — Szymanowskiego, Moniuszki — chciałby pan pokazać na nowo, ze swoją energią i wrażliwością?
Mam ogromny szacunek dla polskiej muzyki i w ogóle dla historii polskiej kultury — także literatury i teatru. Kiedy przyjeżdża się jako cudzoziemiec do kraju o tak niezwykłej tradycji, trzeba mieć pokorę i nie myśleć, że wie się wszystko lepiej.
Mogę już też zdradzić, że w przyszłym sezonie zagramy utwór, który — o ile wiem — nie był wykonywany w Polsce od wielu, wielu lat. Jeśli w ogóle. To dzieło polskiego kompozytora, a zarazem dyrygenta, Pawła Kleckiego. Wyjechał z Polski przed wojną i większość życia spędził w Anglii. Był bardzo znanym dyrygentem, szczególnie Mahlera, ale jako kompozytor nie zdobył takiej sławy. Napisał niesamowitą III symfonię, którą zagramy w przyszłym sezonie po raz pierwszy. Polskie akcenty na pewno więc się pojawią. Chociażby za sprawą „Króla Rogera” Karola Szymanowskiego, baletu „Androidy” Przemysława Zycha czy dwóch współczesnych polskich oper.
Nie przyjeżdżam jednak z myślą: „teraz pokażę Polsce, jak grać polską muzykę”. Absolutnie nie. Dużo bardziej interesuje mnie to, żeby się tej muzyki uczyć, bo to niezwykle bogata tradycja. Zależy mi na stworzeniu dialogu. Przywiozę dużo muzyki, którą kocham i którą wykonuję przez całe życie — Mahlera, Korngolda, Waltona, sporo muzyki brytyjskiej. A w czasie, który tu spędzę, mam nadzieję poznać i wykonać wiele polskich utworów.
Opera rozpoczęła współpracę z Telewizją Polską i z Arte — „Matki Chersonia” można już było obejrzeć online. Czy transmisje i streaming pomagają operze, czy raczej spłaszczają to doświadczenie?
Jestem człowiekiem bardzo analogowym i uważam, że otacza nas dziś zbyt wiele ekranów. Żyjemy w czasach, w których ludzie bardziej niż kiedykolwiek potrzebują prawdziwych przeżyć. Zwłaszcza młodzi, którzy dorastali z telefonami w dłoni, rozpaczliwie pragną spotkań z innymi ludźmi na żywo i prawdziwych emocji, a nie tylko komunikacji przez ekran. Dlatego ta — można powiedzieć — staroświecka idea, by siedzieć z tysiącem ludzi na jednej widowni i przeżywać to samo, jest absolutnie wyjątkowa i niezwykle ważna.
Z drugiej strony dla ludzi, którzy nigdy nie poszliby do opery albo nawet o niej nie słyszeli, włączenie telewizora i zobaczenie czegoś, co może ich potem zachęcić do teatru, to wielka szansa. To także świetny sposób, by pokazać miłośnikom opery na całym świecie, jak znakomita jest Opera Warszawska. Obie te rzeczy są więc prawdziwe jednocześnie: transmisje są bardzo ważne, ale nic nie zastąpi doświadczenia na żywo.
Boris Kudlička otwiera operę na popkulturę. „Lubię prowokować” — mówi dyrektorPrzeczytaj całość artykułu

Powiedział pan, że nawet w polityce rzeczy, które kilka lat temu byłyby skandalem, dziś już nie szokują. Myślę o dzisiejszym świecie, o geopolityce, o tym, co dzieje się w Polsce — jak ostatnio w Krakowie, kiedy Polacy po raz pierwszy zmierzyli się z tak brutalnym zamachem. Czy muzyka i sztuka mogą w jakiś sposób uleczyć świat i te rany?
Myślę, że jedyne, co może uleczyć świat, to muzyka i sztuka. Dorastałem w strefie wojny, więc niestety jest mi to bliższe, niż bym chciał. Myślę, że ekrany, o których mówiłem, są jednym z powodów, dla których na świecie jest tyle przemocy. Ludzie zapomnieli, jak czuć wobec siebie empatię. Działania za ekranem zdają się nie mieć konsekwencji. Tak człowiek staje się bardzo samolubny.
Empatia wobec ludzi mniej uprzywilejowanych od siebie to jedna z najważniejszych rzeczy, jakich nauczyło mnie życie. Pochodzę z niezbyt zamożnej rodziny i bardzo ciężko pracowałem, żeby dojść do miejsca, w którym jestem. Jednocześnie jestem bardzo świadomy swojego obowiązku, by zawsze pamiętać o ludziach, którzy nie mają takiej możliwości. Komputery zacierają empatię, a to prowadzi do szaleństwa. Ludzie mają poczucie, że nie ma przyszłości, że nie ma nadziei. Wszystko ostatecznie bierze się z bólu. Kiedy ludzie czują, że nie ma nadziei, stają się bardziej skupieni na sobie, a wtedy przestają odczuwać empatię wobec innych. Muzyka jest jedną z rzeczy, które najlepiej przypominają ludziom, jak czuć.
Kilka miesięcy temu widziałam w Operze Narodowej „Kobietę bez cienia” Straussa. Za mną siedziała para dwudziestokilkulatków. W budynku opery — przez grube mury — nie ma zasięgu, więc przez kilka godzin nie można się z nikim skontaktować. Kiedy wychodziliśmy, usłyszałam, jak mówią: „Jeszcze nigdy nie byłem tak długo bez telefonu!”.
Naprawdę uważam, że jeśli jest coś, co możemy ludziom dać, to wyspa, bańka analogowych uczuć na trzy godziny. To już jest bardzo ważna służba dla społeczeństwa.
Premiera opery „Salome” Richarda Straussa odbędzie się 22 listopada 2026 r. na scenie Teatru Wielkiego — Opery Narodowej