Zdaniem Jakuba Jakóbowskiego to przede wszystkim Niemcy zaczęły zmieniać swoje podejście do relacjach handlowych między Unią Europejską a Chinami. Obie strony są już na kursie kolizyjnym, ekspert mówi o wiszącej w powietrzu odpowiedzi Pekinu.
Grzegorz Kowalczyk, dziennikarz Business Insider Polska: Szczyt w Shenzhen z udziałem Donalda Trumpa, Xi Jinpinga i Władimira Putina czymś zaskoczył?
Jakub Jakóbowski, wicedyrektor Ośrodka Studiów Wschodnich, ekspert ds. Chin: Raczej nie. Takie spotkanie ma swoją rangę symboliczną, ale pokazało, jak niewielki jest zbiór wspólnych interesów tych trzech państw, o czym najsilniej świadczą enigmatyczne konkluzje oficjalnych dokumentów. Stwierdzenia o „nowej Jałcie” okazały się zdecydowanie za daleko idące.
Dalszy ciąg artykułu pod materiałem wideo
Unia Europejska zmierza w stronę otwartego starcia handlowego z Chinami?
Chiny i Unia Europejska są już na kursie kolizyjnym. Obecnie mamy pozornie spokojniejszy moment, ale może to być cisza przed burzą. Ta jesień będzie prawdopodobnie jednym z najważniejszych okresów w relacjach chińsko-unijnych od wielu lat.

Xi Jinping
PAP/EPA/Lintao Zhang / POOL
W czasie wakacji, a następnie na przełomie września i października, wydawało się, że osiągnięto pewne porozumienie dotyczące samochodów hybrydowych. Mimo to nastroje zarówno w Unii Europejskiej, jak i w Chinach wskazują, że dalsza eskalacja jest w dużej mierze nieunikniona. W Europie coś pękło. Przede wszystkim Niemcy zaczęły zmieniać swoje podejście. Po raz pierwszy od wielu lat w Unii powstał naprawdę szeroki konsensus, że wobec chińskiej ekspansji gospodarczej trzeba podjąć zdecydowane działania.

Chiny, Pekin, 24 lipca 2025 r. Szczyt UE–Chiny. António Costa (przewodniczący Rady Europejskiej), Xi Jinping (prezydent Chińskiej Republiki Ludowej), Ursula von der Leyen
Michailidis/EUC / Zuma Press / Forum / FORUM
Jednocześnie w europejskich stolicach pojawiło się przekonanie, że Chiny mogą być dzisiaj słabsze i bardziej skłonne do ustępstw. To trafna ocena?
Moim zdaniem nie. To błędne odczytanie intencji Pekinu i może z tego wyniknąć poważne nieporozumienie. Unia Europejska zaczęła w ostatnich miesiącach zapowiadać znacznie ostrzejszą politykę. Pojawiły się propozycje nowych instrumentów ochrony rynku, między innymi we wspólnym francusko-niemieckim liście do Komisji Europejskiej. Trwają intensywne prace nad kolejnymi rozwiązaniami, a Unia coraz chętniej korzysta z już istniejących możliwości nakładania ceł czy ograniczeń importowych.
Europa pokazała zęby i zaczęła prężyć muskuły. To bardzo dobrze. Problem polega na tym, że późniejsze zachowanie Chin mogło zostać źle zinterpretowane. Pekin zaakceptował ograniczone, taktyczne porozumienie dotyczące samochodów hybrydowych. W Europie uznano, że Chiny ustępują, ponieważ mają problemy wewnętrzne, a eksport jest dla nich tak ważny, że muszą chronić dostęp do europejskiego rynku. To ustępstwo potraktowano jako pierwsze z całej serii.
Czyli Bruksela zakłada, że zwiększanie presji będzie przynosiło kolejne chińskie ustępstwa?
Taki jest obecnie dominujący nastrój w Brukseli oraz w najważniejszych europejskich stolicach. Najpierw samochody, następnie chemia, tworzywa sztuczne, energetyka wiatrowa i kolejne branże. W rozmowach kuluarowych słychać przekonanie, że trzeba zwiększać presję i pokazywać Chińczykom, że Europa się nie cofnie. Wówczas Pekin miałby wykonywać kolejne kroki wstecz.
Tymczasem chińska kalkulacja mogła być zupełnie inna. Pekin prawdopodobnie uznał, że niewielkie ustępstwo doprowadzi do rozpadu wspólnego europejskiego frontu. Zwolennicy dialogu mieli zacząć mówić: „Zobaczcie, z Chińczykami można się porozumieć, nie zaostrzajmy już sytuacji”.
Europa nie złapała jednak tej przynęty. Strach przed chińską ekspansją przemysłową jest zbyt duży. Dlatego w najbliższych miesiącach prawdopodobnie zobaczymy kolejne europejskie działania zmierzające do ochrony poszczególnych rynków. W pewnym momencie Pekinowi może się jednak skończyć cierpliwość. Chińczycy wcale nie muszą czuć się słabi. Mogli czuć się na tyle silni, że pozwolili sobie na drobne ustępstwo, ale nie sądzę, aby zamierzali cofać się w nieskończoność.
Jak może wyglądać chińska odpowiedź? Czy Pekin może jeszcze bardziej ograniczyć działalność europejskich firm na swoim rynku?
Przez wiele lat europejskie grupy interesów hamowały bardziej asertywną politykę wobec Chin. Dotyczyło to przede wszystkim Volkswagena i całej niemieckiej branży motoryzacyjnej, ale również przemysłu maszynowego oraz chemicznego. Te sektory skutecznie powstrzymywały próby ostrzejszej gry z Pekinem, podejmowane głównie przez Francję.
W połowie tego roku pojawiła się jednak seria niezwykle niekorzystnych danych z chińskiego rynku. Europejskie firmy tracą tam udziały w zastraszającym tempie. Niemiecka motoryzacja jest dzisiaj tylko cieniem swojej dawnej potęgi na rynku chińskim i przegrywa z lokalnymi konkurentami.
Coraz większa część europejskiego przemysłu wychodzi więc z założenia, że chiński rynek i tak stopniowo się zamyka. Groźba jego dalszego ograniczania nie jest już tak skutecznym narzędziem nacisku jak dawniej. Wiele firm zakłada, że prędzej czy później Europejczycy zostaną z tego rynku wypchnięci.
Co w takim razie jest najgroźniejszą bronią w rękach Pekinu?
Kontrola eksportu krytycznych surowców oraz destabilizowanie łańcuchów dostaw. Chińczycy naprawdę polubili ten instrument. W pewnym sensie nauczyli się go od Amerykanów, obserwując odcinanie Chin od zaawansowanych procesorów czy ograniczanie dostępu Huawei do amerykańskich technologii.
W ostatnich latach Pekin stworzył bardzo zaawansowany system uderzania w kluczowe technologie i łańcuchy dostaw. Takie działania mogą być bardzo precyzyjne. Po jednej z ostatnich wymian sankcyjnych, kiedy Unia objęła restrykcjami kilkanaście chińskich firm w związku z ich pomocą dla Rosji, Chiny odpowiedziały, umieszczając 14 europejskich podmiotów na własnej liście ograniczeń.
Wśród nich znalazła się firma wytwarzająca komponent potrzebny przy produkcji maszyn litograficznych do produkcji chipów. Uderzając w jeden stosunkowo mały element łańcucha dostaw, można postawić pod znakiem zapytania znacznie większy fragment produkcji zaawansowanych urządzeń.
Miękkie podbrzusze
Chiny dokładnie wiedzą, w które elementy europejskich łańcuchów dostaw uderzyć?
Chińczycy od lat budują mapę globalnych łańcuchów dostaw. Od firm importujących wrażliwe komponenty i surowce wymagają przedstawiania bardzo szczegółowych informacji o klientach oraz procesach produkcyjnych. Gromadzą tę wiedzę, a kiedy dochodzi do konfliktu, potrafią wykorzystać ją do precyzyjnego uderzenia w krytyczne punkty.
Coraz częściej dotyczy to niestety europejskich łańcuchów dostaw związanych z przemysłem zbrojeniowym. To nasze miękkie podbrzusze. Pekin już sygnalizował, że jeżeli Europa będzie zbyt mocno naciskała w sprawach handlowych, chińska odpowiedź może dotknąć europejskich zbrojeń. W sytuacji zagrożenia ze strony Rosji jest to dla Europy szczególnie niebezpieczne.
Oczywiście zależne od chińskich komponentów i surowców są również przemysły cywilne. W ten sposób Pekin może gospodarczo przyduszać Europę.
Europa odczuła już konsekwencje takiego nacisku?
Tak. Kiedy czasowo ograniczono dostęp do metali ziem rzadkich oraz magnesów trwałych, formalnie nie wprowadzono całkowitego zakazu. Firmy musiały jedynie uzyskać odpowiednie licencje. Problem polegał na tym, że procedury trwały miesiącami. Efektem było spowolnienie produkcji przemysłowej, między innymi w motoryzacji.
Europa odebrała tę lekcję. Dziś najbardziej boi się nie tyle odcięcia przedsiębiorstw od chińskiego rynku, ile uderzenia w podaż krytycznych surowców i komponentów. Stąd tak dużo mówi się o dywersyfikacji.
Powstają rozwiązania, które mają skłaniać europejskie firmy do częściowego wychodzenia z chińskich łańcuchów dostaw i budowania alternatywnych źródeł zaopatrzenia. To wojna pozycyjna rozgrywana wewnątrz globalnych łańcuchów dostaw. Jeżeli sytuacja się zaogni, może doprowadzić do znacznie poważniejszego paraliżu produkcji.
„Widać światło w tunelu”
Czy Europa ma szansę wygrać taką konfrontację? Proces dywersyfikacji trwa wiele lat.
Europejscy analitycy od dłuższego czasu badają, co się stanie, gdy Europa zacznie grać ostrzej, jak odpowiedzą Chińczycy i gdzie Unia będzie mogła zareagować. Wyniki takich symulacji były zazwyczaj bardzo pesymistyczne.
Chiny od co najmniej dekady przygotowują się do wojen technologicznych i handlowych. Izolują własne łańcuchy dostaw i za pomocą rozbudowanej polityki przemysłowej tworzą krajowe alternatywy. Przygotowywały się przede wszystkim do długotrwałego konfliktu ze Stanami Zjednoczonymi, ale dzięki temu mogą prowadzić znacznie odważniejszą politykę wobec innych partnerów.
Europa dopiero się budzi, ale widać światło w tunelu. Procesy dywersyfikacji trwają latami, a zbudowanie alternatywnego łańcucha dostaw jest niezwykle złożonym przedsięwzięciem. W krótkim okresie przewaga znajduje się więc po stronie Chin.
Skoro europejskie firmy zdają sobie sprawę z tej przewagi, dlaczego popierają bardziej zdecydowaną politykę wobec Pekinu?
Jeden z liderów niemieckiego przemysłu stwierdził niedawno: „Wiemy, że Chińczycy mogą się na nas zemścić, ale wolimy umrzeć, walcząc, niż umrzeć cichą śmiercią”.
To bardzo barwne sformułowanie, ale dobrze pokazuje zmianę sposobu myślenia. Dla wielu europejskich grup przemysłowych tempo chińskiej ekspansji jest już tak duże, a grunt osypuje im się spod nóg tak szybko, że brak działania staje się równie destrukcyjny jak konfrontacja, a być może nawet bardziej niebezpieczny.
Na tym opiera się europejska kalkulacja. Wymiana gospodarczych ciosów może prowadzić do przestojów produkcyjnych i poważnych problemów gospodarczych. Wszyscy chcieliby uniknąć całkowitej destabilizacji. Jednocześnie koszt zaniechania stał się ogromny. Coraz więcej europejskich państw, firm i organizacji przemysłowych dostrzega, że dotychczasowy model przypomina gotowanie żaby. Jeżeli Europa nie zareaguje, w pewnym momencie może się okazać, że jest już za późno.
Rozmawiał Grzegorz Kowalczyk, dziennikarz Business Insider Polska