3. Tematy kontroli przyjęte do realizacji w 2026 roku
Wybór zagadnień objętych planem kontroli dokonany został w oparciu o wnikliwą, wieloaspektową analizę ryzyka, przeprowadzoną z wykorzystaniem zarówno dorobku eksperckiego i wieloletniego doświadczenia Najwyższej Izby Kontroli, jak i sygnałów napływających ze środowiska zewnętrznego, w szczególności od organów państwa, organizacji społecznych oraz obywateli. Proces ten został ponadto ściśle skorelowany z priorytetami określonymi w Strategii NIK na lata 2025–2031, co zapewniło, że dobór tematów kontrolnych pozostaje spójny z długofalową misją Izby i odpowiada na aktualne oraz przewidywane wyzwania stojące przed państwem.
Sugestie tematów kontroli
Najwyższa Izba Kontroli, w ramach corocznego procesu planistycznego, poddaje szczegółowej analizie propozycje tematów kontroli zgłaszane przez organy konstytucyjne, w tym Sejm Rzeczypospolitej Polskiej, Senat Rzeczypospolitej Polskiej, Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, Prezesa Rady Ministrów oraz Rzecznika Praw Obywatelskich.
W toku prac nad Planem pracy NIK na 2026 rok instytucje zewnętrzne przedłożyły łącznie 158 sugestii tematów kontroli. Wśród nich szczególnie liczny był wkład komisji sejmowych, które przekazały 103 propozycje. Zostały one następnie omówione na posiedzeniu Sejmowej Komisji do Spraw Kontroli Państwowej, która – po dokonaniu merytorycznej oceny – zarekomendowała Marszałkowi Sejmu wskazanie 36 tematów do realizacji w formie kontroli planowych bądź doraźnych. Ponadto, Marszałek Senatu RP zgłosił 29 propozycji tematów, Prezes Rady Ministrów – dziewięć, natomiast Rzecznik Praw Obywatelskich zaproponował 17 zagadnień wymagających pogłębionej analizy kontrolerskiej.
Do Planu pracy NIK na 2026 rok włączono 15 tematów kontroli realizujących w części lub w całości sugestie organów zewnętrznych. Pozostałe propozycje tematów kontroli mogą zostać zrealizowane w formie kontroli doraźnych.
Strategia działalności kontrolnej na lata 2025+
Mając na uwadze, iż bezpieczeństwo narodowe stanowi fundament trwałości ustrojowej, stabilności instytucjonalnej oraz skutecznego funkcjonowania organów Rzeczypospolitej Polskiej, Najwyższa Izba Kontroli traktuje je jako nadrzędny, przenikający wszystkie etapy procesu planowania działalności kontrolnej priorytet.
W ujęciu przyjętym w Strategii działalności kontrolnej na lata 2025+, bezpieczeństwo narodowe postrzegane jest jako kategoria wielowymiarowa, obejmująca trzy wzajemnie dopełniające się obszary: bezpieczeństwo obywateli, bezpieczeństwo ekonomiczne oraz bezpieczeństwo infrastruktury i zasobów.
Najliczniejszą grupę zagadnień kontrolnych zaplanowano w ramach priorytetu I, tj. bezpieczeństwa obywateli – 32 tematy, co odpowiada 45,7% ogólnej liczby kontroli i odzwierciedla fundamentalną rolę ochrony życia, zdrowia i praw obywateli w działalności Izby.
Istotne znaczenie przypisano również priorytetowi III – bezpieczeństwu infrastruktury i zasobów, w ramach którego przewidziano 19 kontrole (27,1%), a także priorytetowi II – bezpieczeństwu ekonomicznemu, obejmującemu 14 tematów (20%). Tak ukształtowana struktura tematyczna świadczy o konsekwentnym dążeniu NIK do wzmacniania odporności państwa zarówno w wymiarze społecznym, gospodarczym i infrastrukturalnym.
Należy przy tym podkreślić, że przyjęte priorytety działalności kontrolnej mają charakter kierunkowy i wskazują pożądane obszary zaangażowania Izby, nie wyłączając możliwości podejmowania przez NIK tematów o charakterze przekrojowym lub szczególnym. W związku z tym pięć tematów kontroli, choć nie mieści się wprost w strukturze trzech priorytetów, zostało ujętych w planie pracy z uwagi na ich znaczenie dla prawidłowego funkcjonowania państwa.
Statystyka tematów kontroli
W 2026 roku Najwyższa Izba Kontroli przewiduje realizację 70 tematów kontroli planowych, wśród których uwzględniono kontrolę wykonania budżetu państwa oraz kontrolę wykonania założeń polityki pieniężnej w roku 2025. Wypełniając obowiązki wynikające z art. 204 ust. 1 pkt 1 i 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej[2] oraz art. 7 ust. 1 pkt 1 i 2 ustawy o Najwyższej Izbie Kontroli[3], NIK corocznie przedstawia Sejmowi Rzeczypospolitej Polskiej kompleksową analizę wykonania budżetu państwa oraz realizacji założeń polityki pieniężnej. Dokument ten stanowi zasadniczy instrument oceny prawidłowości i efektywności gospodarowania środkami publicznymi w danym roku budżetowym, a jednocześnie pełni rolę kluczowego źródła informacji przy podejmowaniu przez Sejm decyzji w przedmiocie udzielenia Radzie Ministrów absolutorium.
Spośród 70 tematów ujętych w niniejszym planie pracy, Najwyższa Izba Kontroli zrealizuje 50 tematów jako kontrole koordynowane, natomiast 20 jako kontrole niekoordynowane.
Dla 66 tematów ujętych w Planie pracy NIK na 2026 rok zaplanowano zakończenie czynności kontrolnych w roku 2026, a w czterech tematach czynności zakończą się w 2027 roku. W przypadku 25 kontroli przewidziano akceptację informacji o ich wynikach do dnia 31 grudnia 2026 roku, natomiast dla 42 kontroli planuje się akceptację informacji w trakcie roku 2027. W odniesieniu do trzech tematów kontroli nie planuje się sporządzenia informacji o wynikach.
Najwięcej tematów kontroli zaproponowano w działach administracji rządowej[4]: sprawy wewnętrzne – osiem tematów kontroli (11,4%), zdrowie – siedem tematów kontroli (10%) oraz obrona narodowa, finanse publiczne i informatyzacja – po pięć tematów kontroli (po 7,1%). Tematy kontroli w wyżej wymienionych działach stanowią łącznie 42,9% wszystkich tematów ujętych w niniejszym Planie. Należy przy tym zaznaczyć, że niektóre tematy kontroli obejmują więcej niż jeden dział administracji, co oznacza, że inne działy mogą zostać uwzględnione w ramach realizowanych kontroli.
Zadania kontrolne wynikające z umów międzynarodowych
Najwyższa Izba Kontroli w 2026 roku będzie brała czynny udział w pracach INTOSAI i EUROSAI, tj. ogólnoświatowej organizacji skupiającej organy kontroli i jej europejskiego odpowiednika. NIK będzie brała udział w kontrolach międzynarodowych. W 2026 roku NIK będzie kontynuować pełnienie funkcji audytora zewnętrznego międzynarodowej organizacji policji INTERPOL.
Zadania NIK na arenie międzynarodowej realizowane są według harmonogramów określonych przez kierowników projektów, przewodniczących grup roboczych i zespołów międzynarodowych, a następnie przekazywanych do realizacji dyrektorom jednostek organizacyjnych NIK. Harmonogramy te są przygotowywane m.in. na podstawie umów zawartych przez Prezesa NIK z organizacjami międzynarodowymi i naczelnymi organami kontroli innych państw.
Kontrole doraźne
Najwyższa Izba Kontroli, obok realizacji kontroli planowych, każdego roku przeprowadza również kontrole doraźne, stanowiące istotne narzędzie umożliwiające szybkie reagowanie na zidentyfikowane nieprawidłowości i problemy o znaczeniu publicznym. Tematy kontroli doraźnych koncentrują się na bieżących zagadnieniach kluczowych z punktu widzenia interesu obywateli oraz prawidłowego funkcjonowania państwa.
Kontrole doraźne mogą być również inicjowane w następstwie rozpatrzenia skarg i wniosków o przeprowadzenie kontroli, kierowanych do NIK przez parlamentarzystów, obywateli, instytucje publiczne oraz organizacje społeczne. W wybranych przypadkach, kontrole planowe poprzedzane są tzw. kontrolami doraźnymi rozpoznawczymi, które służą wstępnemu rozpoznaniu danego problemu oraz precyzyjnemu określeniu zakresu i celów przyszłej kontroli planowej. Z kolei kontrole doraźne sprawdzające pozwalają na ocenę sposobu realizacji zaleceń i wniosków sformułowanych przez Najwyższą Izbę Kontroli w wystąpieniach pokontrolnych skierowanych do kontrolowanych jednostek.