![\"\"](\"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-content\/uploads\/2025\/11\/SAfjan.jpg\")
<\/p>\n<\/p>\n
Prawa autorskie: Zrzut ekranu FpF TVN24Zrzut ekranu FpF TVN…<\/p>\n
Prawa autorskie: Zrzut ekranu FpF TVN24Zrzut ekranu FpF TVN…<\/p>\n
Zaloguj si\u0119, aby zapisa\u0107 na p\u00f3\u017aniej<\/p>\n
22 listopada 2025<\/p>\n
Google News<\/a>Udost\u0119pnij na FacebookuUdost\u0119pnij na TwitterzeUdost\u0119pnij w mailu<\/p>\n Prof. Marek Safjan w rozmowie z OKO.press m\u00f3wi, \u017ce prezydent nie mo\u017ce odmawia\u0107 powo\u0142ania s\u0119dzi\u00f3w. Jego decyzje powinien kontrolowa\u0107 NSA. Uwa\u017ca te\u017c, \u017ce ustawa \u017burka ws. neo-s\u0119dzi\u00f3w jest zgodna z Konstytucj\u0105 i opini\u0105 Komisji Weneckiej.
\n<\/p>\n Google News<\/a>Udost\u0119pnij na FacebookuUdost\u0119pnij na TwitterzeUdost\u0119pnij w mailu<\/p>\n By\u0142y s\u0119dzia TSUE i by\u0142y prezes TK, prof. Marek Safjan \u2013 na zdj\u0119ciu u g\u00f3ry \u2013 w wywiadzie dla OKO.press ocenia g\u0142o\u015bn\u0105 decyzj\u0119 prezydenta Karola Nawrockiego ws. odmowy powo\u0142ania 46 s\u0119dzi\u00f3w, nominowanych przez nielegaln\u0105 neo-KRS. <\/p>\n Ta decyzja Nawrockiego wywo\u0142a\u0142a polityczn\u0105 burz\u0119 i pytania o konstytucyjne uprawnienia prezydenta. Czy mo\u017ce korzysta\u0107 z nich w spos\u00f3b dowolny, bez \u017cadnego uzasadnienia. I u\u017cywa\u0107 ich, by torpedowa\u0107 dzia\u0142ania rz\u0105du i proces przywracania praworz\u0105dno\u015bci. <\/p>\n Nawrocki wprost powiedzia\u0142, \u017ce nie b\u0119dzie powo\u0142ywa\u0142 na wy\u017csze stanowiska s\u0119dziowskie w s\u0105dach s\u0119dzi\u00f3w, kt\u00f3rzy wykonuj\u0105 wyroki ETPCz i TSUE oraz bronili praworz\u0105dno\u015bci. Jego kancelaria w spos\u00f3b niedopuszczalny sprofilowa\u0142a te\u017c s\u0119dzi\u00f3w pod k\u0105tem uznawania wyrok\u00f3w ETPCz i TSUE. <\/p>\n Pytamy te\u017c prof. Safjana, czy ustawa praworz\u0105dno\u015bciowa ws. cofni\u0119cia neo-s\u0119dzi\u00f3w na poprzednie stanowiska, kt\u00f3r\u0105 przedstawi\u0142 minister sprawiedliwo\u015bci Waldemar \u017burek, jest zgodna z Konstytucj\u0105 i opini\u0105 Komisji Weneckiej. <\/p>\n Bo m.in. RPO zarzuca\u0142, \u017ce nie jest. Pytamy te\u017c, co jeszcze trzeba zrobi\u0107, by wykona\u0107 wyroki ETPCz i TSUE dotycz\u0105ce wymiaru sprawiedliwo\u015bci. I czy jest inny spos\u00f3b na rozwi\u0105zanie statusu neo-s\u0119dzi\u00f3w oraz, czy w og\u00f3le s\u0105 oni s\u0119dziami. <\/p>\n Prof. Safjan m\u00f3wi OKO.press m.in.: <\/p>\n Mariusz Ja\u0142oszewski, OKO.press: Prezydent Karol Nawrocki odm\u00f3wi\u0142 powo\u0142ania do s\u0105d\u00f3w wy\u017cszych instancji 46 s\u0119dzi\u00f3w. Ich win\u0105 wed\u0142ug prezydenta jest to, \u017ce podpisali apel o wykonanie wyroku TSUE z 2021 roku ws. Izby Dyscyplinarnej; oraz apel do OBWE z 2020 roku o monitoring prezydenckich wybor\u00f3w kopertowych. Czy prezydent m\u00f3g\u0142 ich nie powo\u0142a\u0107? Jak pan to ocenia? Jaka jest rola prezydenta w procesie nominowania s\u0119dzi\u00f3w? <\/p>\n Prof. Marek Safjan, by\u0142y s\u0119dzia TSUE, by\u0142y prezes Trybuna\u0142u Konstytucyjnego i przewodnicz\u0105cy komisji kodyfikacyjnej prawa cywilnego: Powo\u0142anie s\u0119dzi\u00f3w to kompetencja prezydenta, ale jest ona podporz\u0105dkowana okre\u015blonym regu\u0142om. Pierwszym cz\u0142onem tej procedury jest rekomendacja KRS. Na jej podstawie prezydent mo\u017ce dokona\u0107 powo\u0142ania s\u0119dziego. Ale nie jest tak, \u017ce w zakresie mianowania mo\u017ce by\u0107 arbitralny, a wi\u0119c odm\u00f3wi\u0107 mianowania bez jakiegokolwiek uzasadnionego motywu. <\/p>\n Twierdzenie, \u017ce pewien organ w pa\u0144stwie ma arbitralne i niczym nieograniczone prerogatywy, nie mie\u015bci si\u0119 w koncepcji demokratycznego pa\u0144stwa prawa, opartej o zasad\u0119 tr\u00f3jpodzia\u0142u w\u0142adzy. Nie mo\u017ce by\u0107 dowolnych kompetencji, niepodlegaj\u0105cych ograniczeniom w pa\u0144stwie demokratycznym. Moim zdaniem taka decyzja powinna by\u0107 poddana kontroli s\u0105dowej, niestety \u2013 jak dotychczas \u2013 orzecznictwo administracyjne [NSA \u2013 red.] nie przyj\u0119\u0142o tego stanowiska. <\/p>\n Warto przypomnie\u0107, \u017ce sp\u00f3r o zakres kompetencji prezydenta i o ograniczenia, kt\u00f3rym one podlegaj\u0105 w pa\u0144stwie prawa, mia\u0142 ju\u017c miejsce w odniesieniu do skorzystania przez prezydenta z prawa \u0142aski w stosunku do pos\u0142\u00f3w Kami\u0144skiego i W\u0105sika. To przy tej okazji S\u0105d Najwy\u017cszy okre\u015bli\u0142 wyra\u017anie granice tej kompetencji, uznaj\u0105c, \u017ce prezydent nie mo\u017ce tych os\u00f3b u\u0142askawi\u0107 przed prawomocnym zako\u0144czeniem procesu karnego. <\/p>\n Owszem mo\u017ce by\u0107 tak, \u017ce ju\u017c po udzieleniu rekomendacji przez KRS dla s\u0119dziego pojawi\u0142y si\u0119 nowe okoliczno\u015bci dotycz\u0105ce kandydata np. takie, kt\u00f3re wskazuj\u0105 na ryzyko, \u017ce taka osoba nie b\u0119dzie spe\u0142nia\u0142a wymaga\u0144 bezstronno\u015bci i godno\u015bci urz\u0119du s\u0119dziego. Ale i taka decyzja musi by\u0107 oparta na transparentnych motywach. <\/p>\n W przypadku tych 46 s\u0119dzi\u00f3w nie ma takiego uzasadnienia, mamy niejasno\u015b\u0107 co do motyw\u00f3w decyzji prezydenta. By\u0142y tylko wypowiedzi ministr\u00f3w z jego kancelarii sugeruj\u0105ce, \u017ce s\u0119dziowie ci mog\u0105 \u0142ama\u0107 Konstytucj\u0119. Co jeszcze bardziej niepokoi. <\/p>\n Czy\u017cby to znaczy\u0142o, \u017ce mamy w tym wypadku do czynienia z monitoringiem zachowa\u0144 s\u0119dzi\u00f3w, tak\u017ce dotycz\u0105cych ich dzia\u0142alno\u015bci orzeczniczej i ocenianej wed\u0142ug bli\u017cej nieokre\u015blonych kryteri\u00f3w? To mia\u0142oby ewidentnie efekt mro\u017c\u0105cy wobec s\u0119dzi\u00f3w. I dlatego jest szczeg\u00f3lnie niebezpieczne. <\/p>\n Dodajmy te\u017c, \u017ce decyzja prezydenta nie konwaliduje wadliwych rekomendacji pochodz\u0105cych od KRS [na neo-s\u0119dzi\u00f3w \u2013 red.], z tego zw\u0142aszcza powodu, \u017ce obecny KRS nie jest cia\u0142em powo\u0142anym zgodnie z Konstytucj\u0105. Wyra\u017anie m\u00f3wi to TSUE. Decyzja prezydenta nie sprawia wi\u0119c, \u017ce taka nominacja staje si\u0119 prawid\u0142owa, bo akt prezydenta nie ma mocy u\u015bwiecaj\u0105cej. Prezydent powinien zawsze dzia\u0142a\u0107 w granicach pa\u0144stwa prawa. <\/p>\n Sprawa odmowy dla 46 s\u0119dzi\u00f3w jest dwuznaczna. Gdyby odm\u00f3wi\u0142 im z tego powodu, \u017ce KRS jest wadliwa, to mo\u017cna by tak\u0105 decyzj\u0119 zaakceptowa\u0107, poniewa\u017c nie nale\u017cy poszerza\u0107 zakresu nieprawid\u0142owo\u015bci w procedurze nominacyjnej. Ale tu chodzi o danie wyra\u017anego sygna\u0142u, \u017ce prezydent dysponuje nieograniczonymi prerogatywami. Stanowi to pr\u00f3b\u0119 narzucenia okre\u015blonej wizji ustrojowej pa\u0144stwa, kt\u00f3ra wykracza poza polsk\u0105 Konstytucj\u0119. Nie pasuje do za\u0142o\u017ce\u0144 pa\u0144stwa demokratycznego.<\/p>\n Czy powinna by\u0107 mo\u017cliwo\u015b\u0107 zaskar\u017cenia decyzji prezydenta i gdzie? Jak mo\u017cna obej\u015b\u0107 jego \u201enie\u201d? <\/p>\n Teraz nie ma mo\u017cliwo\u015bci zaskar\u017cenia, bo jak wspomnia\u0142em, orzecznictwo NSA uznaje, \u017ce taka kontrola jest niemo\u017cliwa, przyjmuj\u0105c koncepcj\u0119 istnienia prerogatywy prezydenckiej i niepodlegaj\u0105cej jakiejkolwiek kontroli [prezydent do takiej decyzji nie potrzebuje kontrasygnaty premiera \u2013 red.]. <\/p>\n Natomiast nie uczyni\u0142 tego jeszcze TK. Wydane w 2012 roku orzeczenia TK, dotyczy\u0142y innych aspekt\u00f3w sprawy [jedno z tych orzecze\u0144 zdecydowa\u0142o o umorzeniu post\u0119powania w sprawie skargi konstytucyjnej, a drugie dotyczy\u0142o terminu, w jakim prezydent ma zdecydowa\u0107 o powo\u0142aniu na s\u0119dziego \u2013 red.]. By\u0142y te\u017c zdania odr\u0119bne w 2012 wskazuj\u0105ce, \u017ce nie ma ustalonego stanowiska TK w kwestii kontroli decyzji prezydenta ws. nominacji dla s\u0119dzi\u00f3w. <\/p>\n S\u0105dz\u0119 jednak, \u017ce orzecznictwo NSA b\u0119dzie ewoluowa\u0142o w drug\u0105 stron\u0119. Zapewne w tej kwestii wypowie si\u0119 te\u017c ETPCz, je\u015bli zostanie z\u0142o\u017cona skarga przez osoby lub osob\u0119, kt\u00f3rej odm\u00f3wiono powo\u0142ania. W doktrynie konstytucyjnej kszta\u0142tuje si\u0119 coraz wyra\u017aniej stanowisko, \u017ce takie prerogatywy prezydenta pasuj\u0105 do poprzedniej epoki, a nie do pa\u0144stwa demokratycznego. W systemie r\u00f3wnowa\u017cenia si\u0119 w\u0142adz takiej sytuacji nie mo\u017cna zaakceptowa\u0107.<\/p>\n W ostatnim czasie gor\u0105cy by\u0142 te\u017c sp\u00f3r o ustaw\u0119 praworz\u0105dno\u015bciow\u0105 ministra \u017burka, kt\u00f3ra ma uregulowa\u0107 status neo-s\u0119dzi\u00f3w. Projekt zak\u0142ada co do zasady cofni\u0119cie neo-s\u0119dzi\u00f3w na poprzednio zajmowane stanowiska. Projekt skrytykowa\u0142 RPO Marcin Wi\u0105cek i dwaj eksperci Helsi\u0144skiej Fundacji Praw Cz\u0142owieka \u2013 Maciej Nowicki (prezes Fundacji) i dr Marcin Szwed. Zarzucaj\u0105, \u017ce jest sprzeczny z Konstytucj\u0105 i opini\u0105 Komisji Weneckiej z 2024 roku. Opowiadaj\u0105 si\u0119 oni za indywidualn\u0105 weryfikacj\u0105 neo-s\u0119dzi\u00f3w. Ale nie zgadza si\u0119 z nimi m.in. s\u0119dzia TK w stanie spoczynku, prof. Ewa \u0141\u0119towska i zwi\u0105zani z Helsi\u0144sk\u0105 Fundacj\u0105 dr Hanna Machi\u0144ska (by\u0142a zast\u0119pczyni RPO) i prof. Wojciech Sadurski. Podziela pan zarzuty do tego projektu? <\/p>\n Nie podzielam krytycznej oceny prezentowanej zar\u00f3wno przez ekspert\u00f3w Fundacji Helsi\u0144skiej, jak i RPO, prof. Marcina Wi\u0105cka. Podstawowym zarzutem jest, jak rozumiem, przyj\u0119cie [przez ministra \u017burka \u2013 red.] swoistego automatyzmu zwi\u0105zanego z koncepcj\u0105 skutk\u00f3w powstaj\u0105cych z mocy ustawy, w stosunku do s\u0119dzi\u00f3w powo\u0142anych na podstawie wadliwej procedury nominacyjnej z udzia\u0142em tzw. neo-KRS. A wi\u0119c instytucji uformowanej w 2018 roku niezgodnie z Konstytucj\u0105 [przez PiS \u2013 red.]. <\/p>\n Taka metoda uporz\u0105dkowania sytuacji zwi\u0105zanej ze statusem nieprawid\u0142owo powo\u0142anych s\u0119dzi\u00f3w, nie przewiduje indywidualnych post\u0119powa\u0144 wobec tych os\u00f3b i w konsekwencji koniecznego orzeczenia s\u0105dowego o odwo\u0142aniu s\u0119dziego zgodnie z wymaganiami artyku\u0142u 180 ust\u0119p 2 Konstytucji. <\/p>\n Po pierwsze, takie stanowisko [krytyczne wobec projektu \u2013 red.] zak\u0142ada wi\u0119c, \u017ce wobec tych os\u00f3b [neo-s\u0119dzi\u00f3w \u2013 red.] nale\u017cy stosowa\u0107 dok\u0142adnie takie same gwarancje konstytucyjne, jak w wypadku wszystkich innych s\u0119dzi\u00f3w. Tak jednak nie jest, poniewa\u017c w\u0142a\u015bnie ze wzgl\u0119du na zidentyfikowane (zar\u00f3wno w orzecznictwie krajowym, jak i europejskim) wady ca\u0142ego procesu nominacyjnego, osoby te nie s\u0105 obj\u0119te takimi samymi gwarancjami jak s\u0119dziowie prawid\u0142owo mianowani. <\/p>\n Po drugie, skutek nast\u0119puje z mocy ustawy, ale jednocze\u015bnie osoby wadliwie powo\u0142ane maj\u0105 mo\u017cliwo\u015b\u0107 odwo\u0142ania si\u0119 do S\u0105du Najwy\u017cszego i zakwestionowania w ten spos\u00f3b przyj\u0119tej wobec nich kwalifikacji. <\/p>\n Po trzecie, bardzo wa\u017cne jest zauwa\u017cenie, \u017ce regulacje ex lege (z mocy ustawy) \u2013 inaczej ni\u017c wynika\u0142oby to z wypowiedzi krytycznych \u2013 nie zak\u0142adaj\u0105 uniewa\u017cnienia nominacji, a wi\u0119c przyj\u0119cia skutk\u00f3w z moc\u0105 wsteczn\u0105 od momentu wadliwej nominacji. Ale maj\u0105 na celu uregulowanie statusu tych os\u00f3b na przysz\u0142o\u015b\u0107. <\/p>\n Efektem jest przede wszystkim uznanie co do zasady, \u017ce wydane przez te osoby orzeczenia pozostaj\u0105 wa\u017cne i mog\u0105 by\u0107 wzruszone jedynie w \u015bci\u015ble i do\u015b\u0107 w\u0105sko okre\u015blonych sytuacjach (zw\u0142aszcza je\u017celi wcze\u015bniej by\u0142y podnoszone zarzuty o braku koniecznej niezale\u017cno\u015bci). Jest to niezwykle wa\u017cne z punktu widzenia fundamentalnej zasady ochrony bezpiecze\u0144stwa prawnego jednostek. <\/p>\n Po czwarte \u2013 koncepcja uregulowania statusu tych os\u00f3b w drodze indywidualnych post\u0119powa\u0144 s\u0105dowych jest, jak si\u0119 wydaje, niemo\u017cliwa do efektywnego przeprowadzenia. Musia\u0142aby ca\u0142y ten proces porz\u0105dkowania wyd\u0142u\u017cy\u0107 o wiele lat, nara\u017caj\u0105c system na permanentn\u0105 niepewno\u015b\u0107 i utrzymywanie si\u0119 chaosu. <\/p>\n Niejasne jest te\u017c, wed\u0142ug jakich kryteri\u00f3w i na jakiej podstawie mia\u0142yby odbywa\u0107 si\u0119 te procedury weryfikacyjne. Ryzyko ci\u0105gn\u0105cej si\u0119 latami weryfikacji (znamy to z przesz\u0142o\u015bci w wypadku procedur lustracyjnych), nie by\u0142oby te\u017c zapewne dobrym rozwi\u0105zaniem dla samych zainteresowanych, nara\u017conych na utrzymuj\u0105c\u0105 si\u0119 niepewno\u015b\u0107 swojego statusu.<\/p>\n Nie podzielam te\u017c krytyki odnosz\u0105cej si\u0119 do wyodr\u0119bnienia r\u00f3\u017cnych kategorii s\u0119dzi\u00f3w [projekt \u017burka dzieli s\u0119dzi\u00f3w na by\u0142ych asesor\u00f3w i absolwent\u00f3w KSSiP, neo-s\u0119dzi\u00f3w, kt\u00f3rzy weszli do zawodu z innych zawod\u00f3w prawniczych i neo-s\u0119dzi\u00f3w, kt\u00f3rzy ju\u017c wcze\u015bniej byli legalnymi s\u0119dziami \u2013 red.]. <\/p>\n Tu nie da si\u0119 stosowa\u0107 oceny zero-jedynkowej i trzeba uwzgl\u0119dnia\u0107 z\u0142o\u017cono\u015b\u0107 sytuacji, okoliczno\u015bci i dotychczasowy status tych os\u00f3b, zanim nast\u0105pi\u0142a wadliwa nominacja. <\/p>\n W innej zasadniczo sytuacji byli bowiem tzw. m\u0142odzi s\u0119dziowie; pierwszy raz staraj\u0105cy si\u0119 o nominacje po d\u0142ugoletnim kszta\u0142ceniu przygotowawczym. A w innej osoby przychodz\u0105ce z zewn\u0105trz, z innych zawod\u00f3w prawniczych, spo\u015br\u00f3d kt\u00f3rych znacz\u0105ca liczba to osoby, kt\u00f3re dosta\u0142y nominacje do wy\u017cszych instancji s\u0105dowych, w tym do S\u0105du Najwy\u017cszego. <\/p>\n G\u0142\u00f3wne zarzuty krytyk\u00f3w dotycz\u0105 tego, \u017ce projekt jest sprzeczny z Konstytucj\u0105 i opini\u0105 Komisji Weneckiej. <\/p>\n Projekt ustawy praworz\u0105dno\u015bciowej jest nakierowany na to, aby przywr\u00f3ci\u0107 standardy konstytucyjne w wymiarze sprawiedliwo\u015bci i w ten spos\u00f3b zagwarantowa\u0107 ka\u017cdemu prawo do niezale\u017cnego i bezstronnego s\u0105du, gwarantowane w artykule 45 Konstytucji, artykule 6 Konwencji Europejskiej oraz artykule 47 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej. <\/p>\n Jeste\u015bmy w sytuacji wyj\u0105tkowej, wywo\u0142anej d\u0142ugoletnim kryzysem rz\u0105d\u00f3w prawa i musz\u0105 by\u0107 poszukiwane w zwi\u0105zku z tym instrumenty i rozwi\u0105zania, kt\u00f3re nie maj\u0105 charakteru typowych rozwi\u0105za\u0144. Niestandardowa sytuacja wymaga, m\u00f3wi\u0105c inaczej, niestandardowych rozwi\u0105za\u0144. \u017badne inne pa\u0144stwo w UE nie ma tego typu do\u015bwiadcze\u0144 i nie mo\u017cemy wobec tego korzysta\u0107 ze wzor\u00f3w rozwi\u0105za\u0144 tak jak w wielu innych dziedzinach. <\/p>\n To, co jest natomiast wa\u017cnym punktem odniesienia, to orzecznictwo s\u0105dowe krajowe i europejskie, pokazuj\u0105ce dok\u0142adnie wady systemu i ich przyczyny. Wykonanie tych orzecze\u0144 jest nie tylko konieczn\u0105 legitymacj\u0105 zamierzonych reform, ale tak\u017ce absolutn\u0105 konieczno\u015bci\u0105 i obowi\u0105zkiem. Tak\u017ce z punktu widzenia potencjalnych konsekwencji finansowych, kt\u00f3re mog\u0105 obci\u0105\u017ca\u0107 Polsk\u0119 w wyniku wyd\u0142u\u017cania tego stanu rzeczy, a wi\u0119c chaosu i nieprzewidywalno\u015bci prawnej. <\/p>\n Nie dostrzegam, aby opinia Komisji Weneckiej uzasadnia\u0142a zarzuty stawiane przez oponent\u00f3w proponowanych rozwi\u0105za\u0144. Jak si\u0119 s\u0142usznie zauwa\u017ca, Komisja Wenecka okre\u015bla jedynie warunki progowe. Ale nie formu\u0142uje konkretnych rozwi\u0105za\u0144, bo to nale\u017cy do kompetencji ustawodawcy polskiego. S\u0105dz\u0119, \u017ce proponowane regulacje mieszcz\u0105 si\u0119 w granicach progowych wyznaczonych przez Komisj\u0119.<\/p>\n Co jest w opinii Komisji Weneckiej? Na co ona pozwala w zakresie uregulowania statusu neo-s\u0119dzi\u00f3w? <\/p>\n Jednym z zasadniczych element\u00f3w opinii Komisji Weneckiej jest uznanie, \u017ce proces nominacyjny by\u0142 obarczony wadami. A tym samym status os\u00f3b w ten spos\u00f3b powo\u0142anych na stanowiska s\u0119dziowskie nie jest to\u017csamy ze statusem tych, kt\u00f3rzy zostali mianowani w zgodzie z procedurami konstytucyjnymi. <\/p>\n Komisja wskazuje na konieczno\u015b\u0107 uporz\u0105dkowania tej sytuacji, zaznaczaj\u0105c jednocze\u015bnie, \u017ce gdyby uzna\u0107 stosowanie wobec os\u00f3b wadliwie nominowanych tych samych standard\u00f3w gwarantuj\u0105cych nieodwo\u0142alno\u015b\u0107 s\u0119dzi\u00f3w [gwarantuje to Konstytucja \u2013 red.], to \u017caden mechanizm naprawczy nie m\u00f3g\u0142by by\u0107 uruchomiony. Co by si\u0119 wyra\u017anie k\u0142\u00f3ci\u0142o z zasad\u0105 rz\u0105d\u00f3w prawa i by\u0107 mo\u017ce zach\u0119ca\u0142o na przysz\u0142o\u015b\u0107 do \u0142amania Konstytucji. <\/p>\n Warto te\u017c zauwa\u017cy\u0107, \u017ce Komisja Wenecka dostrzega potrzeb\u0119 zr\u00f3\u017cnicowania kategorii s\u0119dzi\u00f3w wadliwie powo\u0142anych, m\u00f3wi\u0105c wprost o \u201er\u00f3\u017cnych\u201d grupach tych os\u00f3b. <\/p>\n Czy neo-s\u0119dziowie s\u0105 s\u0119dziami? Skoro nominacj\u0119 da\u0142 im nielegalny organ, to logicznym wnioskiem wydaje si\u0119, \u017ce nie s\u0105. Dotyczy to obecnie zajmowanych stanowisk. M\u00f3wi si\u0119, \u017ce s\u0105 oni wadliwymi s\u0119dziami lub p\u00f3\u0142 s\u0119dziami. Ale jak mo\u017cna by\u0107 s\u0119dzi\u0105 z wad\u0105, skoro nominacj\u0119 da\u0142 organ, kt\u00f3ry nie jest legalnym organem? <\/p>\n W du\u017cej cz\u0119\u015bci doktryny przyj\u0119\u0142a si\u0119 kwalifikacja tych os\u00f3b jako tzw. s\u0119dzi\u00f3w ustawowych. Co ma sygnalizowa\u0107 brak pe\u0142nych gwarancji konstytucyjnych przypisanych do prawid\u0142owo powo\u0142anych s\u0119dzi\u00f3w. S\u0105 oni wprawdzie powo\u0142ani przez prezydenta, ale ten akt nie konwaliduje (uprawomocnia \u2013 red.) wadliwo\u015bci procesu nominacyjnego. Prezydent te\u017c jest zwi\u0105zany Konstytucj\u0105, kt\u00f3ra przewiduje, \u017ce nominacja mo\u017ce nast\u0105pi\u0107 jedynie na podstawie wniosku Krajowej Rady S\u0105downictwa. <\/p>\n Je\u015bli wi\u0119c taka Rada nie funkcjonuje (bo obecna jest niezgodna z regulacj\u0105 konstytucyjn\u0105), to tym samym mo\u017cna m\u00f3wi\u0107 o istotnym braku podstawowego sk\u0142adnika w procesie nominacyjnym, kt\u00f3rym jest uchwa\u0142a KRS rekomenduj\u0105ca kandydata na stanowisko s\u0119dziowskie. <\/p>\n Inn\u0105 zupe\u0142nie kwesti\u0105 jest status orzecze\u0144 wydawanych przez \u201ewadliwie powo\u0142anych s\u0119dzi\u00f3w\u201d. <\/p>\n Warto\u015bci\u0105 przewa\u017caj\u0105c\u0105 jest w tym wypadku zaufanie obywateli i pewno\u015b\u0107 prawa. Chodzi wi\u0119c tu w pierwszym rz\u0119dzie o ograniczenie negatywnych skutk\u00f3w, kt\u00f3re mog\u0142yby wynika\u0107 z automatyzmu pozbawienia wi\u0105\u017c\u0105cego charakteru orzecze\u0144 wydawanych przez neo-s\u0119dzi\u00f3w. Dlatego te\u017c m.in. uregulowanie proponowane w przedstawionym projekcie jest nakierowane na przysz\u0142o\u015b\u0107 i nie ma skutk\u00f3w uniewa\u017cniaj\u0105cych w stosunku do wcze\u015bniejszych dzia\u0142a\u0144 orzeczniczych tych os\u00f3b. <\/p>\n Kto\u015b mo\u017ce powiedzie\u0107, \u017ce jest to niesp\u00f3jne i nie do ko\u0144ca logiczne. Ale rozwi\u0105zania prawne, zw\u0142aszcza w tak delikatnej i nietypowej sytuacji, musz\u0105 uwzgl\u0119dnia\u0107 i r\u00f3wnowa\u017cy\u0107 r\u00f3\u017cnorodne interesy. Aksjologia czasem zmienia kierunek w stosunku do prostego rachunku opartego na wyborze zero-jedynkowym.<\/p>\n Czy powinno si\u0119 nadal r\u00f3\u017cnicowa\u0107 wady neo-s\u0119dzi\u00f3w w zale\u017cno\u015bci od skali nieprawid\u0142owo\u015bci przy ich powo\u0142aniu? Tak\u0105 zasad\u0119 wprowadzi\u0142 pe\u0142ny sk\u0142ad SN w historycznej uchwale ze stycznia 2020, a potem j\u0105 uszczeg\u00f3\u0142owiono w uchwale 7 s\u0119dzi\u00f3w Izby Karnej SN z 2022 roku. Takie rozwi\u0105zanie by\u0142o potrzebne kilka lat temu, by nie wywr\u00f3ci\u0107 do g\u00f3ry nogami s\u0105d\u00f3w. Ale dzi\u015b s\u0105dy jako tako radz\u0105 sobie z tym problemem. Mamy te\u017c jasny status nielegalnej neo-KRS. Organ ten ma wad\u0119 systemow\u0105 i to jest g\u0142\u00f3wne \u017ar\u00f3d\u0142o problemu ze statusem wszystkich neo-s\u0119dzi\u00f3w. <\/p>\n Zr\u00f3\u017cnicowanie takie wydaje si\u0119 szczeg\u00f3lnie dzisiaj bardzo potrzebne, ze wzgl\u0119du na to, aby pomniejszy\u0107 i z\u0142agodzi\u0107 skal\u0119 negatywnych skutk\u00f3w wynikaj\u0105cych z tych kilku tysi\u0119cy wadliwych nominacji. Z przedstawionego projektu wynika bowiem jasno, \u017ce ogromna wi\u0119kszo\u015b\u0107 spo\u015br\u00f3d os\u00f3b wadliwie mianowanych b\u0119dzie mog\u0142a pozosta\u0107 w zawodzie i wykonywa\u0107 swoje funkcje s\u0119dziowskie. <\/p>\n Przypomnijmy, \u017ce dotyczy to nie tylko tzw. m\u0142odych s\u0119dzi\u00f3w. Tak\u017ce tych, kt\u00f3rzy wcze\u015bniej otrzymali ju\u017c nominacj\u0119 i dysponowali tzw. votum, a wi\u0119c prawem do orzekania. Ta druga kategoria obejmuje bowiem osoby, kt\u00f3re stara\u0142y si\u0119 o wy\u017csze stanowisko w strukturze s\u0105d\u00f3w (np. ze statusu s\u0119dziego rejonowego do okr\u0119gowego lub apelacyjnego). <\/p>\n Te osoby, co wi\u0119cej b\u0119d\u0105 mog\u0142y \u2013 jak si\u0119 przewiduje \u2013 kontynuowa\u0107 co do zasady swoj\u0119 funkcje w s\u0105dach, w kt\u00f3rych obecnie zajmuj\u0105 stanowisko, przez okres dw\u00f3ch lat. A w mi\u0119dzyczasie mog\u0105 kandydowa\u0107 w konkursach s\u0119dziowskich (na te stanowiska) i w ten spos\u00f3b uzyska\u0107 pe\u0142n\u0105 stabilizacj\u0119 swojego statusu. <\/p>\n Przerwanie aktywno\u015bci s\u0119dziowskiej dotyczy wi\u0119c wed\u0142ug tych zamierze\u0144 znacz\u0105co mniejszej grupy tzw. neo-s\u0119dzi\u00f3w (ok. 500 os\u00f3b). Tych, kt\u00f3rzy przeszli do s\u0105d\u00f3w (z regu\u0142y do s\u0105d\u00f3w wy\u017cszych instancji i S\u0105du Najwy\u017cszego) z innych zawod\u00f3w prawniczych i nigdy nie dysponowali s\u0119dziowskim votum. Tak\u017ce i te osoby mog\u0105 jednak przedstawi\u0107 swoje kandydatury w konkursach organizowanych przez now\u0105 Krajow\u0105 Rad\u0119 S\u0105downicz\u0105.<\/p>\n Krytycy projektu ustawy m\u00f3wi\u0105 jeszcze, \u017ce jest on sprzeczny z wyrokami ETPCz i TSUE. Ich zdaniem nie podwa\u017cono w nich legalno\u015bci neo-s\u0119dzi\u00f3w s\u0105d\u00f3w powszechnych. Ale nie dodaj\u0105, \u017ce oba Trybuna\u0142y nie wyda\u0142y w tej sprawie jeszcze wyrok\u00f3w, co jest tylko kwesti\u0105 czasu. Co wynika z zapad\u0142ych ju\u017c wyrok\u00f3w wobec neo-s\u0119dzi\u00f3w? <\/p>\n Zar\u00f3wno Trybuna\u0142 Sprawiedliwo\u015bci UE, jak i Europejski Trybuna\u0142 Praw Cz\u0142owieka wyra\u017anie i precyzyjnie identyfikuj\u0105 wady polskiego wymiaru sprawiedliwo\u015bci, a przede wszystkim naruszenie standard\u00f3w niezale\u017cno\u015bci i bezstronno\u015bci wymaganych wobec s\u0119dzi\u00f3w. <\/p>\n Istniej\u0105 jednak r\u00f3\u017cnice pomi\u0119dzy podej\u015bciem prezentowanym przez ka\u017cdy z tych s\u0105d\u00f3w europejskich. TSUE wi\u0119kszo\u015b\u0107 swych rozstrzygni\u0119\u0107 w sprawach polskich wyda\u0142 na podstawie pyta\u0144 prejudycjalnych przes\u0142anych przez polskich s\u0119dzi\u00f3w. Odpowied\u017a na te pytania nie polega na rozstrzyganiu zamiast s\u0105du krajowego, ale na dostarczeniu niezb\u0119dnych narz\u0119dzi wyk\u0142adni potrzebnej do wydania orzeczenia przez s\u0105d krajowy. <\/p>\n Dlatego w tych sprawach TSUE okre\u015bla kryteria, a nie bezpo\u015bredni\u0105 odpowied\u017a. Ale przes\u0142anki, czy kryteria interpretacji wskazuj\u0105 jednocze\u015bnie bardzo cz\u0119sto na wynik ostatecznego rozstrzygni\u0119cia i s\u0105 te\u017c dostatecznie instruktywne. Na przyk\u0142ad w wyroku z 21 grudnia 2023 roku nast\u0119puje odmowa przyj\u0119cia pytania prawnego od s\u0119dzi\u00f3w krajowych [od neo-s\u0119dzi\u00f3w SN \u2013 red.], z tego wzgl\u0119du, \u017ce nie s\u0105 oni s\u0119dziami. <\/p>\n W niedawno wydanym wyroku z 4 wrze\u015bnia 2025 roku TSUE odpowiadaj\u0105c na pytanie s\u0105du krajowego, stwierdzi\u0142, \u017ce \u00f3w s\u0105d nie jest zwi\u0105zany orzeczeniem Izby Kontroli Nadzwyczajnej i Skarg Publicznych. Bo ta Izba S\u0105du Najwy\u017cszego nie jest z\u0142o\u017cona z s\u0119dzi\u00f3w w rozumieniu artyku\u0142u 19 TUE. To tylko kilka charakterystycznych przyk\u0142ad\u00f3w. <\/p>\n W pewnych wypadkach TSUE orzekaj\u0105c na podstawie wniosku Komisji TSUE wprost stwierdza\u0142 naruszenie prawa przez Polsk\u0119 ze wzgl\u0119du na to, \u017ce funkcje orzecznicze sprawuj\u0105 nie-s\u0119dziowie, tak np. w wyroku z 15 lipca 2021 roku odnosz\u0105cym si\u0119 do Izby Dyscyplinarnej. <\/p>\n Nie jest te\u017c rol\u0105 TSUE zast\u0119powanie polskiego ustawodawcy w ostatecznym uregulowaniu negatywnych zjawisk w polskim wymiarze sprawiedliwo\u015bci. W tym w ustaleniu, w jaki spos\u00f3b upora\u0107 si\u0119 na przysz\u0142o\u015b\u0107 z problemem tzw. neo-s\u0119dzi\u00f3w. <\/p>\n Trzeba te\u017c doda\u0107, \u017ce ide\u0105 przewodni\u0105 tego orzecznictwa jest wa\u017cenie wp\u0142ywu wad nominacyjnych na niezale\u017cno\u015b\u0107 i bezstronno\u015b\u0107 s\u0119dziowsk\u0105. Kumulacja tych wad i okoliczno\u015bci, w kt\u00f3rych one wyst\u0105pi\u0142y, sprawia, \u017ce wydane przez nich rozstrzygni\u0119cia mog\u0105 by\u0107 podwa\u017cone. <\/p>\n Orzeczenia Europejskiego Trybuna\u0142u Praw Cz\u0142owieka s\u0105 inicjowane przez podmioty indywidualne wnioskuj\u0105ce o stwierdzenie naruszenia Konwencji Europejskiej, w tym wypadku artyku\u0142u 6 Konwencji. Orzeczenia bezpo\u015brednio zatem mog\u0105 stwierdza\u0107, \u017ce wobec wnioskodawcy nast\u0105pi\u0142o naruszenie prawa do s\u0105du, poniewa\u017c wyrok by\u0142 wydany przez osob\u0119 niespe\u0142niaj\u0105c\u0105 wymaga\u0144 s\u0119dziego niezale\u017cnego i bezstronnego. <\/p>\n Rozstrzygni\u0119cia ETPCz s\u0105 wi\u0119c w tym sensie \u0142atwiejsze do zrozumienia, ze wzgl\u0119du na bezpo\u015brednie wskazanie na wadliwy status osoby orzekaj\u0105cej w post\u0119powaniu krajowym (tak np. w orzeczeniu Dziubi\u0144ska, Ficek Ozimek przeciwko Polsce (2021), Reczkowicz (2021), Advance Pharma (2022), czy znanym wyroku Wa\u0142\u0119sa przeciwko Polsce (2023) i w wielu innych).<\/p>\n ETPCz wyda\u0142 g\u0142o\u015bne orzeczenie ws. wadliwych powo\u0142a\u0144 s\u0119dzi\u00f3w w Islandii. Na to orzeczenie cz\u0119sto powo\u0142uj\u0105 si\u0119 polskie s\u0105dy, w tym SN. Jak rozwi\u0105zano status wadliwych s\u0119dzi\u00f3w w Islandii? <\/p>\n W Islandii skala problemu by\u0142a niepor\u00f3wnywalnie mniejsza. Tam chodzi\u0142o o incydentaln\u0105 wadliwo\u015b\u0107 zwi\u0105zan\u0105 z przedstawieniem listy kandydat\u00f3w. W Polsce mamy do czynienia z prawdziwym kryzysem systemowym w wymiarze sprawiedliwo\u015bci, na skal\u0119 nieznan\u0105 w innych krajach UE. W Islandii, w wyniku wyroku Wielkiej Izby ETPCz w sprawie Gurmundur Andri Astraosson (2020), wada procesu nominacyjnego zosta\u0142a uznana za podstaw\u0119 niewa\u017cno\u015bci [nominacji s\u0119dziowskich \u2013 red.]. <\/p>\n Czy Polska ma prawo do autorskiego rozwi\u0105zania problemu wadliwych neo-s\u0119dzi\u00f3w? Sprawa jest precedensowa, wi\u0119c i rozwi\u0105zania musz\u0105 by\u0107 precedensowe. Jakie mamy ograniczenia? <\/p>\n Jak ju\u017c wskazywa\u0142em, reforma mo\u017ce odbywa\u0107 si\u0119 jedynie z poszanowaniem podstawowych zasad i warto\u015bci wynikaj\u0105cych zar\u00f3wno z polskiej Konstytucji, jak i z prawa unijnego. Musi by\u0107 brana pod uwag\u0119 hierarchiczna struktura prawa, w tym zasad pierwsze\u0144stwa i bezpo\u015bredniego skutku prawa europejskiego. <\/p>\n Czy zgadza si\u0119 pan z tez\u0105, \u017ce przywracanie praworz\u0105dno\u015bci nie oznacza, \u017ce przywraca si\u0119 poczucie sprawiedliwo\u015bci? Czym jednak by\u0142oby prawo, gdyby nie s\u0142u\u017cy\u0142o wprowadzaniu sprawiedliwo\u015bci. Tego obywatele szukaj\u0105 w s\u0105dach. <\/p>\n Jestem przekonany, \u017ce w dzisiejszej Polsce jest odczuwane autentyczne oczekiwanie na reformy i likwidacj\u0119 utrzymuj\u0105cego si\u0119 stanu niepewno\u015bci i chaosu prawnego. Nie nale\u017cy tego procesu przywracania rz\u0105d\u00f3w prawa traktowa\u0107 w kategoriach zemsty, czy rewan\u017cu. Tu chodzi o przywr\u00f3cenie standard\u00f3w demokratycznych, kt\u00f3re nie mog\u0105 funkcjonowa\u0107 bez przestrzegania zasad rule of law. <\/p>\n Legalizacja neo-s\u0119dzi\u00f3w, czyli pozostawienie ich na obecnych stanowiskach by\u0142oby niesprawiedliwe. Bo przez 8 lat s\u0119dziowie, kt\u00f3rzy bronili praworz\u0105dno\u015bci powstrzymywali si\u0119 w startach w konkursach przed neo-KRS. Przez co te konkursy nie by\u0142y konkurencyjne. W oko\u0142o 786 konkursach startowa\u0142 tylko jeden kandydat. Czy to jest argument za cofni\u0119ciem neo-s\u0119dzi\u00f3w na poprzednie stanowiska? <\/p>\n Trudno zaprzeczy\u0107, \u017ce s\u0119dziowie, kt\u00f3rzy zajmowali postaw\u0119 niezale\u017cn\u0105 i nie przedstawiali swoich kandydatur w konkursach organizowanych przez neo-KRS, s\u0105 dzisiaj w sytuacji znacznie mniej korzystnej w por\u00f3wnaniu do tych, kt\u00f3rzy z niej skorzystali. W tym wi\u0119c sensie mo\u017cna te\u017c dostrzega\u0107 w tych rozwi\u0105zaniach pr\u00f3by przywr\u00f3cenia zasad r\u00f3wnego startu dla wszystkich.<\/p>\n Czy wyobra\u017ca sobie pan polityczny kompromis ws. praworz\u0105dno\u015bci, w tym ws. statusu neo-s\u0119dzi\u00f3w? Czy minister sprawiedliwo\u015bci mo\u017ce p\u00f3j\u015b\u0107 na ust\u0119pstwa, je\u015bli tak to na jakie? <\/p>\n By\u0142oby dobrze dla pa\u0144stwa prawa, je\u015bli pojawi\u0142aby si\u0119 jaka\u015b pr\u00f3ba wsp\u00f3lnego porozumienia, debaty. Zapewne s\u0105 takie punkty rozwi\u0105za\u0144, o kt\u00f3rych mo\u017cna by dyskutowa\u0107. Chocia\u017c co do zasady warto\u015b\u0107, jak\u0105 jest idea rz\u0105d\u00f3w prawa, trudno poddawa\u0107 kompromisom. <\/p>\n Warto te\u017c zauwa\u017cy\u0107, \u017ce i w obecnym projekcie [dotycz\u0105cym naprawy KRS \u2013 red.] znajdujemy propozycje rozwi\u0105za\u0144 id\u0105cych w innym kierunku ni\u017c wcze\u015bniej. Na przyk\u0142ad w odniesieniu do Krajowej Rady S\u0105downictwa czynne prawo wyborcze jest proponowane dla wszystkich s\u0119dzi\u00f3w. Nikt nie podnosi te\u017c dzisiaj konieczno\u015bci anulowania wszystkich orzecze\u0144 wydawanych przez tzw. neo-s\u0119dzi\u00f3w. Istnieje d\u0105\u017cenie do ustabilizowania sytuacji zawodowej tych os\u00f3b, w okresie przej\u015bciowym. <\/p>\n Czy status neo-s\u0119dzi\u00f3w mo\u017cna rozwi\u0105za\u0107 inaczej? Na przyk\u0142ad wprowadzaj\u0105c jednolity status s\u0119dzi\u00f3w? <\/p>\n Wprowadzenie jednolitego statusu s\u0119dzi\u00f3w mia\u0142oby dla wszystkich znaczenie, nie tylko dla neo-s\u0119dzi\u00f3w. I, jak s\u0105dz\u0119, by\u0142by to bardzo po\u017c\u0105dany kierunek rozwi\u0105za\u0144. Osobi\u015bcie szereg razy opowiada\u0142em si\u0119 za tak\u0105 ide\u0105 i uwa\u017cam, \u017ce by\u0142oby to te\u017c wa\u017cne z punktu widzenia umocnienia niezale\u017cno\u015bci s\u0119dziowskiej. <\/p>\n Co musi zrobi\u0107 Polska, by w pe\u0142ni wykona\u0107 wyroki ETPCz, TSUE, ale te\u017c polskich NSA i SN. I, by w pe\u0142ni przywr\u00f3ci\u0107 praworz\u0105dno\u015b\u0107? <\/p>\n Z punktu widzenia pewno\u015bci prawa i za\u0142o\u017ce\u0144 dotycz\u0105cych eliminacji kryzysu systemowego, nie ma innej drogi ni\u017c przyj\u0119cie szeregu ustaw reformuj\u0105cych obecn\u0105 sytuacj\u0119. Przede wszystkim w odniesieniu do Krajowej Rady S\u0105downictwa, S\u0105du Najwy\u017cszego, czy do statusu s\u0119dzi\u00f3w w s\u0105dach powszechnych. Nie wspominam ju\u017c tu o Trybunale Konstytucyjnym. <\/p>\n I powinno by\u0107 to uczynione w mo\u017cliwie najkr\u00f3tszym okresie, zwa\u017cywszy na gro\u017c\u0105ce nam sankcje finansowe, kt\u00f3re mog\u0105 powa\u017cnie obci\u0105\u017cy\u0107 polski bud\u017cet. Wymaga to autentycznego wsp\u00f3\u0142dzia\u0142ania w\u0142adz, a nie przyjmowanie pozycji hamulcowego przez jeden z segment\u00f3w tej w\u0142adzy.<\/p>\n Czy w\u0142adza mo\u017ce stosowa\u0107 prokonstytucyjn\u0105 wyk\u0142adni\u0119 przepis\u00f3w i pomija\u0107 przepisy uchwalone w czasach PiS, kt\u00f3re mog\u0105 by\u0107 sprzeczne z Konstytucj\u0105 i prawem europejskim? Zw\u0142aszcza \u017ce nie ma obecnie TK, kt\u00f3ry m\u00f3g\u0142by oceni\u0107 zgodno\u015b\u0107 tych przepis\u00f3w z Konstytucj\u0105. <\/p>\n Wyk\u0142adnia prokonstytucyjna jest powszechnie przyj\u0119t\u0105 i uznan\u0105 dyrektyw\u0105 wyk\u0142adni prawa, adresowan\u0105 przede wszystkim do orzecznictwa s\u0105dowego. Przy pomocy takiej wyk\u0142adni i uwzgl\u0119dnieniu zasady bezpo\u015bredniego stosowania Konstytucji oraz tzw. rozproszonej kontroli konstytucyjno\u015bci; mo\u017cna szereg kwestii rozstrzyga\u0107 w ramach orzecznictwa s\u0105dowego. Przyk\u0142adem takiego podej\u015bcia jest m.in. s\u0142ynna uchwa\u0142a 3 po\u0142\u0105czonych Izb S\u0105du Najwy\u017cszego z 23 stycznia 2020 roku. <\/p>\n Albo rozstrzygni\u0119cie S\u0105du Najwy\u017cszego o zakresie prawa \u0142aski Prezydenta. A tak\u017ce szereg orzecze\u0144 NSA i SN w sprawie nieprawid\u0142owej obsady Trybuna\u0142u Konstytucyjnego i wynikaj\u0105cych st\u0105d skutk\u00f3w. Je\u017celi jednak chcemy proces przywracania rz\u0105d\u00f3w prawa potraktowa\u0107 ca\u0142o\u015bciowo i przeprowadzi\u0107 w rozs\u0105dnym terminie, to nie ma innej drogi ni\u017c reformy ustawowe.<\/p>\n ; Absolwent Wydzia\u0142u Dziennikarstwa i Nauk Politycznych Uniwersytetu Warszawskiego. Od 2000 r. dziennikarz \u201eGazety Sto\u0142ecznej\u201d w \u201eGazecie Wyborczej\u201d. Od 2006 r. dziennikarz m.in. \u201eRzeczpospolitej\u201d, \u201ePolska The Times\u201d i \u201eGazety Wyborczej\u201d. Pisze o prawie, s\u0105dach i prokuraturze.<\/p>\n Absolwent Wydzia\u0142u Dziennikarstwa i Nauk Politycznych Uniwersytetu Warszawskiego. Od 2000 r. dziennikarz \u201eGazety Sto\u0142ecznej\u201d w \u201eGazecie Wyborczej\u201d. Od 2006 r. dziennikarz m.in. \u201eRzeczpospolitej\u201d, \u201ePolska The Times\u201d i \u201eGazety Wyborczej\u201d. Pisze o prawie, s\u0105dach i prokuraturze.<\/p>\n Copyright \u00a9 2016 – 2025. Made with love by OKO.press team. All Rights Reserved.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Prawa autorskie: Zrzut ekranu FpF TVN24Zrzut ekranu FpF TVN… Prawa autorskie: Zrzut ekranu FpF TVN24Zrzut ekranu FpF TVN……\n","protected":false},"author":2,"featured_media":113686,"comment_status":"","ping_status":"","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[12],"tags":[32,33,36,37,27,34,35,28,31,25,42,38,40,39,41,29,30,26],"class_list":{"0":"post-113685","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","5":"has-post-thumbnail","7":"category-polska","8":"tag-breaking-news","9":"tag-breakingnews","10":"tag-featured-news","11":"tag-featurednews","12":"tag-headlines","13":"tag-latest-news","14":"tag-latestnews","15":"tag-naglowki","16":"tag-najwazniejsze-artykuly","17":"tag-news","18":"tag-pl","19":"tag-poland","20":"tag-polish","21":"tag-polska","22":"tag-polski","23":"tag-top-stories","24":"tag-topstories","25":"tag-wiadomosci"},"share_on_mastodon":{"url":"https:\/\/pubeurope.com\/@pl\/115594997644679961","error":""},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/113685","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=113685"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/113685\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media\/113686"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=113685"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=113685"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=113685"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}\n
\n
<\/a>Mariusz Ja\u0142oszewski <\/a><\/p>\n