![\"Wojna](\"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-content\/uploads\/2025\/11\/O4Nk9lBaHR0cHM6Ly9vY2RuLmV1L3B1bHNjbXMvTURBXy85ZTc5MzliNzExYmM0ZDg1M2IzZTUyYmRhNGM4MGJiNy5qcGeRlQLNB.jpeg\")
<\/p>\nMateusz Zimmerman: Na pocz\u0105tku lat 60. okre\u015blenie „partyzanci”, opisuj\u0105ce now\u0105 wp\u0142ywow\u0105 grup\u0119 na szczytach w\u0142adzy PRL, zosta\u0142o rozpropagowane akurat przez Radio Wolna Europa. Paradoks?<\/p>\n
Prof. Pawe\u0142 Machcewicz: Tak \u2014 cho\u0107 zarazem m\u00f3wi on sporo o znaczeniu tej rozg\u0142o\u015bni. Ona dociera\u0142a do setek tysi\u0119cy, je\u015bli nie milion\u00f3w s\u0142uchaczy w Polsce i s\u0142ucha\u0142a jej tak\u017ce elita PZPR.<\/p>\n
Swoj\u0105 drog\u0105 RWE dostarcza\u0142o s\u0142uchaczom informacji o „partyzantach” \u2014 ale te\u017c wprowadzi\u0142o do obiegu szereg mit\u00f3w i b\u0142\u0119dnych skojarze\u0144, kt\u00f3re dotyczy\u0142y tej grupy. Niekt\u00f3re z nich pozostaj\u0105 silne do dzisiaj, pr\u00f3bowa\u0142em si\u0119 z nimi w tej ksi\u0105\u017cce skonfrontowa\u0107.<\/p>\n
Okre\u015blenia „partyzanci” nie ukuto, tak czy inaczej, w Monachium. U\u017cy\u0142 go wcze\u015bniej warszawski korespondent „New York Timesa”, i to nawet nie na \u0142amach gazety, a w raporcie dla Departamentu Stanu USA. To t\u0105 drog\u0105 dowiedziano si\u0119 o nim w Radiu Wolna Europa.<\/p>\n
W RWE nie \u2014 ale dla cz\u0142onk\u00f3w tej grupy by\u0142o to jasne od pocz\u0105tku. W 1961 roku ukaza\u0142a si\u0119 ksi\u0105\u017cka „Ludzie, fakty, refleksje”. To by\u0142 moim zdaniem moment za\u0142o\u017cycielski \u015brodowiska „partyzant\u00f3w”. Na t\u0119 ksi\u0105\u017ck\u0119 sk\u0142ada\u0142y si\u0119 wywiady z tymi postaciami ze szczyt\u00f3w peerelowskiej w\u0142adzy, kt\u00f3re mia\u0142y partyzanck\u0105 przesz\u0142o\u015b\u0107. G\u0142\u00f3wnie byli to ludzie zwi\u0105zani z wojskiem czy bezpiek\u0105.<\/p>\n
Pierwszy by\u0142 wywiad w\u0142a\u015bnie z Moczarem, co ju\u017c pokazuje hierarchi\u0119 w tym \u015brodowisku. Ale ksi\u0105\u017cka nie tylko promowa\u0142a te, a nie inne nazwiska. Mn\u00f3stwo tam by\u0142o wyolbrzymiania wojennych dokona\u0144 partyzant\u00f3w z czas\u00f3w wojny, czasem groteskowego: setki wykolejonych poci\u0105g\u00f3w, tysi\u0105ce zabitych Niemc\u00f3w przy symbolicznych stratach w\u0142asnych itp.<\/p>\n
Dalszy ci\u0105g artyku\u0142u pod materia\u0142em wideo<\/p>\n
Chodzi\u0142o oczywi\u015bcie o to, by zbudowa\u0107 i umocni\u0107 pewien mit. Dla „partyzant\u00f3w” walka zbrojna to by\u0142 nieod\u0142\u0105czny sk\u0142adnik polsko\u015bci i patriotyzmu. Zarazem wiedzieli, \u017ce to si\u0119 bardzo dobrze kojarzy du\u017cej cz\u0119\u015bci polskiego spo\u0142ecze\u0144stwa.<\/p>\n
Legenda legend\u0105 \u2014 ale Moczar r\u00f3s\u0142 te\u017c w si\u0142\u0119 jako polityk.<\/p>\n
On ju\u017c jako wiceminister spraw wewn\u0119trznych kontrolowa\u0142 najwa\u017cniejsze piony resortu, w tym S\u0142u\u017cb\u0119 Bezpiecze\u0144stwa. Kiedy zosta\u0142 ministrem, ta machina zacz\u0119\u0142a by\u0107 wykorzystywana m.in. do inwigilacji nie tylko organizacji \u017cydowskich, ale po prostu ludzi pochodzenia \u017cydowskiego w ca\u0142ej Polsce.<\/p>\n
W resorcie dos\u0142ownie narasta\u0142a w tamtym czasie antysemicka obsesja. Z zewn\u0105trz nie by\u0142o to jeszcze widoczne, ale mo\u017cna to zobaczy\u0107 w dokumentach. Dotar\u0142em np. do listy \u017cydowskich lekarzy z Tr\u00f3jmiasta. Ci ludzie niczego z\u0142ego nie zrobili, nic ich zreszt\u0105 nie \u0142\u0105czy\u0142o poza pochodzeniem \u2014 po prostu kto\u015b uzna\u0142, \u017ce trzeba na wszelki wypadek zrobi\u0107 tak\u0105 list\u0119.<\/p>\n
Swoj\u0105 drog\u0105 ciekawe, czy esbekom, kt\u00f3rzy si\u0119 tym zajmowali, skojarzy\u0142o si\u0119 to ze spraw\u0105 „spisku lekarzy kremlowskich” z ostatnich miesi\u0119cy \u017cycia Stalina. Historykowi trudno takie z\u0142owrogie skojarzenie od siebie odepchn\u0105\u0107.<\/p>\n
Antysemicka obsesja kojarzy si\u0119 oczywi\u015bcie z Marcem\u201968 i okresem, kt\u00f3ry go bezpo\u015brednio poprzedza\u0142 \u2014 a pa\u0144ska ksi\u0105\u017cka pokazuje, \u017ce w Moczarowskich s\u0142u\u017cbach to buzowa\u0142o du\u017co wcze\u015bniej.<\/p>\n
B\u0142\u0119dem by\u0142oby nie bra\u0107 pod uwag\u0119, jak wiele antysemityzmu wyla\u0142o si\u0119 na wierzch \u017cycia publicznego w 1956 r. Ujawni\u0142o si\u0119 go te\u017c mn\u00f3stwo w\u0142a\u015bnie w bezpiece. Ta atmosfera po Pa\u017adzierniku nie tylko nie znik\u0142a, ale umacnia\u0142a si\u0119 w miar\u0119 jak „partyzanci” poszerzali swoje wp\u0142ywy \u2014 a wi\u0119c m\u00f3wimy o ci\u0105g\u0142o\u015bci. Moczar znajdowa\u0142 poparcie w resorcie r\u00f3wnie\u017c dlatego, \u017ce te pogl\u0105dy podziela\u0142.<\/p>\n
Pan go widzi jako antysemit\u0119?<\/p>\n
Odpowied\u017a musi by\u0107 z\u0142o\u017cona. Do jakiego\u015b stopnia pos\u0142ugiwa\u0142 si\u0119 antysemityzmem instrumentalnie \u2014 po prostu wiedzia\u0142, \u017ce to s\u0105 has\u0142a budz\u0105ce spo\u0142eczny odzew. Niezale\u017cnie od swoich motywacji, by\u0142 odpowiedzialny czystki i antysemick\u0105 nagonk\u0119 z lat 1967-68, kt\u00f3re uderzy\u0142y w tysi\u0105ce ludzi.<\/p>\n
Wiemy na pewno, \u017ce Moczar szczerze nienawidzi\u0142 komunist\u00f3w \u017cydowskiego pochodzenia. Ta emocja si\u0119ga\u0142a jeszcze czas\u00f3w wojny, gdy by\u0142 dow\u00f3dc\u0105 obwodu Armii Ludowej na Lubelszczy\u017anie. Skonfliktowa\u0142 si\u0119 z Leonem Kasmanem, szefem oddzia\u0142u przys\u0142anego przez Moskw\u0119. Moczar to starcie przegra\u0142 i partia wys\u0142a\u0142a go na Kielecczyzn\u0119.<\/p>\n
Z kolei po wojnie zmuszono Moczara, aby odci\u0105\u0142 si\u0119 od Gomu\u0142ki, oskar\u017canego o „odchylenie prawicowo-nacjonalistyczne”. Nie zosta\u0142, jak Gomu\u0142ka, aresztowany \u2014 ale uwa\u017ca\u0142 si\u0119 potem za ofiar\u0119 \u017cydowskich komunist\u00f3w. To im przypisywa\u0142 odpowiedzialno\u015b\u0107 za sowietyzacj\u0119 Polski i zbrodnie epoki stalinowskiej.<\/p>\n
Czy „partyzanci” walczyli o w\u0142adz\u0119 w PZPR, rozumian\u0105 np. jako stanowisko pierwszego sekretarza?<\/p>\n
Moim zdaniem Moczar raczej nie d\u0105\u017cy\u0142by do usuni\u0119cia Gomu\u0142ki. Natomiast gdyby Gomu\u0142ka opuszcza\u0142 stanowisko, Moczar stan\u0105\u0142by do walki o sched\u0119 po nim. W tym sensie by\u0142 lojalny wobec lidera.<\/p>\n
W mi\u0119dzyczasie chcia\u0142 zosta\u0107 cz\u0142owiekiem numer dwa w pa\u0144stwie i obsadzi\u0107 jak najwi\u0119cej posad swoimi zwolennikami. Chodzi\u0142o mu te\u017c o zbudowanie ruchu, kt\u00f3ry by\u0142by spo\u0142ecznym zapleczem „partyzant\u00f3w” i umacnia\u0142 jego osobista popularno\u015b\u0107. Tak\u0105 rol\u0119 mia\u0142 odegra\u0107 Zwi\u0105zek Bojownik\u00f3w o Wolno\u015b\u0107 i Demokracj\u0119.<\/p>\n
To nam zreszt\u0105 m\u00f3wi co\u015b nieoczywistego o mechanizmach w\u0142adzy w PRL \u2014 nawet w warunkach autorytarnego, jednopartyjnego systemu politycy rozumieli, \u017ce jakie\u015b poparcie spo\u0142eczne jest im potrzebne.<\/p>\n
Lojalno\u015b\u0107 to jedno \u2014 ale od pewnego momentu Moczar pr\u00f3bowa\u0142 Gomu\u0142k\u0119 informacyjnie urabia\u0107, dostarczaj\u0105c mu odpowiednio spreparowanej wiedzy. Po\u015brednio wp\u0142ywa\u0142 wi\u0119c na jego decyzje.<\/p>\n
Ju\u017c w 1967 r. zdo\u0142a\u0142 narzuci\u0107 Gomu\u0142ce przekonanie, \u017ce polscy \u017bydzi s\u0105 nielojalni \u2014 wobec partii, wobec Polski, wobec socjalizmu. Z ministerstwa Moczara w\u0119drowa\u0142o do Komitetu Centralnego PZPR mn\u00f3stwo przesadzonych albo wr\u0119cz fantastycznych wiadomo\u015bci, kt\u00f3re mia\u0142y t\u0119 tez\u0119 ilustrowa\u0107.<\/p>\n
Te pierwsze to np. doniesienia o „libacjach” \u2014 bardzo lubiano to s\u0142owo \u2014 kt\u00f3re mia\u0142y si\u0119 odbywa\u0107 w Warszawie po tym, jak Izrael wygra\u0142 wojn\u0119 sze\u015bciodniow\u0105. Mo\u017ce niekt\u00f3rzy polscy \u017bydzi rzeczywi\u015bcie si\u0119 cieszyli, bo przecie\u017c wielu z nich mia\u0142o rodziny w Izraelu. Ale trudno m\u00f3wi\u0107 o zjawisku czy tendencji.<\/p>\n
<\/p>\n
Wojna sze\u015bciodniowa. Izraelskie czo\u0142gi podczas walk o wzg\u00f3rza GolanEPA \/ PAP<\/p>\n
Do tych fantastycznych nale\u017cy z kolei zaliczy\u0107 opowie\u015bci, \u017ce polscy \u017bydzi zg\u0142aszali si\u0119 do poselstwa Izraela, \u017ceby jecha\u0107 na front na Bliski Wsch\u00f3d jako ochotnicy. Ale wystarczy pos\u0142ucha\u0107 os\u0142awionego przem\u00f3wienia Gomu\u0142ki z czerwca 1967 r., aby wiedzie\u0107, \u017ce to trafia\u0142o na podatny grunt.<\/p>\n
Powiedzia\u0142 pan o wadze poparcia spo\u0142ecznego. Zatrzymajmy si\u0119 wobec tego nad Zwi\u0105zkiem Bojownik\u00f3w o Wolno\u015b\u0107 i Demokracj\u0119, bo pa\u0144ska ksi\u0105\u017cka pozwala zobaczy\u0107 t\u0119 organizacj\u0119 w\u0142a\u015bnie jako narz\u0119dzie do mobilizacji tego poparcia.<\/p>\n
Rola ZBOWiD-u by\u0142a tu o tyle wa\u017cna, \u017ce ta organizacja pod kierownictwem Moczara otworzy\u0142a si\u0119 na \u015brodowiska kombatanckie niezwi\u0105zane z komunistami, jak cho\u0107by akowc\u00f3w czy weteran\u00f3w Polskich Si\u0142 Zbrojnych na Zachodzie. Wiceprezesem ZBOWiD zosta\u0142 legendarny dow\u00f3dca Kedywu KG AK, p\u0142k Jan Mazurkiewicz \u2014 „Rados\u0142aw”.<\/p>\n
„Partyzanci” zaproponowali w ten spos\u00f3b szczeg\u00f3ln\u0105 wsp\u00f3lnot\u0119, w kt\u00f3rej by\u0142o miejsce na tradycj\u0119 zar\u00f3wno XIX-wiecznych powsta\u0144, jak i zbrojn\u0105 walk\u0119 przeciw hitlerowskim Niemcom, i to niezale\u017cnie od sztandaru. Pojawi\u0142y si\u0119 pomniki ku czci np. cichociemnych czy brygady spadochronowej gen. Sosabowskiego \u2014 we wcze\u015bniejszych latach PRL to by\u0142o niewyobra\u017calne.<\/p>\n
Widzia\u0142em listy, kt\u00f3re s\u0142ali do Moczara zwykli ludzie. Jednym z wa\u017cnych w\u0105tk\u00f3w, kt\u00f3re si\u0119 tam pojawia\u0142y, by\u0142a autentyczna wdzi\u0119czno\u015b\u0107. On przywraca\u0142 szacunek kombatantom, kt\u00f3rzy byli w minionych latach najpierw prze\u015bladowani, a potem marginalizowani.<\/p>\n
To przywracanie szacunku mia\u0142o te\u017c wymiar materialny \u2014 i to nie by\u0142o bez znaczenia.<\/p>\n
Pojawi\u0142y si\u0119 kombatanckie dodatki do rent, emerytur, a nawet i pensji. Do tego dosz\u0142y przywileje w kwestii dost\u0119pu do ochrony zdrowia, preferencje przy przydziale mieszka\u0144 komunalnych. Rolnikom nale\u017c\u0105cym do ZBOWiD \u0142atwiej by\u0142o zdoby\u0107 nawozy i maszyny, a dzieci zwi\u0105zkowc\u00f3w mia\u0142y \u0142atwiejszy wst\u0119p do szk\u00f3\u0142 i na uczelnie.<\/p>\n
Za prezesury Moczara ZBOWiD mia\u0142 ju\u017c kilkaset tysi\u0119cy cz\u0142onk\u00f3w. Dodajmy do tego jeszcze ich rodziny \u2014 i ju\u017c m\u00f3wimy o milionowym ruchu. Jego uczestnicy czerpali z przynale\u017cno\u015bci do zwi\u0105zku istotne korzy\u015bci. Rozumieli, \u017ce warto sta\u0107 za Moczarem, bo te korzy\u015bci mog\u0105 tylko wzrosn\u0105\u0107, je\u015bli on sam b\u0119dzie politycznie jeszcze silniejszy.<\/p>\n
Sam Moczar traktowa\u0142 t\u0119 wsp\u00f3lnot\u0119 kombatanck\u0105 powa\u017cnie czy koniunkturalnie? Przecie\u017c te wszystkie piesze wycieczki po terenach walk czy rajdy rowerowe pod patronatem ZBOWiD-u jednak kreowa\u0142y jego wizerunek jako „pierwszego partyzanta”. <\/p>\n
Trudno to rozdzieli\u0107. Naprawd\u0119 docenia\u0142 czyj\u0105\u015b przesz\u0142o\u015b\u0107 wojenn\u0105, bo to by\u0142o tak\u017ce jego do\u015bwiadczenie.<\/p>\n
Jeszcze w 1956 r. przyczyni\u0142 si\u0119 np. do zwolnienia z wi\u0119zienia, a nast\u0119pnie rehabilitacji Antoniego Hedy \u2014 „Szarego”, znacz\u0105cego dow\u00f3dcy AK, a potem podziemia antykomunistycznego, dzia\u0142aj\u0105cego po wojnie na Kielecczy\u017anie. Mo\u017cna podejrzewa\u0107, \u017ce czu\u0142 odruchowo wi\u0119cej sympatii do takich ludzi ni\u017c do polskich komunist\u00f3w, kt\u00f3rzy wojn\u0119 sp\u0119dzili w ZSRR, a potem przyszli do Polski wraz z Armi\u0105 Czerwon\u0105.<\/p>\n
![\"Antoni](\"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-content\/uploads\/2025\/11\/xQIk9lBaHR0cHM6Ly9vY2RuLmV1L3B1bHNjbXMvTURBXy85ZDcyMmVkNGMyYTFhZjNiNDkyNGMzMjNmZGExZjFhNi5qcGeRlQLNA.jpeg\")
<\/p>\n
Antoni Heda (przed 1945 r.)Domena Publiczna\/wikimedia<\/p>\n
By\u0142 przy tym \u015bwiadom, \u017ce mit partyzancki to cz\u0119\u015b\u0107 jego osobistej marki i czynnik buduj\u0105cy popularno\u015b\u0107. W kr\u0119gach ZBOWiD-u, ale i w mediach bliskich „partyzantom” Moczar by\u0142 wr\u0119cz kreowany na polski odpowiednik marsza\u0142ka Tity \u2014 czyli postaci, kt\u00f3rej przesz\u0142o\u015b\u0107 w antyhitlerowskim ruchu oporu by\u0142a legendarna.<\/p>\n
Oddzia\u0142ywanie ZBOWiD-u znacz\u0105co wykracza\u0142o poza sprawy czysto kombatanckie \u2014 a jednocze\u015bnie energia, kt\u00f3r\u0105 Moczar i jego ludzie wok\u00f3\u0142 tego ruchu uruchomili, bardzo kontrastowa\u0142a z marazmem i flaut\u0105 polskich lat 60.<\/p>\n
Stara\u0142em si\u0119 odtworzy\u0107 to spo\u0142eczne t\u0142o, bo wydaje mi si\u0119 ono wa\u017cne dla zrozumienia zbiorowej frustracji, kt\u00f3ra dojrzewa\u0142a w Polsce od pocz\u0105tku lat 60.<\/p>\n
To by\u0142 czas stagnacji ekonomicznej. P\u0142ace realne w\u0142a\u015bciwie nie ros\u0142y, warunki \u017cyciowe si\u0119 nie poprawia\u0142y, brakowa\u0142o towar\u00f3w na rynku. Je\u015bli Polacy w latach popa\u017adziernikowych mieli nadziej\u0119 na zauwa\u017caln\u0105 popraw\u0119 w\u0142asnego losu, to w nast\u0119pnej dekadzie d\u0142ugo mieli poczucie, \u017ce nic dobrego ich nie spotka.<\/p>\n
W\u0142adze to i owo o tym wiedzia\u0142y, bo dysponowa\u0142y ju\u017c badaniami spo\u0142ecznymi. One by\u0142y niejawne, ale miarodajne \u2014 robili je powa\u017cni socjolodzy w zgodzie z warsztatem. Innym \u017ar\u00f3d\u0142em wiedzy by\u0142y raporty SB, kt\u00f3ra jesieni\u0105 1967 ocenia\u0142a, \u017ce nastroje spo\u0142eczne s\u0105 bardzo napi\u0119te i w kraju mo\u017ce doj\u015b\u0107 do jakiego\u015b t\u0105pni\u0119cia. Moczar zreszt\u0105 zrobi\u0142 z tej wiedzy u\u017cytek.<\/p>\n
Marzec\u201968 bywa do dzi\u015b kojarzony jako nagonka antyinteligencka \u2014 i to skojarzenie jest przenoszone na Moczara. Pan si\u0119 z tym mitem rozprawia.<\/p>\n
To skojarzenie jest do pewnego stopnia zrozumia\u0142e, kiedy pami\u0119tamy o \u00f3wczesnych atakach na pisarzy czy uczonych albo o pa\u0142kach spadaj\u0105cych na plecy student\u00f3w. Nie zdejmuj\u0119 z Moczara odpowiedzialno\u015bci za przebieg czystek, aresztowa\u0144 itp. Natomiast nadu\u017cyciem jest widzie\u0107 go jako prymitywnego esbeka.<\/p>\n
On bardzo umiej\u0119tnie wykorzystywa\u0142 na potrzeby „partyzant\u00f3w” masowe \u015brodki przekazu: pras\u0119, radio i upowszechniaj\u0105c\u0105 si\u0119 telewizj\u0119. „Czu\u0142 media”, by\u0142 pod tym wzgl\u0119dem pionierem w\u015br\u00f3d polityk\u00f3w w PRL. Ale znacznie ciekawsze jest to, \u017ce potrafi\u0142 nawi\u0105zywa\u0107 i utrzymywa\u0107 kontakty z intelektualistami, artystami, pisarzami czy dziennikarzami.<\/p>\n
Wielu bywa\u0142o u niego w domu na regularnych spotkaniach, takich „obiadach czwartkowych”. Oczywi\u015bcie by\u0142o w tym troch\u0119 snobowania si\u0119, oni mu imponowali \u2014 Moczar by\u0142 samoukiem po szkole podstawowej i kursach \u015blusarskich, cho\u0107 niepozbawionym kulturalnych aspiracji. Ale wzajemnego zainteresowania w tych kontaktach nie udawano.<\/p>\n
Stosunek takich ludzi do Moczara jest bardzo nieoczywisty. W niekt\u00f3rych przypadkach mowa wr\u0119cz o fascynacji.<\/p>\n
Najlepszy przyk\u0142ad to Jan Szczepa\u0144ski, czyli jeden z najwybitniejszych polskich socjolog\u00f3w. Mia\u0142 Moczara za fanatycznego patriot\u0119. Poeta Artur Mi\u0119dzyrzecki, odleg\u0142y od obozu w\u0142adzy, uda\u0142 si\u0119 na jedn\u0105 z wycieczek po Kielecczy\u017anie \u2014 taki objazd „\u015bladami walk partyzanckich”, kt\u00f3re w tamtych latach organizowano. Wr\u00f3ci\u0142 stamt\u0105d zafascynowany Moczarem jako patriot\u0105, cz\u0142owiekiem silnym i dynamicznym.<\/p>\n
Janusz Zab\u0142ocki, dzia\u0142acz katolicki i wieloletni pose\u0142 ko\u0142a Znaku, ju\u017c w trakcie antysemickiej kampanii by\u0142 z wizyt\u0105 w budynku MSW na Rakowieckiej i gdzie\u015b na korytarzu mign\u0105\u0142 mu Moczar wsiadaj\u0105cy do windy. Zab\u0142ocki zapisa\u0142 w dzienniku zdania typu: „Kim jest ten cz\u0142owiek? Czy to jest on, czy te\u017c innego szukamy?” \u2014 tak jakby niemal\u017ce widzia\u0142 w nim przyw\u00f3dc\u0119, kt\u00f3ry wyprowadzi Polak\u00f3w z „domu niewoli”.<\/p>\n
Czyli: cz\u0142owiek z charyzm\u0105?<\/p>\n
Z ca\u0142\u0105 pewno\u015bci\u0105. A z list\u00f3w do Moczara wiemy, \u017ce budzi\u0142 takie emocje nie tylko u ludzi, kt\u00f3rzy mieli z nim bezpo\u015bredni kontakt, ale tak\u017ce u czytelnik\u00f3w, widz\u00f3w czy s\u0142uchaczy jego wyst\u0105pie\u0144<\/p>\n
Kampania antysemicka lat 1967-68, bez kt\u00f3rej nie spos\u00f3b opowiada\u0107 o „partyzantach” i Moczarze, zacz\u0119\u0142a si\u0119 od decyzji „na g\u00f3rze” i na nich si\u0119 sko\u0144czy\u0142a. Ale nadal trudno uciec od pyta\u0144 o stopie\u0144 oddolnej akceptacji.<\/p>\n
Ja si\u0119 troch\u0119 sprzeciwiam temu rozr\u00f3\u017cnieniu \u2014 bo ono sugeruje, \u017ce w tamtym czasie w\u0142adze PRL i jej spo\u0142ecze\u0144stwo to by\u0142y byty oddzielone pewnego rodzaju \u015bcian\u0105. Napisa\u0142em m.in. ksi\u0105\u017ck\u0119 o Pa\u017adzierniku\u201956 \u2014 i mam podstawy s\u0105dzi\u0107, \u017ce przemiany tamtego czasu zdj\u0119\u0142y z w\u0142adzy ludowej odium obco\u015bci.<\/p>\n
Og\u00f3lnie m\u00f3wi\u0105c: cho\u0107 ludzie wiedzieli, \u017ce \u017cyj\u0105 w kraju zale\u017cnym od ZSRR, to traktowali rz\u0105dz\u0105cych jako „naszych”. PZPR stawa\u0142a si\u0119 parti\u0105 masow\u0105. Jej liczebno\u015b\u0107 zreszt\u0105 wyra\u017anie wzros\u0142a w trakcie kampanii antysemickiej 1968 roku.<\/p>\n
Co to pa\u0144skim zdaniem m\u00f3wi?<\/p>\n
Jedna prawda o Marcu jest taka, \u017ce by\u0142a to kampania sterowana. Moczar cierpliwie czeka\u0142 na okazj\u0119, o czym zreszt\u0105 wiedzieli jego podw\u0142adni w resorcie. I kiedy kryzys wreszcie si\u0119 pojawi\u0142, to Moczar zdo\u0142a\u0142 narzuci\u0107 jego ramy interpretacyjne w niemal wszystkich mediach.<\/p>\n
Druga prawda jest taka, \u017ce t\u0119 interpretacj\u0119 przyj\u0119\u0142y tysi\u0105ce ludzi, kt\u00f3rzy atakowali swoich prze\u0142o\u017conych czy koleg\u00f3w \u017cydowskiego pochodzenia. Albo pisali jadowicie antysemickie listy \u2014 do gazet albo i do samego Moczara, dzi\u0119kuj\u0105c, \u017ce wyzwala Polsk\u0119 spod \u017cydowskiego panowania.<\/p>\n
Wi\u0119kszo\u015b\u0107 Polak\u00f3w?<\/p>\n
Nie wiemy. Czy istotna cz\u0119\u015b\u0107? Na pewno.<\/p>\n
Tysi\u0105ce funkcjonariuszy MSW, kt\u00f3rzy czekali na sygna\u0142 do antysemickich czystek, to te\u017c by\u0142a cz\u0119\u015b\u0107 polskiego spo\u0142ecze\u0144stwa. Ci ludzie pochodzili z awansu spo\u0142ecznego. Nikt ich nie zrzuci\u0142 „na spadochronach”. Mo\u017cna za\u0142o\u017cy\u0107, \u017ce wielu z nich przynios\u0142o z sob\u0105 do resortu ludowy, tradycyjny antysemityzm. Traktowali \u017byd\u00f3w jako podejrzanych czy nielojalnych nie dlatego, \u017ce takie by\u0142o polecenie s\u0142u\u017cbowe.<\/p>\n
Kiedy si\u0119 przyjrzymy mechanizmowi czystek 1968 r. \u2014 w zak\u0142adach pracy, redakcjach czy na wydzia\u0142ach uczelni \u2014 to te\u017c wida\u0107 tam zwyk\u0142ych ludzi, uderzaj\u0105cych w osoby na stanowiskach kierowniczych albo po prostu w koleg\u00f3w z pracy. Owszem, robili to cz\u0119sto dzia\u0142acze organizacji partyjnych \u2014 ale oni byli przecie\u017c przedstawicielami i w\u0142adzy, i spo\u0142ecze\u0144stwa.<\/p>\n
Co by by\u0142o, gdyby Gomu\u0142ka tego wszystkiego nie zahamowa\u0142?<\/p>\n
Skala czystek w aparacie pa\u0144stwowym, mediach i r\u00f3\u017cnych instytucjach by\u0142aby jeszcze wi\u0119ksza. Ale nie s\u0105dz\u0119, \u017ce pozycja Gomu\u0142ki by\u0142aby zagro\u017cona.<\/p>\n
![\"Minister](\"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-content\/uploads\/2025\/11\/q8jk9lBaHR0cHM6Ly9vY2RuLmV1L3B1bHNjbXMvTURBXy9mMThlMDU1NzEyODZkZDNhYjFlM2RmMDY0OWZmMzE4ZC5qcGeRlQLNA.jpeg\")
<\/p>\n
Minister spraw wewn\u0119trznych Mieczys\u0142aw Moczar (2P) sk\u0142ada \u017cyczenia I sekretarzowi Komitetu Centralnego PZPR W\u0142adys\u0142awowi Gomu\u0142ce (P) z okazji jego 60. urodzin w siedzibie Komitetu Centralnego PZPR (1965 r.)CAF \/ PAP<\/p>\n
Zmiana na stanowisku przyw\u00f3dcy partii wymaga\u0142aby akceptacji Moskwy \u2014 a ta ju\u017c od jakiego\u015b czasu sygnalizowa\u0142a, \u017ce Moczarowi nie ufa. Widziano w nim kogo\u015b w rodzaju potencjalnego Ceau\u0219escu \u2014 czyli: za du\u017co nacjonalizmu i za du\u017ce ryzyko niepos\u0142usze\u0144stwa.<\/p>\n
Pan si\u0119 bardzo broni przed wsp\u00f3\u0142czesnymi skojarzeniami, ale i od nich nie ucieka. Zreszt\u0105 chyba si\u0119 nie da \u2014 historia Moczara i „partyzant\u00f3w” jest te\u017c bardzo aktualn\u0105 opowie\u015bci\u0105 o wskazywaniu i zohydzaniu wroga w polityce.<\/p>\n
Bardzo wa\u017cnych wskaz\u00f3wek dostarczy\u0142a w tej kwestii ksi\u0105\u017cka Zbigniewa Za\u0142uskiego „Siedem polskich grzech\u00f3w g\u0142\u00f3wnych”. Spory wok\u00f3\u0142 niej przetoczy\u0142y si\u0119 przez polskie \u017cycie publiczne w latach 1962-63. Ona \u015bwietnie si\u0119 wpisa\u0142a w potrzeby Moczara i „partyzant\u00f3w”, zreszt\u0105 Za\u0142uski w trakcie tej debaty ca\u0142y czas korzysta\u0142 z ich medialnego wsparcia.<\/p>\n
Za\u0142uski nie tylko definiowa\u0142 polsko\u015b\u0107 i patriotyzm g\u0142\u00f3wnie poprzez apologi\u0119 walki zbrojnej w r\u00f3\u017cnych wydaniach \u2014 o tym zjawisku ju\u017c m\u00f3wi\u0142em. Jednocze\u015bnie ideowych krytyk\u00f3w ustawia\u0142 sobie jako „szyderc\u00f3w”, „nie-patriot\u00f3w” czy „nihilist\u00f3w”. Grzmia\u0142 na filmowc\u00f3w czy pisarzy, kt\u00f3rzy jego zdaniem wykpiwali postawy heroiczne \u2014 dosta\u0142o si\u0119 cho\u0107by Wajdzie, Munkowi czy Gombrowiczowi.<\/p>\n
W tym dyskursie wr\u00f3g m\u00f3g\u0142 by\u0107 „wszystkim antypolskim naraz”: kosmopolit\u0105 i syjonist\u0105, stalinist\u0105 i libera\u0142em, Niemcem i \u017bydem. To si\u0119 nie k\u0142\u00f3ci\u0142o.<\/p>\n
M\u00f3wimy tu o bardzo ciekawej socjotechnice. Mo\u017cna by\u0142o kogo\u015b przedstawia\u0107 jako spadkobierc\u0119 stalinizmu, kt\u00f3ry zwalcza\u0142 kultur\u0119 narodow\u0105 w ramach sowietyzacji, a potem robi\u0142 to jako libera\u0142 czy krytyk tradycji powsta\u0144czych.<\/p>\n
Inny przyk\u0142ad: w MSW w latach 60. powstawa\u0142y analizy, z kt\u00f3rych mia\u0142o wynika\u0107, \u017ce \u017bydzi i Niemcy z RFN zawarli co\u015b w rodzaju tajnego porozumienia. Jego celem mia\u0142oby by\u0107 zdj\u0119cie z Niemc\u00f3w odpowiedzialno\u015bci za Holocaust, by przerzuci\u0107 j\u0105 na Polak\u00f3w. A wi\u0119c Polak musia\u0142 si\u0119 broni\u0107, dawa\u0107 odp\u00f3r „oszczercom”. Ten spos\u00f3b rozumowania i te okre\u015blenia s\u0105 o tyle wa\u017cne, \u017ce przetrwa\u0142y i Moczara, i „partyzant\u00f3w”, i ca\u0142\u0105 PRL.<\/p>\n
Obraz wroga o wielu twarzach to jedna sprawa \u2014 ale z tym te\u017c wi\u0105za\u0142o si\u0119 kszta\u0142towanie okre\u015blonego wizerunku Polski i Polaka. I to te\u017c nie straci\u0142o na aktualno\u015bci.<\/p>\n
M\u00f3wi pan o definiowaniu polsko\u015bci poprzez status obl\u0119\u017conej twierdzy. Oczywi\u015bcie moczarowcy tego nie wymy\u015blili \u2014 mo\u017cemy szuka\u0107 korzeni tego my\u015blenia nawet w czasach sarmackich. Wzmocni\u0142y go zreszt\u0105 rzeczywiste wydarzenia: rozbiory, nieudane powstania, pr\u00f3by rusyfikacji czy germanizacji i oczywi\u015bcie nie tak dawna wojna. „Partyzanci” aktualizowali te my\u015blowe matryce.<\/p>\n
Nie tak zn\u00f3w cz\u0119sto dostrzeganym aspektem tej sprawy jest polski „kult sprawiedliwych”. On zacz\u0105\u0142 si\u0119 rodzi\u0107 w\u0142a\u015bnie w podleg\u0142ym Moczarowi MSW. Gdy resort przyj\u0105\u0142, \u017ce Niemcy z RFN i \u017bydzi z Izraela „dogadali si\u0119”, by obci\u0105\u017cy\u0107 Polak\u00f3w odpowiedzialno\u015bci\u0105 za Zag\u0142ad\u0119, bezpieka zacz\u0119\u0142a szuka\u0107 w ca\u0142ym kraju Polak\u00f3w, kt\u00f3rzy podczas wojny ratowali \u017byd\u00f3w.<\/p>\n
Nak\u0142aniano takich ludzi, by wyst\u0119powali publicznie; podsy\u0142ano dziennikarzom materia\u0142y na ich temat. Po raz pierwszy pad\u0142a wzi\u0119ta z sufitu liczba: 100 tys. \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rzy rzekomo przetrwali Holocaust w\u0142a\u015bnie dzi\u0119ki Polakom. Oczywi\u015bcie nie chodzi o to, \u017ce nie by\u0142o Polak\u00f3w pomagaj\u0105cych \u017bydom \u2014 chodzi o to, \u017ce aby „da\u0107 odp\u00f3r” wrogom, pr\u00f3bowano przedstawi\u0107 t\u0119 postaw\u0119 jako masow\u0105.<\/p>\n
Zaskoczy\u0142a mnie informacja, \u017ce w 1967 r. prokuratura umorzy\u0142a spraw\u0119 mordu w Jedwabnem \u2014 w zasadzie po to, \u017ceby Polacy nie stan\u0119li przed s\u0105dem.<\/p>\n
Cz\u0119\u015bci\u0105 tej operacji na pami\u0119ci, kt\u00f3r\u0105 przeprowadzali „partyzanci” i ich zwolennicy, by\u0142o usuwanie ze sfery publicznej wzmianek o negatywnych postawach Polak\u00f3w wobec \u017byd\u00f3w \u2014 a wi\u0119c tak\u017ce o pogromach czy morderstwach. Mo\u017cna by\u0142o pisa\u0107 o takich sprawach przez kilka lat po Pa\u017adzierniku, a potem zastopowa\u0142a to cenzura.<\/p>\n
Chodzi\u0142o oczywi\u015bcie o to, by nic nie zak\u0142\u00f3ca\u0142o „kultu sprawiedliwych” \u2014 ale te\u017c o podkre\u015blanie, \u017ce \u017bydzi nie okazuj\u0105 Polakom nale\u017cytej wdzi\u0119czno\u015bci za rzekomo masow\u0105 pomoc udzielan\u0105 podczas wojny. A to z kolei pozwala\u0142o podkr\u0119ca\u0107 kampani\u0119 antysyjonistyczn\u0105, czytaj: antysemick\u0105.<\/p>\n
Wizja „narodu sprawiedliwych” trzyma si\u0119 mocno do dzisiaj.<\/p>\n
W sensie merytorycznym zosta\u0142a ju\u017c oczywi\u015bcie podwa\u017cona \u2014 nie tylko poprzez ksi\u0105\u017ck\u0119 „S\u0105siedzi” Jana Tomasza Grossa, ale te\u017c przez prace badaczy ze \u015brodowiska Centrum Bada\u0144 nad Zag\u0142ad\u0105 \u017byd\u00f3w.<\/p>\n
Tylko \u017ce wp\u0142yw tych bada\u0144 na opini\u0119 publiczn\u0105 jest ograniczony. R\u00f3wnie\u017c dlatego, \u017ce ka\u017cda tego typu praca wywo\u0142uje histeryczne niemal reakcje polityk\u00f3w, zw\u0142aszcza prawicowych, jako „niepatriotyczna” i kalaj\u0105ca dobre imi\u0119 Polak\u00f3w. Ten j\u0119zyk te\u017c zreszt\u0105 przypomina s\u0142ownik „partyzant\u00f3w”.<\/p>\n
Marzec by\u0142 tyle\u017c apogeum sukcesu „partyzant\u00f3w”, co pocz\u0105tkiem ich kl\u0119ski \u2014 Moczar zacz\u0105\u0142 wkr\u00f3tce traci\u0107 wp\u0142ywy, jego stronnictwo posz\u0142o w rozsypk\u0119. Co si\u0119 tej grupie uda\u0142o, a na jakich polach przegra\u0142a?<\/p>\n
Przegra\u0142 na pewno sam Moczar. Po Marcu utraci\u0142 MSW, a na kolejnych stanowiskach, kt\u00f3re zajmowa\u0142, nie mia\u0142 ju\u017c takich wp\u0142yw\u00f3w. Ludzie z nim zwi\u0105zani niekoniecznie na tym stracili \u2014 kiedy Moczar straci\u0142 pozycj\u0119 silnego patrona, zacz\u0119li si\u0119 orientowa\u0107 na kogo\u015b innego.<\/p>\n
Przegra\u0142 Moczar, ale wygra\u0142 moczaryzm. Okaza\u0142 si\u0119 trwa\u0142y przede wszystkim jako spos\u00f3b opowiadania polskiej historii i u\u017cywania jej w polityce bie\u017c\u0105cej. Ca\u0142e to dzisiejsze pi\u0119tnowanie „szyderc\u00f3w”, „nie-patriot\u00f3w”, „zdrajc\u00f3w” czy tzw. pedagogiki wstydu \u2014 tylko dlatego, \u017ce kto\u015b chce rozmawia\u0107 o ciemniejszych kartach polskiej historii \u2014 to jest trwa\u0142e dziedzictwo tego nurtu.<\/p>\n
Bez trudu wskaza\u0142bym kilkana\u015bcie charakterystycznych cytat\u00f3w z epoki moczarowskiej, kt\u00f3re mogliby\u015bmy pokaza\u0107 naszym czytelnikom \u2014 ale bez daty i autorstwa. Wielu nie zdo\u0142a\u0142oby zgadn\u0105\u0107, czy to s\u0142owa jakiego\u015b prawicowego polityka sprzed tygodnia, czy przychylnego „partyzantom” publicysty sprzed mniej wi\u0119cej 60 lat. Niekt\u00f3rych fraz mo\u017cna u\u017cywa\u0107 prawie na zasadzie kopiuj-wklej.<\/p>\n
My\u015bli pan, \u017ce ludzie, kt\u00f3rzy m\u00f3wi\u0105 Moczarem, robi\u0105 to \u015bwiadomie?<\/p>\n
Jedni pewnie nie. Inni wol\u0105 udawa\u0107, \u017ce nawi\u0105zuj\u0105 nie do lidera „partyzant\u00f3w”, a np. do przedwojennych tradycji narodowej demokracji. W tym sensie s\u0105 jak bohater jednego z dramat\u00f3w Moliera, kt\u00f3ry nie wiedzia\u0142, \u017ce m\u00f3wi proz\u0105 \u2014 parafrazuj\u0105c: od wielu lat m\u00f3wi\u0105 Moczarem, nie maj\u0105c o tym poj\u0119cia.<\/p>\n
Prof. dr hab. Pawe\u0142 Machcewicz \u2014 historyk, specjalista dziej\u00f3w najnowszych. Pracownik Instytutu Studi\u00f3w Politycznych PAN. Wsp\u00f3\u0142tw\u00f3rca Instytutu Pami\u0119ci Narodowej i w latach 2000-2006 szef Biura Edukacji Publicznej IPN. W latach 2008-2014 g\u0142\u00f3wny doradca Gabinetu Politycznego premiera Donalda Tuska. Pomys\u0142odawca, wsp\u00f3\u0142tw\u00f3rca i pierwszy dyrektor Muzeum II Wojny \u015awiatowej w Gda\u0144sku. Autor i wsp\u00f3\u0142autor kilkunastu ksi\u0105\u017cek. W pa\u017adzierniku ukaza\u0142a si\u0119 najnowsza: „Narodowy komunizm po polsku. \u00bbPartyzanci\u00ab Moczara” (Wydawnictwo Krytyki Politycznej)<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Mateusz Zimmerman: Na pocz\u0105tku lat 60. okre\u015blenie „partyzanci”, opisuj\u0105ce now\u0105 wp\u0142ywow\u0105 grup\u0119 na szczytach w\u0142adzy PRL, zosta\u0142o rozpropagowane…\n","protected":false},"author":2,"featured_media":125220,"comment_status":"","ping_status":"","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[12],"tags":[56,32,33,36,37,27,5059,49,34,35,26682,26681,28,31,48,25,46,42,38,40,39,41,3689,47,29,30,26],"class_list":{"0":"post-125219","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","5":"has-post-thumbnail","7":"category-polska","8":"tag-article_premium","9":"tag-breaking-news","10":"tag-breakingnews","11":"tag-featured-news","12":"tag-featurednews","13":"tag-headlines","14":"tag-historia_o_historia","15":"tag-kraj","16":"tag-latest-news","17":"tag-latestnews","18":"tag-marzec_1968","19":"tag-mieczyslaw_moczar","20":"tag-naglowki","21":"tag-najwazniejsze-artykuly","22":"tag-nat_styl","23":"tag-news","24":"tag-omp","25":"tag-pl","26":"tag-poland","27":"tag-polish","28":"tag-polska","29":"tag-polski","30":"tag-prl","31":"tag-screening_general","32":"tag-top-stories","33":"tag-topstories","34":"tag-wiadomosci"},"share_on_mastodon":{"url":"https:\/\/pubeurope.com\/@pl\/115637327355637642","error":""},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/125219","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=125219"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/125219\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media\/125220"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=125219"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=125219"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=125219"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}